II UK 209/09

Sygn. akt II UK 209/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku B. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej P. Sp. z o.o. w W.

o odpowiedzialność członka zarządu spółki za zaległe składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 lutego 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 11 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń

Społecznych w W. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 24 września 2004 r. w ten sposób, iż stwierdził, że B. K. nie ponosi

2

odpowiedzialności za zaległości „P." spółki z o.o. z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od 1 stycznia 2001 r. do 31

grudnia 2002 r. i nie jest zobowiązana do zapłaty składek za ten okres (pkt 1), w

pozostałym zakresie odwołanie oddalił (pkt 2) i zniósł wzajemnie między stronami

koszty procesu (pkt 3).

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył częściowo Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, wnosząc o zmianę objętego apelacją pkt 1 sentencji orzeczenia

poprzez oddalenie odwołania B. K.

Zaskarżonemu wyrokowi apelujący zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego i procesowego, a w szczególności art. 116 § 1 i 2, art. 116a ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137 ze zm.) w związku z

art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. nr 137 ze zm.) przez przyjęcie, że do dnia 31 grudnia 2002 r.

odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

ustawodawca uzależniał od skierowania egzekucji do wszystkich składników

majątku spółki, niezależnie od tego, czy istniały i jaką wartość przedstawiały

poszczególne składniki tego majątku, oraz wykazania przez wierzyciela w

powyższy sposób bezskuteczności egzekucji z całego majątku spółki; art. 13 § 1

rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. prawo

upadłościowe (Dz.U. z 1991 r. Nr 118 ze zm.), przez przyjęcie, że postanowienie

Sądu Rejonowego XVII Wydział Gospodarczy z dnia 26 listopada 2002 r., sygn. akt

XVII U …/02, oddalające wniosek o ogłoszenie upadłości spółki P. z powodu braku

majątku dłużnika nie jest, w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej,

równoznaczne z bezskutecznością egzekucji składek należnych za okres do dnia

31 grudnia 2002 r.; sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego

materiału dowodowego i przyjęcie, że spółka do dnia 31 grudnia 2002 r. posiadała,

poza środkami wpływającymi na jej konto, inne składniki majątku, z których możliwe

było zaspokojenie wierzyciela, i nieuwzględnienie w tym zakresie w szczególności

ustaleń Sądu Rejonowego w sprawie sygn. akt XVII U …/02.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła częściowo również B. K., wnosząc o

zmianę objętego apelacją pkt 2 sentencji orzeczenia poprzez zmianę decyzji ZUS i

3

orzeczenie, że wnioskodawczyni nie odpowiada za zaległości P. Sp. z o.o. z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, w tym i tych powstałych po

1 stycznia 2003r. oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania za drugą

instancję. Powyższemu wyrokowi apelująca zarzuciła naruszenie art. 116 §1

Ordynacji podatkowej przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że zachodzą przesłanki jej odpowiedzialności za zaległości

P. Sp. z o.o. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

za okres po 1 stycznia 2003r. oraz wadliwe ustalenie stanu faktycznego

(sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału

dowodowego) przez przyjęcie, że egzekucja z majątku P. Sp. z o.o. zaległości z

powyższych tytułów za okres po 1 stycznia 2003r. okazała się w całości lub w

części bezskuteczna.

Wyrokiem z dnia 6 lutego 2009 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zmienił zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym i odwołanie B. K.

oddalił. Sąd zauważył, że zarówno z sentencji wyroku, jak i z jego uzasadnienia

wynika, iż Sąd Okręgowy zróżnicował odpowiedzialność wnioskodawczyni jako

członka zarządu spółki z o.o. P. z tytułu zaległych składek należnych organowi

rentowemu, „zwolnił" ją z tej odpowiedzialności za okres od 1 stycznia 2001 r. do 31

grudnia 2002 r. stwierdzając, że B. K. nie ponosi odpowiedzialności za

niezapłacone przez spółkę składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz na

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i nie jest

zobowiązana do zapłaty składek za podany okres. Oddalając odwołanie od decyzji

z dnia 24 września 2004 r. w pozostałym zakresie Sąd pierwszej instancji

„potwierdził" odpowiedzialność wnioskodawczyni z tytułu niezapłaconych składek

za okres od 1 stycznia 2003 r. do lipca 2003 r.

