II UK 155/09

Sygn. akt II UK 155/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. O.

przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w G.

o wysokość wojskowej renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 lipca 2008 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z dnia 5

września 2007 r. zmienił zaskarżoną przez J. O. decyzję Wojskowego Biura

Emerytalnego w G. i przyznał jej prawo do pobierania w zbiegu renty rolniczej i

2

wojskowej renty rodzinnej. Zważył, że ubezpieczona nabyła prawo do renty z tytułu

nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego następcy, potwierdzone w

decyzji organu rentowego z dnia 18 grudnia 1989 r., a jednocześnie była wówczas

uprawniona do emerytury pracowniczej. Od dnia 1 grudnia 1992 r. świadczenia te

wypłacał Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, przekazując

ubezpieczonej emeryturę w pełnej wysokości oraz połowę renty rolnej. Decyzją

dnia 26 marca 2003 r. Dyrektor Wojskowego Biura Emerytalnego przyznał

ubezpieczonej wojskową rentę rodzinną po mężu K. O. od dnia 17 marca 2003 r., a

że było to świadczenie wyższe od emerytury, Prezes Kasy decyzją z dnia 22 maja

2003 r. wstrzymał od dnia 1 marca 2003 r. wypłatę świadczeń i wskazał jako

płatnika zbiegających się rent Wojskowe Biuro Emerytalne. Dyrektor Wojskowego

Biura Emerytalnego, począwszy od decyzji z dnia 9 września 2003 r., kontynuował

wypłatę renty rodzinnej na dotychczasowych zasadach, natomiast zaskarżoną

decyzją z dnia 31 marca 2006 r., powołując się na art. 33 i 107 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze

zm.), wstrzymał wypłatę renty rolnej, stwierdzając, że ta renta nie podlega wypłacie

w zbiegu wojskową rentą rodzinną.

W sporze o wypłatę równocześnie przysługujących ubezpieczonej renty z

tytułu przekazania gospodarstwa rolnego następcy oraz wojskowej renty rodzinnej

Sąd pierwszej instancji, rozważając skutek zmiany art. 35 ust. 2 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin (Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133) przez wprowadzenie od dnia 1 stycznia

1989 r. w art. 35 ust. 1 i 2 ustawy zasady pobierania jednego świadczenia,

rozważył, że osobom mającym ustalone prawo do emerytury lub renty za

przekazane gospodarstw o rolne oraz do innych świadczeń o charakterze

emerytalnym lub rentowym przed dniem 1 stycznia 1989 r. zagwarantowano

równoległą wypłatę świadczeń (art. 4 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin,

Dz.U. Nr 10, poz. 53). Prawo do wypłaty obu świadczeń zachowano w ustawie z

dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia

społecznego rolników i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 14, poz. 90) pod warunkiem

3

zgłoszenia wniosku do dnia 30 czerwca 1990 r. i przekazania gospodarstwa

rolnego do dnia 31 grudnia 1991 r.

Sąd pierwszej instancji ocenił, że po podtrzymaniu w art. 33 ust. 2 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity z

1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.), zasady wypłaty jednego, wybranego świadczenia,

utrzymano w art. 107 tej ustawy wypłatę świadczeń rolniczych w zbiegu

przewidzianym w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników indywidualnych. Powołując się na wyroki Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca

1998 r. (II UKN 125/98, OSNAPUS 1999 nr 13, poz. 434) i z dnia 13 czerwca 1997

r. (II UK 196/97, OSNP 1998 nr 10, poz. 308), wyraził pogląd, że rolnicy, którzy

przekazali gospodarstwo rolne do dnia 31 grudnia 1990 r., a następnie nabyli prawo

do drugiego świadczenia (nierolniczego) korzystają – ze względu na zasadę praw

słusznie nabytych, niezależnie od daty nabycia prawa do tego drugiego

świadczenia – z preferencji, z jakich korzystają ci świadczeniobiorcy, którzy mieli

