II UK 181/09

Sygn. akt II UK 181/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku L. H.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ustalenie podlegania ubezpieczeniu społecznemu i o zapłatę składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 stycznia 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od ubezpieczonego L. H. na rzecz Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

W decyzji z dnia 11 lutego 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po

pierwsze, stwierdził obowiązek podlegania L. H. zaopatrzeniu emerytalnemu

twórców i ich rodzin z tytułu wykonywania działalności artystycznej jako muzyk i

wokalista na zasadach określonych w ustawie z dnia 29 września 1973 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin w okresie od 1 stycznia 1974 r. – „do

nadal”, po drugie, ustalił podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne,

ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy za okres od 1 grudnia 1997 r. do 31

stycznia 2008 r., po trzecie, zobowiązał ubezpieczonego do zapłaty składek za okres

wskazany w pkt 2 wraz z odsetkami.

Ubezpieczony odwołał się od powyższej decyzji w zakresie dotyczącym pkt 1

i 2 i domagał się objęcia ubezpieczeniem społecznym twórców już od 1 stycznia

1973 r. i ustalenia podstawy wymiaru składek od tego dnia do dnia 30 listopada

1997 r.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. oddalił

odwołanie wyrokiem z dnia 17 września 2006 r.; następnie zaś apelacja

ubezpieczonego od powyższego wyroku oddalona została wyrokiem Sądu

Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 stycznia 2009 r.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny wskazał, że

ubezpieczony po uzyskaniu (na swój wniosek zgłoszony w dniu 13 czerwca 2007 r.)

decyzji Komisji do spraw Zaopatrzenia Twórców przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa

Narodowego z dnia 7 czerwca 2007 r., stwierdzającej rozpoczęcie działalności

artystycznej od 1 stycznia 1973 r., w dniu 22 listopada 2007 r. wystąpił do organu

rentowego o objęcie go zaopatrzeniem emerytalnym twórców od 1 stycznia 1973 r.

W wyniku tego wniosku wydana została decyzja zaskarżona w części w niniejszym

postępowaniu. Zdaniem Sądu drugiej instancji, wyżej wskazana decyzja Komisji nie

dawała podstaw do objęcia ubezpieczonego ubezpieczeniem społecznym twórców

od daty w niej wskazanej, gdyż ustawa z dnia 27 września 1973 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym twórców i ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 145 ze zm.) weszła w

życie dopiero od 1 stycznia 1974 r., a więc to od tej daty ubezpieczony podlegał

ubezpieczeniu społecznemu. Za trafne Sąd Apelacyjny uznał stanowisko Sądu

Okręgowego, że składki za okres od 1 stycznia 1974 r. do 30 listopada 1997 r. uległy

3

przedawnieniu, Podkreślił, że zmiana art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października

1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007r. Nr 11,

poz. 74 ze zm. – powoływanej dalej jako ustawa systemowa) - od 1 stycznia 2003r. -

dokonana ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.), zastąpiła

dotychczasowy pięcioletni okres przedawnienia należności z tytułu składek okresem

dziesięcioletnim. Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2005

r., I UK 232/04 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 26), a także dwie kolejne uchwały Sądu

Najwyższego: z dnia 2 lipca 2008r, w sprawie II UZP 5/08 (LEX nr 396253) oraz z

dnia 8 lipca 2008r., w sprawie I UZP 4/08 (LEX nr 396249), Sąd Apelacyjny wskazał,

że dziesięcioletni okres przedawnienia przewidziany w art. 24 ust. 4 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w brzmieniu nadanym

ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw znajduje zastosowanie do

należności z tytułu składek, które stały się wymagalne przed dniem 1 stycznia 2003

r., jeżeli do tej daty nie uległy przedawnieniu według przepisów dotychczasowych.

