II UK 179/09

Sygn. akt II UK 179/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku S. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 20 stycznia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazuje

sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną

decyzję pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 lutego 2008 r. w

ten sposób, że przyznał wnioskodawcy S. C. prawo do emerytury począwszy od 8

maja 2008 r. i oddalił odwołanie w pozostałej części.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego złożył pozwany, zarzucając: 1)

naruszenie prawa procesowego, tj. art. 47714

§ 1 i 2 k.p.c. poprzez przyznanie

wnioskodawcy prawa do emerytury od 8 maja 2008 r., mimo iż na dzień wydania

decyzji brak było podstaw prawnych do przyznania prawa; 2) naruszenie prawa

materialnego, tj. a) art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353

ze zm.; dalej ustawa o emeryturach i rentach) poprzez przyznanie prawa do

świadczenia, mimo iż wnioskodawca w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę nie

był pracownikiem, ani w okresie ostatnich 24 miesięcy nie pozostawał w stosunku

pracy co najmniej 6 miesięcy, a także będąc rencistą nie pozostawał przed

przejściem na rentę w ubezpieczeniu pracowniczym, lecz prowadził działalność

gospodarczą; b) naruszenie art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 ze

zm.) poprzez przyznanie prawa do emerytury za okres po 8 maja 2008 r., w

sytuacji gdy wnioskodawca nie złożył nowego wniosku o świadczenie. Skarżący

wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20 stycznia 2009 r. apelację oddalił. W

uzasadnieniu podkreślono, że ustalenia faktyczne i rozważania prawne Sądu

Okręgowego Sąd przyjął jako własne. Wnioskodawca miał ukończone 60 lat,

posiada 40-letni okres składkowy i nieskładkowy. Ostatnim tytułem podlegania

ubezpieczeniu społecznemu w okresie pobierania renty z tytułu niezdolności do

pracy było zatrudnienie w okresie od 8 października 2001 r. do 28 lutego 2002 r. i

od 1 marca 2002 r. do 31 marca 2003 r. W chwili wyrokowania przez Sąd

Okręgowy wnioskodawca spełnił więc przesłanki do otrzymania emerytury na

3

podstawie art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach w brzmieniu

obowiązującym po nowelizacji z 8 maja 2008 r.

Art. 29 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach w brzmieniu

sprzed nowelizacji z 8 maja 2008 r. a także w brzmieniu obowiązującym w dacie

wyrokowania przez Sąd Okręgowy stanowił, że ubezpieczeni urodzeni przed 1

stycznia 1949 r., którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art. 27 pkt

1, mogą przejść na emeryturę: 1) kobieta – po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma co

najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy albo jeżeli ma co najmniej 20-letni

okres składkowy i nieskładkowy oraz została uznana za całkowicie niezdolną do

pracy; 2) mężczyzna – po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma co najmniej 25-letni

okres składkowy i nieskładkowy oraz został uznany za całkowicie niezdolnego do

pracy. Mężczyzna w odróżnieniu od kobiety nabywał prawo do świadczenia na

odrębnie ustalonych zasadach.

W uzasadnieniu przypomniano o wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23

października 2007 r., P 10/07 OTK-A 2007, nr 9, poz. 107, w którym Trybunał

uznał, że art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach w zakresie, w jakim nie

przyznaje prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który

– odpowiednio jak kobieta, która nabywa to prawo po osiągnięciu wieku 55 lat i co

najmniej 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego – osiągnął wiek 60 lat i

co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy, jest niezgodny z art. 32 i art.

33 Konstytucji. W punkcie II wyroku Trybunał wskazał, że przepis wymieniony w

części I wyroku, w zakresie w nim wskazanym, traci moc obowiązującą z upływem

dwunastu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Odroczenie

terminu utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu oznacza, że do

tego momentu stan prawny nie ulega zmianie. Wyrok nie wywołał skutku

rozporządzającego i nie skorygował wadliwego przepisu przez jego uzupełnienie,

gdyż kompetencje do stanowienia prawa ma jedynie ustawodawca.

W związku z tym, brak jest podstawy materialnoprawnej, która umożliwia

uwzględnienie żądania wnioskodawcy za okres wcześniejszy, tj. przed dokonaniem

zmiany przepisu.

Ustawodawca zrealizował obowiązek nałożony przez art. 190 ust. 4

Konstytucji i ustawą z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i

4

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. z 2008 r., nr 67, poz. 411) zmienił brzmienie art. 29 ust. 1 pkt 2 z dniem 8 maja

2008 r.