poprzednio ustalone prawo do dwóch świadczeń, gdyż z mocy art. 107 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. takie prawo zachowali.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 9

lipca 2009 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Podzielił zarzuty apelacji

organu rentowego w przedmiocie naruszenia art. 33, 35 ust. 2, a także art. 107

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin oraz wskazał na art. 4 ust. 2 ustawy

zmieniającej z dnia 24 lutego 1989 r. i stwierdził, że skoro ubezpieczona

przekazała w formie aktu notarialnego na własność swego syna gospodarstwo

rolne w zamian za rentę, pobierając jednocześnie emeryturę pracowniczą i

świadczenia te wypłacane były w zbiegu, to nastąpiła realizacja prawa do zbiegu

świadczeń. Nabycie prawa do wojskowej renty rodzinnej po mężu od dnia 17 marca

2003 r. nie otwarło uprawnienia do kolejnego zbiegu renty przyznanej w zamian za

przekazane w 1989 r. gospodarstwo rolne z prawem do wojskowej renty rodzinnej;

wnioskodawczyni zrealizowała już uprawnienie do zbiegu świadczeń i nie może się

ubiegać o zbieg renty rolniczej z renta rodzinną.

Skarga kasacyjna ubezpieczonej została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego przez niezastosowanie art. 107 ustawy z dnia 20 grudnia 1990

4

r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 35 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin,

błędną wykładnię art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin

oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym oraz niewłaściwe zastosowanie art. 33

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Skarżąca

wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do rozpoznania, ewentualnie – na wypadek uznania, że podstawa

skargi jest oczywiście uzasadniona – o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie

co do istoty sprawy.

Uwzględniając zmiany prawa w czasie pobierania wypłacanych w zbiegu

świadczeń, skarżąca stwierdziła, że w art. 107 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

została ustanowiona gwarancja stosowania dotychczasowych przepisów

regulujących wypłatę zbiegających się emerytury lub renty z ubezpieczenia

społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin z prawem do emerytury

lub renty z innego ubezpieczenia społecznego i że obejmuje ona osoby, które

pobierały te świadczenia przed dniem 1 stycznia 1989 r., albo przed tym dniem

pobierały jedno świadczenie, ale przekazały gospodarstwo rolne do dnia 31 grudnia

1990 r. oraz rolników, którzy przekazali gospodarstwo rolne do 31 grudnia 1990 r.,

ale prawo do drugiego świadczenia nabyli po dniu 1 stycznia 1989 r. W związku z

tym przepisem pozostaje art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r., odnoszący

się do osób, które jeszcze nie przekazały gospodarstwa rolnego, zapewniający

możliwość pobierania dwóch świadczeń w stosownym zbiegu na przyszłość na

takich samych zasadach jak osobom wymienionym w art. 4 ust. 1, o ile przekażą

gospodarstwo rolne do 31 grudnia 1989 r. Podkreśliła, że w przeciwieństwie do art.

4 ust. 2 tej ustawy, nie ma w nim mowy o tym, "że osoba taka ma mieć już ustalone

prawo do drugiego świadczenia w dacie wejścia w życie ustawy, czy też w

jakimkolwiek innym terminie”. Z tego względu przedstawiła pogląd, że „rolnicy

wymienieni w art. 4 ust. 2, którzy przekazali gospodarstwo rolne do dnia 31 grudnia

1990 r., a następnie nabyli prawo do drugiego świadczenia (nierolniczego),

niezależnie od daty nabycia prawa do tego świadczenia - korzystają także z

preferencji, z jakich korzystają ci świadczeniobiorcy, którzy mieli poprzednio

5

ustalone prawo do dwóch świadczeń i którzy z mocy art. 107 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. nadal to prawo zachowali”. Zarzut naruszenia art. 35 ust. 2 ustawy

z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin, w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z dnia 24 lutego

1989 r., pozostawał w związku z niezastosowaniem art. 107 ustawy z 20 grudnia

1990 r., a w konsekwencji niewłaściwym zastosowaniem art. 33 tej ustawy i

odmowie przyznania prawa do zbiegu świadczeń.