Podzielił przy tym ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, z których wynikało, że

przed 1 stycznia 2003 r. uległy przedawnieniu należności z tytułu składek od 1

stycznia 1974 r. do III kwartału 1997 r. - przy zastosowaniu pięcioletniego okresu

przedawnienia, natomiast składki za IV kwartał 1997 r. (wymagalne 11 stycznia 1998

r.) przedawniły się przed wydaniem zaskarżonej decyzji - przy zastosowaniu

dziesięcioletniego okresu przedawnienia, który upłynął 11 stycznia 2008 r. Sąd

Apelacyjny podkreślił, że fakt przyjmowania przez organ rentowy przedawnionych

składek od innych osób (twórców) stanowił nieprawidłową praktykę.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku (powołującej się na

zaskarżenie wyroku w całości) ubezpieczony zarzucił naruszenie art. 32 Konstytucji

RP i art. 31 ustawy systemowej w związku z art. 59 § 1 pkt 9 ustawy 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm.)

oraz art. 117 § 2 k.c. – poprzez jego błędną wykładnię, z której wynika, że nie można

zrzec się korzystania z zarzutu przedawnienia składek.

Z tych względów skarżący wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku w zakresie

ustalania podstawy wymiaru składek od ubezpieczonego wnioskodawcy z tytułu

4

wykonywania działalności artystycznej na zasadach określonych w ustawie z dnia 27

września 1973 r. od 1 stycznia 1974 r. do 30 listopada 1997 r.”, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku we wskazanym wyżej zakresie i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na

swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że organ rentowy, powołując się, z jednej

strony na przedawnienie składek, z drugiej strony wskazuje, że składki za okresy

wsteczne od innych ubezpieczonych – twórców były przyjmowane za zgodą

dyrektora Oddziału, czyli, według skarżącego, wedle zasady wnikającej z art. 117 §

2 k.c. Nic nie stoi zatem na przeszkodzie temu, aby takie samo rozwiązanie

zastosować w stosunku do niego. Organ rentowy ustalił podstawę wymiaru składek

jedynie za okres od 1 grudnia 1997 r. do 31 stycznia 2008 r. i jest to okres

najbardziej niekorzystny dla ubezpieczonego z punktu widzenia wysokości

emerytury. Skarżący nie zgadza się z takim stanowiskiem także ze względu na to,

że został inaczej (gorzej) potraktowany niż inni twórcy i stanowi to ewidentne

naruszenie art. 32 Konstytucji RP. Zdaniem skarżącego, nawet bez stosowania

zasady wynikającej z art. 117 § 2 k.c., składki za okres wsteczny mogą zostać

przyjęte przez organ rentowy. Mianowicie, ubezpieczony, zachowując formalne

wymaganie zgłoszenia się do ubezpieczeń społecznych, po wydaniu decyzji przez

Komisję do spraw Zaopatrzenia Twórców przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa

Narodowego, zgłosił się do ubezpieczenia w listopadzie 2007 r., tj. w przepisanym

terminie. Jak wynika ze stanowiska przedstawionego przez pozwanego w piśmie

procesowym z dnia 7 lipca 2008 r., organ rentowy naliczał składkę za okres

działalności artystycznej wykazany i potwierdzony w decyzji przez tę Komisję.

Skarżący podkreślił też, że jego ubezpieczenie od 1 stycznia 1974 r. nadal trwa.

Biorąc zaś pod uwagę zasady ustalania podstawy wymiaru emerytury, które między

innymi przewidują jej ustalenie z przychodu stanowiącego podstawę wymiaru składki

na ubezpieczenie społeczne z 20 lat kalendarzowych z całego okresu podlegania

ubezpieczeniu, wymiar składek do zapłacenia może być stwierdzony z okresu od 1

stycznia 1974 r. do końca 1997 r.