Do wejścia w życie wskazanej zmiany przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i

rentach istniała luka prawna w zakresie ewentualnych uprawnień do wcześniejszej

emerytury mężczyzn urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., którzy tylko

udokumentowali co najmniej 35 letni staż ubezpieczeniowy i osiągnęli wiek 60 lat, w

przeciwieństwie do kobiet, które już po osiągnięciu niższego wieku i wymaganego

stażu, bez względu na ocenę niezdolności do pracy nabywały prawo do

świadczenia. Przez określony czas obowiązywał niekonstytucyjny przepis. Nie

pozwalało to Sądowi Okręgowemu realizować gwarancji konstytucyjnych oraz

wybrać środka w postaci stosowania analogii w celu osiągnięcia efektu najbliższego

nakazowi wykładni TK i stosowania prawa w zgodzie z Konstytucją, za okres przed

datą nowelizacji. Dopiero od daty wejścia w życie zmiany art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy

o emeryturach i rentach mężczyźni urodzeni przed 1 stycznia 1949 r., którzy nie

osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art. 27 pkt 1 tej ustawy, mogą przejść

na emeryturę po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli mają co najmniej 35-letni okres

składkowy i nieskładkowy albo jeżeli mają co najmniej 25-letni okres składkowy i

nieskładkowy oraz zostali uznani za całkowicie niezdolnych do pracy.

Sąd Okręgowy rozstrzygając sprawę, miał podstawy materialnoprawne do

zmiany decyzji wydanej przez organ rentowy zgodnie z obowiązującymi przepisami

prawa w dacie wyrokowania. Zgodnie z art. 316 k.p.c. sąd wydaje wyrok, biorąc za

podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Dotyczy to również

obowiązującego w tym momencie stanu prawnego.

Skargą kasacyjną organu rentowego zaskarżono wyrok w całości, zarzucając

naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 29 ust. 1 pkt 2

ustawy, po dokonaniu błędnej wykładni art. 29 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o emeryturach

i rentach (ze zmianami z Dz. U. z 2008 r. Nr 67, poz. 411). Niezasadnie oddalono

bowiem apelację organu rentowego od wyroku Sądu I instancji, który przyznał

wnioskodawcy prawo do wcześniejszej emerytury. W przypadku wnioskodawcy

ostatnie ubezpieczenie społeczne nie wynikało ze stosunku pracy, lecz z umowy

5

zlecenia. Nie pozostawał on w stosunku pracy co najmniej 6 miesięcy w okresie

ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym. Nie udowodnił również 35-letniego okresu podlegania

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy.

Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazano jej

oczywistą zasadność. Skarżący wnosił ponadto o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz zmianę wyroku Sądu Okręgowego z dnia 3 czerwca 2008 r. w części

przyznającej wnioskodawcy prawo do wcześniejszej emerytury od 8 maja 2008 r.

przez oddalenie odwołania w całości.

W skardze podkreślono, że Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację organu

rentowego od części wyroku Sądu Okręgowego, w której przyznane zostało

wnioskodawcy prawo do wcześniejszej emerytury, uwzględnił niesporny między

stronami stan faktyczny sprawy. Ze stanu faktycznego wynika, że ubezpieczony

urodził się 2 lutego 1944 r., udowodnił ponad 40 letni okres składkowy i

nieskładkowy, od 14 kwietnia 2001 r. stałe pobiera rentę z tytułu częściowej

niezdolności do pracy i wykonywał pracę na podstawie umowy zlecenia w latach

2001-2003.

Z dowodów dotyczących podlegania przez wnioskodawcę ubezpieczeniom

społecznym wynika, że ostatnim ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym

wnioskodawcy nie było ubezpieczenie pracownicze ale praca wykonywana na

podstawie umowy zlecenie w okresie pobierania renty z tytułu częściowej

niezdolności do pracy uzyskanej bezpośrednio po ustaniu ubezpieczenia

emerytalnego i rentowego z tytułu prowadzenia przez wnioskodawcę pozarolniczej

działalności gospodarczej.

W skardze przedstawiono wykaz: 1) okresów składkowych, w których

wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu umowy o pracę: od 2

września 1961 r. do 18 grudnia 1961 r. (3 miesiące i 17 dni), od 27 grudnia 1961 r.

do 31 sierpnia 1965 r. (3 lata, 8 miesięcy i 5 dni), od 01 września 1965 r. do 16

listopada 1965 r. (2 miesiące i 16 dni), od 17 listopada 1965 r. do 15 maja 1968 r.