Skarżąca uzyskała wsparcie dla tego stanowiska w wyrokach Sądu

Najwyższego z dnia 8 stycznia 1997 r. (II UKN 18/96, OSNP 1997 nr 16, poz. 296),

z dnia 2 lipca 1998 r. (II UKN 125/98) oraz z dnia 13 czerwca 1997 r. ( II UKN

196/97), potwierdzających zasadę jednakowego traktowania w zakresie prawa do

pobierania świadczenia rolniczego w zbiegu ze świadczeniami emerytalno-

rentowymi z innego ubezpieczenia wszystkich rolników, którzy przekazali

gospodarstwo rolne do końca 1990 r. Jednocześnie za błędne uznała stanowisko

zajęte przez Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 15 czerwca 2004 r. (III

AUa 1208/03, „Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych” 2005 nr 10, poz. 26), że nabycie

prawa do renty rodzinnej przez osobę, która uprzednio pobierała rentę inwalidzką

rolniczą w zbiegu z rentą inwalidzką z ubezpieczenia pracowniczego, nie daje

podstaw do zbiegu prawa do renty inwalidzkiej z tytułu przekazania gospodarstwa

rolnego z rentą rodzinną, uprawnienie do wypłaty świadczeń w zbiegu zostało już

zrealizowane.

Skarżąca zwróciła także uwagę na to, że w chwili nabycia prawa do

wojskowej renty rodzinnej nie przysługiwało jej już prawo do emerytury pracowniczej

w zbiegu z rentą rolną, gdyż uznała, iż ta właśnie okoliczność decyduje o

niemożności pozbawienia jej przywileju skorzystania z dotychczasowych zasad

wypłaty świadczeń

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zastosowanie art. 107 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst

jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) – w stanie prawnym, w którym

obowiązuje zasada wypłacania jednego, wybranego świadczenia (art. 33 ust. 2

6

ustawy) i tylko w razie zbiegu świadczeń z ustawy rolniczej z rentą wypadkową,

wojenną, rentą w związku ze służbą wojskową lub ze świadczeniami z instytucji

zagranicznej wypłaca się więcej niż jedno świadczenie, według zasad określonych

w odrębnych przepisach – stanowiącego, że przy zbiegu prawa do emerytury lub

renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin z

prawem do emerytury lub renty z innego ubezpieczenia społecznego stosuje się

dotychczasowe przepisy dotyczące wypłaty świadczeń, wymaga przede wszystkim

doprecyzowania stanu prawnego, do którego się odwołuje.

Zasady wypłaty świadczeń rolniczych ulegały bowiem zmianom, począwszy

od art. 35 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników indywidualnych i członków ich rodzin, w którym pierwotnie (w brzmieniu

Dz.U. z 1983 r. Nr 40, poz. 268) postanowiono, że rolnikowi - w wypadku zbiegu

prawa do emerytury lub renty przewidzianych ustawą z prawem do innego

świadczenia o charakterze rentowym - przysługiwało wybrane przez niego

świadczenie, powiększone o połowę drugiego. Na mocy ustawy z dnia 24 lutego

1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin (Dz.U. Nr 10, poz. 53) od 1 stycznia 1989 r. wprowadzono –

jako zasadę – pobieranie jednego świadczenia i odniesiono ją także do zbiegu u

jednej osoby prawa do emerytury lub renty określonych w ustawie z prawem do

świadczeń przewidzianych w odrębnych przepisach o ubezpieczeniu społecznym

lub o zaopatrzeniu emerytalnym. Pozostawiono możliwość pobierania więcej niż

jednego świadczenia w wypadku świadczenia rolniczego przysługującego

równolegle z prawem do renty wojennej (kombatanckiej), wypadkowej i

świadczenia zagranicznego. W ustawie zmieniającej wprowadzono przepis, który

był interpretowany jako gwarancja pobierania na dotychczasowych zasadach

świadczeń, do których prawo ustalono przed dniem 1 stycznia 1989 r. (art. 4 ust. 1),

oraz świadczeń ustalonych po tym dniu osobom, które do dnia wejścia w życie

ustawy podlegały podwójnemu ubezpieczeniu i które przekażą gospodarstwo rolne

do dnia 31 grudnia 1989 r. (art. 4 ust. 2). W art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 24 lutego