Skarżący przedstawił też stanowisko, z którego wynika, że organ rentowy

niesłusznie wskazuje na przedawnienie składek, bowiem art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji

5

podatkowej w związku z art. 31 ustawy systemowej powołuje się na bieg

przedawnienia „od momentu zawarcia z ubezpieczonym umowy i wymagalności

składek”. Jego zdaniem, składki są wymagalne i należne od daty wydania

zaskarżonej decyzji (11 luty 2008 r.) i od tej daty należy liczyć dziesięcioletni termin

przedawnienia.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o wydanie postanowienia o

odmowie przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o

zasądzenie od ubezpieczonego na swoją rzecz kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności nie sposób nie dostrzec sprzeczności między

wskazaniem, w jakim zakresie jest zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji a

wnioskami kasacyjnymi. Z jednej bowiem strony skarżący zaskarża w całości wyrok,

który dotyczy okresu od 1 stycznia 1973 r. do 30 listopada 1997 r., z drugiej zaś

strony wnosi o zmianę lub uchylenie rozstrzygnięcia w części dotyczącej „ustalania

podstawy wymiaru składek od ubezpieczonego wnioskodawcy z tytułu wykonywania

działalności artystycznej na zasadach określonych w ustawie z dnia 27 września

1973 r. od 1 stycznia 1974 r. do 30 listopada 1997 r.”. W uzasadnieniu zaś skargi

znajduje się stwierdzenie, że: „wnioskodawca przyznaje, że organ rentowy słusznie

objął go zaopatrzeniem emerytalnym twórców i ich rodzin od 1 stycznia 1974 r. [...],

mając na względzie, iż od tego dnia weszła w życie ustawa z dnia 27 września 1973

r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin”. Biorąc po uwagę to, iż w

skardze nie zawarto zarzutu dotyczącego daty początkowej (1 stycznia 1974 r.)

powstania ubezpieczenia społecznego twórców, Sąd Najwyższy uznał, że w istocie

zaskarżona została ta część wyroku, która dotyczy odmowy ustalenia podstawy

wymiaru składek za okres od 1 stycznia 1974 r. do 30 listopada 1997 r.

Skarga nie zawiera usprawiedliwionej podstawy. Przede wszystkim podkreślić

należy, że autonomiczność i odrębność przepisów prawa ubezpieczeń społecznych

wobec przepisów prawa cywilnego sprawia, iż na gruncie stosunków ubezpieczenia

społecznego dopuszcza się tylko na zasadzie wyjątku stosowanie wskazanych

6

expressis verbis regulacji cywilistycznych (tak Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 28

października 2008 r., III UK 71/08, LEX nr 519959, z dnia 8 stycznia 1999 r., II UKN

398/98, niepublikowany). Przykładowo można wskazać przepis art. 84 ust. 1,

zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń

społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na

zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. Nie ma więc podstaw do

stosowania do zobowiązań składkowych przepisu art. 117 § 2 k.c. Natomiast

przepisy ustawy systemowej dotyczące przedawnienia składek nie przewidują

możliwości zrzeczenia się przedawnienia, co wynika z odmiennego skutku, jaki

wywołuje przedawnienie składek w stosunku do przedawnienia zobowiązań

cywilnoprawnych. Przedawnienie zobowiązań cywilnoprawnych, uwzględniane

wyłącznie na zarzut strony, powoduje przekształcenie ich w zobowiązania naturalne,

skutkiem czego, chociaż zobowiązanie istnieje nadal (nie wygasa), nie jest możliwe

ich dochodzenie od osoby zobowiązanej. Z kolei zrzeczenie się zarzutu

przedawnienia prowadzi do przeobrażenia z mocy prawa zobowiązania naturalnego

w zaskarżalne roszczenie - zobowiązanie zupełne (por. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 12 października 2006 r., I CSK 119/06, LEX nr 395217, z dnia 19 marca 2002

r., IV CKN 917/00, LEX nr 54485). Natomiast zgodnie z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 ustawy systemowej przedawnienie składek

powoduje wygaśnięcie zobowiązania. Odpada tym samym podstawa świadczenia.

