II UK 172/09

Sygn. akt II UK 172/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Józef Iwulski

w sprawie z wniosku M. L.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 stycznia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie II i w tej części

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2009 r., Sąd Apelacyjny zmienił, na skutek

apelacji wnioskodawczyni M. L., wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Ubezpieczeń

Społecznych w W. oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego – Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 maja 2006 r. - w ten sposób, że przyznał

wnioskodawczyni rentę socjalną od dnia 23 października 2008 r. do dnia 30

października 2010 r., oddalając apelację w pozostałej części.

W ustalonym stanie faktycznym, wnioskodawczyni, urodzona 22 lutego 1988

r. złożyła wniosek o przyznanie renty socjalnej, będąc uczennicą liceum

ogólnokształcącego w klasie integracyjnej zgodnie z orzeczeniem o potrzebie

kształcenia specjalnego, wydanym przez Poradnię Psychologiczno - Pedagogiczną,

ponieważ z uwagi na stan zdrowia, napotykała na liczne trudności w procesie

edukacji, które objawiały się problemami w przyswajaniu materiału szkolnego,

budowaniu wypowiedzi, rozumieniu zadawanego pytania, a także nawiązywania

kontaktów z rówieśnikami. W celu ustalenia czy wnioskodawczyni jest osobą

całkowicie niezdolną do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu Sąd

pierwszej instancji dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych lekarzy specjalistów

z zakresu psychiatrii, neurologii oraz okulistyki. Biegli w odrębnie sporządzonych

opiniach nie znaleźli podstaw do stwierdzenia u badanej cech całkowitej

niezdolność do pracy, oceniając, że stan psychiczny, neurologiczny i okulistyczny

wnioskodawczyni uzasadnia stwierdzenie jedynie jej częściowej trwałej

niezdolności do pracy istniejącej od dzieciństwa, ponieważ stwierdzone schorzenia

nie powodują niemożliwości wykonywania samodzielnej pracy, a wada wzroku

ogranicza jedynie zdolność do pracy, wyłączając pracę wymagającą znacznego

wysiłku fizycznego, pracę precyzyjną, na wysokości, przy maszynach w ruchu oraz

prowadzenie pojazdów mechanicznych.

Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń

Społecznych w W. oddalił odwołanie wnioskodawczyni wobec niestwierdzenia u

niej całkowitej niezdolności do pracy. Mając na uwadze uregulowanie zawarte w

art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268

ze zm.), zgodnie z którym świadczenie to przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie

3

niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało

przed ukończeniem 18 roku życia, Sąd Okręgowy uznał, że z zebranego w sprawie

materiału dowodowego wynika, iż wnioskodawczyni cierpi na liczne schorzenia i

niedomagania utrudniające samodzielną egzystencję, mające charakter trwały i

powodujące niepełnosprawność od dzieciństwa, które nie powodują jednak

całkowitej niezdolności do pracy.

Na skutek apelacji wnioskodawczyni, Sąd drugiej instancji, uznając za

zasadny zarzut braku łącznej opinii biegłych lekarzy uzupełnił postępowanie

dowodowe, dopuszczając dowód z łącznej opinii biegłych lekarzy: psychiatry,

neurologa, psychologa i okulisty w celu ustalenia czy i ewentualnie od kiedy

wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna do pracy, czy ewentualna niezdolność

ma charakter trwały czy okresowy oraz czy związana jest ona z naruszeniem

sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia, bądź w

trakcie nauki w szkole przed ukończeniem 25 roku życia. Biegli wypowiedzieli się w

odrębnych opiniach (lekarz okulista k. 264, psycholog k. 282, neurolog k. 289 i

psychiatra k. 291), natomiast opinia łączna z dnia 13 listopada 2008 r. (k. 295)

została sporządzona przez biegłych: psychiatrę, neurologa i psychologa. Biegły

okulista w opinii z dnia 28 sierpnia 2008 r. stwierdził, że wnioskodawczyni nie jest

osobą niezdolną do pracy z przyczyn okulistycznych i może pracować w każdym

zawodzie i na każdym stanowisku pracy, gdzie nie jest wymagane widzenie

obuoczne, z możliwością używania korekcji okularowej. W opinii łącznej biegli

stwierdzili, że wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna do pracy w okresie 2 lat

od daty badania w Sądzie, a niezdolność ta związana jest z naruszeniem

sprawności organizmu powstałym przed 18 rokiem życia i przed zakończeniem

nauki z powodu wady rozwojowej centralnego układu nerwowego na podłożu

genetycznym, powodującej lekkie upośledzenie umysłowe z funkcjonowaniem na

poziomie upośledzenia umysłowego umiarkowanego, organicznymi zaburzeniami

osobowości, organicznymi zaburzeniami ustroju i zaburzeniami lękowymi.