1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego

rolników i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 90) termin określony w

art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. został przedłużony się do dnia 31

7

grudnia 1990 r. dla osób, które złożą wniosek o przyznanie świadczenia do dnia 30

czerwca 1990 r.

W postanowieniu składu siedmiu sędziów z dnia 22 listopada 1995 r. (II UZP

18/05 OSNAPUS 1996/12 p. 173) Sąd Najwyższy – odmawiając wnioskowi

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały odpowiadającej na

pytanie, czy rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne w okresie do dnia 31

grudnia 1990 r. może po tej dacie nabyć prawo do pobierania renty lub emerytury w

zbiegu ze świadczeniem rolniczym z tytułu przekazana gospodarstwa rolnego w

tym terminie – potwierdził, że od dnia 1 stycznia 1989 r., z mocy ustawy z dnia 24

lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym

dokonano nowelizacji art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. w ten

sposób, że jako zasadę wprowadzono pobieranie jednego świadczenia.

Równocześnie uznał, że przedstawione zagadnienie nie powoduje ani rozbieżności

w orzecznictwie sądowym, ani też nie nasuwa wątpliwości w praktyce organu

uprawnionego do podejmowania decyzji w tym zakresie, gdyż Kasa Ubezpieczenia

Rolniczego wydaje decyzje pozytywne dla świadczeniobiorców. Nie formułując

zatem swojego stanowiska uchwale, Sąd Najwyższy potwierdził zasadę wypłacania

świadczeń w zbiegu tylko tym rolnikom, którzy przekazali gospodarstwa rolne przed

dniem 1 stycznia 1989 r., jakkolwiek nie sprzeciwił się praktyce organów rentowych

interpretujących art. 4 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. w sposób korzystny dla

ubezpieczonych.

Należy wspomnieć, że przepisowi temu Sąd Najwyższy nadawał istotne

znaczenie gwarancyjne, obejmujące osoby, które pobierały oba świadczenia w

zbiegu przed dniem 1 stycznia 1989 r., a także możliwość łączenia wypłaty

świadczenia rolniczego z prawem do innego o charakterze rentowym w stosownym

zbiegu tym rolnikom, którzy przekazali gospodarstwo rolne do 31 grudnia 1990 r. i

przed dniem 1 stycznia 1991 r. pobierali emeryturę pracowniczą, twierdząc, że przy

ocenie prawa do pobierania świadczeń zbiegowych należy mieć na względzie, że w

stanie prawnym obowiązującym przed dniem 31 grudnia 1990 r. jednym z

wymagań do przyznania emerytury lub renty rolniczej było przekazanie

gospodarstwa rolnego, wyzbycie się warsztatu pracy, co uzasadniało preferencje w

8

zakresie ubezpieczeń społecznych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8

stycznia 1997 r., II UKN 18/96, OSNAPUS 1997 nr 16, poz. 296, z dnia 13 czerwca

1997 r., II UKN 196/97, OSNAPUS 1998 nr 10, poz. 308, z dnia 15 grudnia 1998 r.,

II UKN 356/98, OSNAPUS 2000 nr 3, poz. 124, z dnia 3 grudnia 1998 r., II UKN

345/98, OSNAPUS 2000 nr 2, poz. 76 i z dnia 2 lipca 1998 r., II UKN 125/98,

OSNAPUS 1999/13 p. 434). Sąd Najwyższy rozumiał więc art. 107 jednolicie jako

zobowiązanie do respektowania przepisów dotychczasowych dotyczących wypłaty

świadczeń rolniczych, do których prawo powstało przed wejściem w życie obecnie

obowiązującej ustawy.