(12 lat, 5 miesięcy i 29 dni), od 16 maja 1968 r. do 31 sierpnia 1971 r. (3 lata, 3

miesiące i 16 dni), od 1 kwietnia 1974 r. do 31 grudnia 1974 r. (8 miesięcy i 31 dni),

6

od 2 wrześnie 1971 r. do 31 marca 1974 r. (2 lata, i 7 miesięcy), od 1 stycznia 1975

r. do 1 stycznia 1992 r. (17 lat i 1 dzień), od 1 marca 1992 r. do 30 listopada 1992 r.

(9 miesięcy), od 1 stycznia 1993 r. do 1 stycznia 1993 r. (1 dzień), od 31 stycznia

1993 r. do 30 kwietnia 1995 r. (12 lat i 3 miesiące) – razem: 33 lata, 3 miesiące i 26

dni oraz 2) wykaz okresów nieskładkowych, przypadających w wymienionych wyżej

okresach: od 3 października 1994r. (9 dni), od 7 listopada 1994 r. do 30 listopada

1994 r. (24 dni), od 15 lutego 1995 r. do 3 sierpnia 1995r. (5 miesięcy i 19 dni) –

razem: 6 miesięcy i 22 dni. Suma okresów składkowych i nieskładkowych z tytułu

pozostawania w stosunku pracy wynosi zatem 33 lata, 10 miesięcy i 18 dni.

W dacie zgłoszenia wniosku o ustalenie prawa do renty z tytułu częściowej

niezdolności do pracy wnioskodawca pozostawał w ubezpieczeniu społecznym z

tytułu prowadzenia działalności gospodarczej: od 15 września 1995 r. do 6 lutego

2001 r. (dowód: karta nr 19 i 22 akt rentowych) a po nabyciu prawa do renty - od 08

października 2001 r. do 15 maja 2003 r. – z tytułu pracy na podstawie umowy

zlecenie (dowód: karta nr 33, 50 i 58 akt rentowych).

Wobec tych niespornych okoliczności faktycznych nie budzi wątpliwości, że

wnioskodawca nie spełniał warunku posiadania statusu pracownika ostatnio przed

zgłoszeniem wniosku o emeryturę.

Nie będąc pracownikiem przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę ani nie

wykazując 35-letniego okresu pozostawania w tzw. pracowniczym ubezpieczeniu

społecznym wnioskodawca nie nabył prawa do wcześniejszej emerytury.

Stwierdzono, że ubezpieczony nie tylko nie był pracownikiem w okresie

poprzedzającym złożenie wniosku o emeryturę, lecz także nie był w tej dacie osobą

uprawnioną do renty z tytułu niezdolności do pracy związanej z podleganiem

pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Pomimo, że zarzut braku statusu

pracowniczego po stronie wnioskodawcy organ rentowy zgłaszał w apelacji, Sąd II

instancji uznał apelację za niezasadną.

W dalszej części skargi podkreślono jednak, że bezsporne jest, że

wnioskodawca spełnił warunek dotyczący osiągnięcia wieku 60 lat i ponad 35-

letniego okresu składkowego, wskazując przy tym, że prawo do wcześniejszej

emerytury na zasadach określonych w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach

przysługuje wyłącznie pracownikom (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8

7

lutego 2006 r., III UZP 3/05, OSNP 2007, nr 5-6, poz. 84, wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 12 września 2000 r., K 1/00, OTK 2000, nr 6, poz. 185,

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2004 r., II UK 471/03, OSNP 2005,

nr 6, poz. 88.).

Spełnienia warunku posiadania statusu pracownika ostatnio przed

zgłoszeniem wniosku oraz pozostawania w stosunku pracy przez co najmniej 6

miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu

lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie wymaga się od ubezpieczonych

którzy przez cały wymagany okres podlegali ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku

pracy. Zdaniem organu rentowego wnioskodawca pozostawał w stosunku pracy

łącznie przez 33 lata, 10 miesięcy i 18 dni, zamiast wymaganych 35 takich lat a

zatem nie może korzystać ze zwolnienia od warunku bycia ostatnio pracownikiem

(art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione skardze kasacyjnej okazały się uzasadnione.

Wstępnie należy ustalić, że do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy będą miały

zastosowanie przepisy ustawy emerytalnej w brzmieniu po zmianie dokonanej w

2008 roku.