Uzasadniając swoje stanowisko biegli stwierdzili, że rozpoznany lekki stopień

upośledzenia umysłowego nie obejmuje całości obrazu chorobowego, należy

bowiem brać pod uwagę nieharmonijny rozwój intelektualny ze współistniejącym

spowolnieniem psychoruchowym, częste napady padaczkowe trudno poddające się

4

leczeniu ze względu na problemy psychiczne, znaczne zaburzenia emocjonalne na

tle organicznym, trudności w kontaktach, trudności w radzeniu sobie z problemami

życia codziennego, co powoduje całkowitą niezdolność do pracy. Opinia biegłych

nie była kwestionowana przez Przewodniczącą Komisji Lekarskich Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, natomiast wnioskodawczyni kwestionowała zarówno

początkową datę stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy, wskazując na

utrwalone naruszenie sprawności organizmu powstałe przed zakończeniem 18 roku

życia i przed zakończeniem nauki, jak i ustalenie okresowego jedynie charakteru

trwania niezdolności (powołała się na orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw

Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 17 października 2008 r. stwierdzające

u niej umiarkowany i trwały stopień niepełnosprawności istniejący od urodzenia

oraz stwierdzoną częściową potrzebę stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy

innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji). Sąd

Apelacyjny nie znalazł podstaw do kwestionowania opinii biegłych, a z ich opinii

wyprowadził wniosek, że ustalenie daty badania w Sądzie jako początkowej daty

powstania całkowitej niezdolności do pracy związane było z trudnością oceny

stopnia niezdolności do pracy ubezpieczonej w czasie uczęszczania przez nią do

szkoły. Z łącznej opinii biegłych wynika, że ubezpieczona z powodu licznych

schorzeń nie jest zdolna do wykonywania jakiejkolwiek pracy, co w świetle art. 12

ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst; Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227)

uzasadnia zaliczenie jej do kategorii osób całkowicie niezdolnych do pracy.

Orzeczenie niezdolności na okres nie dłuższy niż dwa lata jest zgodne z art. 13 ust.

2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym niezdolność do pracy

orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat, zaś na okres dłuższy jeżeli według wiedzy

medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego

okresu. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny ustalił, że wnioskodawczyni jest osobą

całkowicie niezdolną do pracy w okresie od 23 października 2008 r. do dnia 30

października 2010 r. z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało

przed 18 rokiem życia, wobec czego z mocy art. 4 ustawy o rencie socjalnej w tym

samym okresie nabyła prawo do renty socjalnej, oddalając jej apelację w pozostałej

części.

5

Powyższy wyrok zaskarżył w części (w zakresie pkt II) skargą kasacyjną

pełnomocnik wnioskodawczyni i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 4

ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej w związku z art. 12 ust. 2

ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach FUS poprzez błędną

wykładnię oraz odmowę zastosowania tego przepisu w okresie od 23 lutego 2006 r.

do dnia 22 października 2008 r. wbrew zgromadzonemu materiałowi dowodowemu,

oraz naruszenie przepisów postępowania - art. 5 k.p.c. poprzez nie poinformowanie

nieprofesjonalnego pełnomocnika wnioskodawczyni o uprawnieniu do złożenia

zastrzeżeń do łącznej opinii biegłych oraz złożenia wniosku o przesłuchanie

biegłych podczas rozprawy lub uzupełnienie opinii w formie pisemnej, art. 278 § 1 i

art. 285 § 1 k.p.c. w związku z art. 236 k.p.c. poprzez niedokonanie oceny zdrowia

wnioskodawczyni w okresie przed badaniem i przyjęcie łącznej opinii biegłych z

dnia 13 listopada 2008 r. jako kompletnej i zgodnej w zakresie określającym

zdolność do pracy w okresie od 23 lutego 2006 r. do 22 października 2008 r., mimo

braku jednoznacznej tezy, wniosków opinii częściowych oraz inne bogatej

dokumentacji lekarskiej oraz art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. poprzez

brak uzasadnienia wyroku w zakresie oddalającym odwołanie, wniósł o uchylenie

wyroku w zaskarżonej części (pkt II) i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz zorzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy i stąd zasługuje na

uwzględnienie. Skarga została oparta na obydwu podstawach wymienionych w art.

3983

k.p.c., tak więc przede wszystkim należy odnieść się do zarzutów naruszenia

przepisów postępowania i zbadać czy mogło mieć ono istotny wpływ na wynik

sprawy. W związku ze wskazanymi zarzutami należy przede wszystkim uznać za

zasadny zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 278 § 1 i art. 285 § 1 k.p.c.,

zwłaszcza w kontekście czynności procesowych tego Sądu, w szczególności

przeprowadzonego uzupełniającego postępowania dowodowego z łącznej opinii

biegłych sądowych, lekarzy odpowiednich do rozpoznanych u wnioskodawczyni

schorzeń. Przepis art. 278 § 1 k.p.c. dotyczący postępowania dowodowego,

uprawnia sąd do dopuszczenia dowodu z opinii biegłego lub biegłych, jeżeli w

sprawie istnieje potrzeba wyjaśnienia okoliczności wymagających wiadomości

6

specjalnych, a nadto do zażądania ustnego uzupełnienia opinii złożonej na piśmie,