Wygaśnięcie zobowiązania składkowego powoduje, że płatnik składek nie jest już

zobowiązany do zapłaty składki, a organ rentowy, nie mając tytułu prawnego, nie

jest uprawniony do jej pobierania. Trafnie zważył Sąd pierwszej instancji, że upływ

terminu przedawnienia zobowiązania składkowego wyznacza granicę czasową,

poza którą niemożliwą staje się egzekucja zobowiązania podatkowego, a jego

dobrowolne uiszczenie powoduje powstanie nadpłaty (por. także wyrok

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2008 r., III

S.A./Wa 2431/08, LEX nr 522566). Z tej przyczyny płatnik składek nie ma

możliwości zrzeczenia się przedawnienia zobowiązania składkowego. Stąd też

skarżący w oparciu o zasadę wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP nie może domagać

się od organu rentowego, aby przyjął od niego przedawnione składki, tak jak to

uczynił wobec innych twórców i artystów. Zasada równego traktowania obywateli

7

przez władze publiczne funkcjonuje w granicach obowiązującego prawa, a nie

wbrew niemu.

Skarżący kwestionuje w skardze również i to, że sporne składki uległy

przedawnieniu, wywodząc, że stały się one wymagalne dopiero w dacie wydania

zaskarżonej w niniejszym postępowaniu decyzji organu rentowego. Twierdzenie to

nie zostało poparte w zasadzie żadną argumentacją prawną. Co ważniejsze

jednak, skuteczne zakwestionowanie daty wymagalności tych składek, przyjętej

przez Sąd, nie mogło opierać się wyłącznie na zarzucie naruszenia art. 59 § 1 pkt

9 ustawy 29 sierpnia 1997 r. Ordynacji podatkowej. Przepis ten bowiem jedynie

stanowi o wygaśnięciu przedawnionych zobowiązań, nie określa natomiast

początku biegu terminu przedawnienia. Tak sformułowany zarzut wymagał zatem

powołania stosownych przepisów, obowiązujących w całym spornym okresie,

określających termin zapłaty składek, a więc przepisów aktów wykonawczych do

ustawy z dnia 29 września 1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich

rodzin. Termin zapłaty składek regulowały odpowiednie przepisy rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 1973 r. w sprawie wykonania ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (Dz.U. z 1974 r. Nr 1, poz. 1 ze

zm.), wydanego na podstawie art. 8 ust. 2 tej ustawy - w brzmieniu obowiązującym

do 31 grudnia 1983 r., znowelizowane na podstawie rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 23 stycznia 1984 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

wykonania ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (Dz.U. Nr 9,

poz. 35). Kolejnym aktem prawnym było rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17

sierpnia 1987 r. w sprawie wykonania ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym twórców

i ich rodzin (Dz.U. Nr 26, poz. 145 ze zm.), następnie zaś rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego

oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (Dz.U. Nr 7,

poz. 41 ze zm.).

Natomiast przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych regulują

sytuację twórców i artystów od dnia jej wejścia w życie, tj. od 1 stycznia 1999 r.

Przepis art. 36 ust. 4a, dodany ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 110,

8

poz.1256) z dniem 30 grudnia 1999 r. stanowi, że twórcy i artyści zgłoszeń do

ubezpieczeń społecznych dokonują w ciągu 7 dni od dnia otrzymania decyzji Komisji

do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców ustalającej datę rozpoczęcia

wykonywania działalności twórczej lub artystycznej. Z kolei w myśl art. 47 ust. 1a

(dodanym od 30 grudnia 1999 r. na mocy ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o

zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw)

twórcy i artyści przesyłają deklaracje rozliczeniowe i imienne raporty miesięczne

oraz opłacają składki za okres wykonywania działalności twórczej lub artystycznej

przed dniem wydania decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego

Twórców w terminie opłacania składek za miesiąc, w którym otrzymali decyzję.

Wynikający z tych przepisów sposób i termin opłacania składek przez twórców i

artystów, na które zdaje się powoływać skarżący, nie mogą mieć zastosowania do

stanów zaistniałych, w okresie, kiedy przepisy te nie obowiązywały. Innymi słowy,

wymagalność składek w okresie przed 1 stycznia 1999 r. określają przepisy

regulujące tę materię przed wskazaną datą.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji. O kosztach rozstrzygnięto po myśli odpowiednio stosowanego art.

98 k.p.c. w związku z § 11 ust. 2 w związku z §12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U.

Nr 163, poz. 1349 ze zm.).