Należy zauważyć, że w art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia o emeryturach i

rentach z FUS prawo do tzw. wcześniejszej emerytury jest uzależnione nie tylko od

wieku i posiadania odpowiednich okresów składkowych i nieskładkowych, co było

głównym przedmiotem rozważań Sądu Apelacyjnego w kontekście wyroku

Trybunału Konstytucyjnego. Należy jednak zauważyć, że Sąd ten ograniczył się do

lakonicznego stwierdzenia, iż wnioskodawca miał ukończone 60 lat i 40 letni okres

składkowy i nieskładkowy. W skardze kasacyjnej podniesiono zaś, że ubezpieczony

nie udowodnił 35 letniego okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy.

Emerytura ta przysługuje po spełnieniu warunków określonych w art. 29 ust.

2 ustawy. Z przepisu tego wynika, że emerytura przysługuje ubezpieczonym, którzy

ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę byli pracownikami (ust. 2 pkt 1)

8

oraz w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawali w stosunku pracy co

najmniej przez 6 miesięcy, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę są

uprawnieni do renty z tytułu niezdolności do pracy (ust. 2 pkt 2).

Warunków powyższych nie wymaga się od ubezpieczonych, którzy przez

cały wymagany okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i 2 podlegali ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania

w stosunku pracy.

Z zestawienia przepisów (warunków) określających przesłanki nabycia

prawa do wcześniejszej emerytury wynika zatem, że konieczne jest ustalenie nie

tylko długości okresu podlegania ubezpieczeniu, ale także jego pracowniczego

charakteru. Sąd Apelacyjny nie określił jednak jakiego rodzaju są okresy składkowe

i nieskładkowe.

Ponadto warunek określony w art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy spełnia tylko ten

ubezpieczony, który ostatnio przed złożeniem wniosku podlegał ubezpieczeniom

społecznym z tytułu zatrudnienia w charakterze pracownika (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 maja 2009 r., III UK 6/09 czy uchwałę z dnia 17 grudnia

2009 r., I UZP 7/09). Sąd Apelacyjny stwierdza jedynie, że ostatnim tytułem

podlegania ubezpieczeniu społecznemu było „zatrudnienie”. Tymczasem w dacie

zgłoszenia wniosku o rentę wnioskodawca pozostawał w ubezpieczeniu

społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Tak więc wynika z

tego, że ubezpieczony nie spełnił warunków z art. 29 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy.

Nie mając zaś 35 letniego okresu podlegania ubezpieczeniu pracowniczemu nie

mógł być zwolniony z tych wymogów na podstawie art. 29 ust. 3 ustawy. Tym

samym przyznanie wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury naruszyło

wskazane wyżej przepisy prawa materialnego.

W chwili obecnej nie ma wątpliwości, że ubezpieczenie pracownicze nie

musi być znaczące w stosunku do całego okresu ubezpieczenia. Jednak musi ono

poprzedzać wystąpienie z wnioskiem o wcześniejszą emeryturę, chyba że wypełnia

cały wymagany okres ubezpieczenia. Tak więc koniecznym warunkiem nabycia

prawa do emerytury było w niniejszej sprawie to, aby ostatnim tytułem do

podlegania ubezpieczeniom społecznym było pozostawanie w stosunku pracy.

9

Niedopuszczalne jest również przyjęcie, iż wykonywanie umowy zlecenia w okresie

pobierania renty powoduje nabycie statusu pracowniczego. Odmienne stanowisko

w tej kwestii wyraził Sąd Najwyższy w uchwale I UZP 7/09. Stwierdzono w niej, że

ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1stycznia 1949 r., którzy po rozwiązaniu

stosunku pracy do czasu złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę otrzymywali

świadczenie przedemerytalne i w okresie jego pobierania zawarli umowę zlecenia z

tytułu której podlegali ubezpieczeniom społecznym, nie mogą być uznani za

ubezpieczonych, którzy ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę byli

pracownikami, w rozumieniu art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej.

Ostatecznie należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie niniejszej sprawy jest

uzależnione od ustalenia długości i charakteru stażu ubezpieczeniowego

wnioskodawcy oraz od ustalenia statusu pracowniczego w rozumieniu art. 29 ust. 2

ustawy. Także z tych względów należało uznać, że zarzuty skargi kasacyjnej były

uzasadnione.

Z powyższych względów, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., orzeczono jak w

sentencji wyroku.