w sytuacji gdy opinia nie jest wyczerpująca lub też z innych względów, według

oceny sądu, wymaga uzupełnienia lub wyjaśnienia. W stanie faktycznym sprawy,

zarzut skargi kasacyjnej w istocie kwestionuje kompletność postępowania

dowodowego, wskazując na błędne przyjęcie przez Sąd Apelacyjny „daty badania

w sądzie, jako początkowej daty powstania całkowitej niezdolności do pracy

ubezpieczonej w czasie uczęszczania przez nią do szkoły przy sprzecznych tezach

opinii częściowych”. Jak słusznie wskazuje się w skardze w rozpatrywanej sprawie

kluczowe znaczenie ma łączna opinia biegłych z dnia 13 listopada 2008 r.

dopuszczona na etapie postępowania przed Sądem drugiej instancji, w której biegli,

wbrew tezie dowodowej (protokół z rozprawy z dnia 31 lipca 2008 r.) nie

odpowiedzieli na pytanie od kiedy powódka jest całkowicie niezdolna do pracy

zarobkowej oraz pominęli prawie dwuletni okres od złożenia wniosku do organu

rentowego do dnia badania (od 23 lutego 2006 r. do 22 października 2008 r.). Sąd

drugiej instancji nie dopuścił z urzędu opinii uzupełniającej, ani też nie pouczył

nieprofesjonalnego pełnomocnika powódki o prawie do zgłoszenia zastrzeżeń do

opinii, czy złożenia wniosku o opinię uzupełniającą (protokół z rozprawy z dnia 29

stycznia 2009 r.). Swoje rozstrzygnięcie, co do okresu od 23 lutego 2006 r. do 22

października 2008 r. Sąd oparł na łącznej opinii biegłych, wskazując na brak

podstaw w materiale dowodowym do przyznania renty socjalnej „od dnia

ukończenia 18 lat życia a nie po dniu określonym w opinii biegłych”, mimo że opinie

częściowe zawierają stwierdzenia wskazujące, że naruszenie sprawności

organizmu nastąpiło przed ukończeniem 18 lat życia przez wnioskodawczynię.

Należy równocześnie zauważyć, że w rozumieniu art. 285 § 1 k.p.c. warunki opinii

łącznej w kwestii niezdolności do pracy spełnia opinia zespołu biegłych, wydana po

wspólnym badaniu i analizie dokumentacji lekarskiej, uwzględniająca wyniki

badania przedmiotowego jako całości i zawierająca wspólną konkluzję co do oceny

zdolności do zatrudnienia osoby badanej, którego to warunku nie spełnia opinia

biegłych z 13 listopada 2008 r. pomijając – w istocie bez uzasadnienia - okres od

23 lutego 2006 r. do 22 października 2008 r. W ocenianej sprawie zarzuty skargi, w

tej części, dotyczyły właściwie ustalenia faktów, przez zakwestionowanie braku

7

wydania uzupełniającej opinii biegłych, a nadto oceny dowodów przez

nierozważenie wszystkich dowodów.

W związku z powyższym znajduje także uzasadnienie zarzut naruszenia

prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 4 ust 1 ustawy z dnia 27

czerwca o rencie socjalnej w sytuacji, gdy stan faktyczny sprawy nie został w pełni

wyjaśniony. Renta socjalna ma charakter świadczenia zabezpieczającego, a jej

celem jest kompensowanie braku możliwości nabycia uprawnień do świadczeń z

systemu ubezpieczenia społecznego ze względu na to, że całkowita niezdolność do

pracy powstała przed wejściem na rynek pracy. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o

rencie socjalnej, świadczenie to przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie

niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało

przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki lub nauki w szkole wyższej przed

ukończeniem 25 roku życia lub w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury

naukowej. W ust. 2 wskazano, że osobie, która spełniła warunki określone w ust. 1,

przysługuje renta socjalna stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała,

bądź renta socjalna okresowa - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest

okresowa. Ustalenia całkowitej niezdolności do pracy, dokonuje się na zasadach i

w trybie określonych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stosując odpowiednio między innymi art. 12 -

14 tej ustawy (art. 5 i 15 ustawy o rencie socjalnej). We wskazanym w skardze

kasacyjnej niewystarczająco wyjaśnionym okresie (od 23 lutego 2006 r. do 22

października 2008 r.) za usprawiedliwiony należało uznać zarzut naruszenia art. 4

ustawy o rencie socjalnej.

Wobec powyższego, zarzutom skargi kasacyjnej nie można odmówić

słuszności, ponieważ na gruncie zebranego materiału dowodowego sprawa nie

dojrzała do ostatecznego wyrokowania.

W konsekwencji Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

O kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 k.p.c.