Jest to oczywiste, gdyż art. 107 jest przepisem przejściowym, z istoty

nieodnoszącym się do kwestii regulowanych ustawą, lecz regulującym wyłącznie

stany faktyczne lub prawne przez nią „zastane” (por. § 30 załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad

techniki prawodawczej”, Dz.U. Nr 100, poz. 908). Z przepisu tego wynika, że prawo

do zbiegu świadczeń zachowują osoby mające już ustalone prawo do dwóch

świadczeń: do świadczenia rolniczego oraz do świadczenia z ubezpieczenia

pozarolniczego. Nie dotyczy on zatem sytuacji, w której osoba mająca prawo do

świadczenia rolniczego na podstawie przepisów dotychczasowych, po jego wejściu

w życie nabędzie prawo świadczeń pozarolniczych. Innymi słowy, prawo do wypłaty

świadczeń w zbiegu zachowały te osoby, które już pobierały świadczenia w zbiegu.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznaje, że

prawo do wypłaty emerytury rolniczej na podstawie przepisów ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin dotyczy zbiegu ze świadczeniem pozarolniczym, wyłącznie już

przyznanym przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników; osoby mające prawo do emerytury rolniczej na

podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. zachowały prawo do zbiegu świadczeń,

ale tylko pobieranych przed tym dniem (zasada ochrony praw nabytych), natomiast

wyraźnie wyklucza się w stosunku do nich możliwość zbiegu przyszłych świadczeń

pozarolniczych z prawem do emerytury rolniczej, więc nie mogą korzystać z

dobrodziejstwa zbiegu z przyszłym świadczeniem pozarolniczym, a konkretnie –

świadczeniem pozarolniczym nabytym po dniu 1 stycznia 1991 r.

9

Artykuł 107 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników nie otwiera możliwości wypłaty w zbiegu świadczeń nieistniejących w dniu

jego wejścia w życie. Paradoksalnie stanowisko to potwierdziła sama skarżąca,

wywodząc, że art. 107 dotyczy osób, które pobierały świadczenia przed dniem 1

stycznia 1989 r. albo pobierały jedno świadczenie, ale przekazały gospodarstwo

rolne do dnia 31 grudnia 1990 r., oraz twierdząc, że zasady dotychczasowe należy

stosować także do rolników, którzy przekazali gospodarstwo rolne przed dniem 31

grudnia 1990 r., a prawo do drugiego świadczenia nabyli po 1 stycznia 1989 r.

Skarżąca nie dostrzegła jednak oparcia na tym stwierdzeniu dalszego wniosku o

niemożliwości na podstawie przepisu przejściowego, deklarującego zachowanie

prawa nabytych, tj. nabycia tych praw w przyszłości, po dniu 1 stycznia 1990 r.

Wykładnia art. 107 ustawy prowadzi zatem do stwierdzenia, że na zasadach

dotychczasowych wypłaca się emerytury lub renty za gospodarstwo rolne

przekazane przed wejściem w życie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

tym tylko rolnikom, którzy w dniu wejścia w życie tego przepisu mieli ustalone już

prawo do innego świadczenia – nierolniczego.

W konsekwencji za uzasadniony należy uznać pogląd Sądu Apelacyjnego

dotyczący zrealizowania przez skarżącą prawa do wypłaty dwu świadczeń

stosownym w zbiegu, z tym tylko zastrzeżeniem, że przez „zrealizowanie” należy

rozumieć skorzystanie z uprawnień istniejących w dotychczasowych przepisach,

obecnie już nieobowiązujących.

Argument skargi, że w chwili przyznania wojskowej renty rodzinnej skarżącej

nie przysługiwało już prawo do emerytury pracowniczej wypłacanej w zbiegu z

rentą rolną przesądza nieistnienie praw nabytych, których ochrony się domagała.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na mocy art. 39814

§ 1 k.p.c., orzekł jak w

wyroku.