Uzasadniając to rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy stwierdził, że jeśli chodzi o

pierwszy okres (od stycznia 2001 r. do grudnia 2002 r.) to Zakład Ubezpieczeń

Społecznych ograniczył się tylko do prowadzenia egzekucji z rachunków

bankowych spółki i nie wykorzystał wszystkich możliwych sposobów

wyegzekwowania długów. Egzekucja nie była prowadzona do całego majątku firmy

4

i dlatego nie można uznać, że została spełniona przesłanka bezskuteczności

egzekucji o której mowa w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu

obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Egzekucja skierowana do rachunków

bankowych spowodowała częściowe pokrycie należności. Natomiast głównym

motywem odmiennego orzeczenia jeśli chodzi o okres od dnia 1 stycznia 2003 r.

Sąd Okręgowy uczynił zmianę przesłanek odpowiedzialności członka zarządu

spółki, jaka nastąpiła po tej dacie na skutek nowelizacji art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że od tej daty przesłanką

umożliwiającą przyjęcie odpowiedzialności członka zarządu spółki stała się także

częściowa bezskuteczność egzekucji z majątku spółki, co w przedmiotowej sprawie

miało miejsce. Sąd Okręgowy argumentował ponadto, że nie zostały spełnione w

tym drugim okresie przesłanki egzoneracyjne (zgłoszenie wniosku o ogłoszenie

upadłości lub wykazanie, że nie zgłoszenie takiego wniosku nastąpiło bez winy

strony).

W ocenie Sądu drugiej instancji zróżnicowania odpowiedzialności

wnioskodawczyni nie da się prawidłowo uzasadnić zmianą treści art. 116 §1

Ordynacji podatkowej. Pomimo częściowej zmiany treści tego przepisu jego

znaczenie prawne nie zmieniło się. Zdaniem Sądu Apelacyjnego niesłuszny jest

zarzut, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych w pierwszym okresie nie wykorzystał

wszystkich możliwych sposobów egzekucji, a w szczególności nie skierował jej do

całego majątku spółki. Taki zarzut byłby skuteczny tylko wtedy gdyby

wnioskodawczyni jako członek zarządu spółki wskazała inne składniki majątku firmy

a egzekucja skierowana do nich - była realna. Tymczasem z przesłuchania

Barbary Kowalskiej wynika, że majątek spółki na styczeń 2003 r. obejmował: sprzęt

komputerowy, dwuletni samochód Fiat Punto i sprzęt laboratoryjny kupiony dla

innej filii za około 100.000 zł. Majątek, jego aktywa, były jednak pozorne, samochód

został skradziony jesienią 2002 r., a sprzęt laboratoryjny został przejęty przez bank

w zamian za kredyt. Spółka nie miała nieruchomości ani innych ruchomości, miała

natomiast długi wobec innych firm. Natomiast efektywny majątek spółki wedle

bieżącej oceny z listopada 2002 r. stanowiła gotówka w kwocie niewiele ponad

7.000 zł, samochód wartości około 1000 zł oraz należności w kwocie około 20.000

zł. (dowód - akta sprawy XVII U …/02 - k-63). Taki stan majątku spółki najlepiej

5

świadczył o nierealnych możliwościach prowadzenia egzekucji do całego majątku

firmy. Potwierdzeniem złej sytuacji finansowej spółki było oddalenie wniosku o

ogłoszenie upadłości spółki, co nastąpiło 26 listopada 2002 r. a więc jeszcze w

„pierwszym okresie odpowiedzialności" (dowód: akta sprawy XVII U …/02 - koperta

k-74 a.s.). Powyższe dowodziło, iż wnioskodawczyni jako członek zarządu spółki

nie wykazała, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości

lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie

układowe) lub że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie

postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego)

nastąpiło bez jej winy. Czyniąc powyższe ustalenia faktyczne Sąd Apelacyjny

doszedł do wniosku, że okoliczności sprawy przemawiają za uwzględnieniem

apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji za zmianą

zaskarżonej części wyroku i oddaleniem odwołania B. K.

Na powyższe orzeczenie wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną

zarzucając w niej naruszenie prawa materialnego przez oczywiście błędną

wykładnię art. 108 § 3 i § 4 i art. 116 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja

podatkowa (tekst jednolity: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60), polegającą na przyjęciu

przez Sąd Apelacyjny, że kryteria odpowiedzialności skarżącej Barbary Kowalskiej

za cały okres objęty decyzją organu rentowego z 24 września 2004 r. są jednolite

(nie są zróżnicowane) podczas, gdy prawidłowa wykładnia wskazanych przepisów

Ordynacji podatkowej prowadzi do wniosku, że inne były kryteria odpowiedzialności

skarżącej B. K. za zaległości z tytułu składek objętych powyższą decyzją powstałe

przed 1 stycznia 2003 r., a inne za zaległości z powyższego tytułu powstałe po tej

dacie, to jest na podstawie art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. Wskazując na powyższe,

wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Przepisy regulujące

odpowiedzialność osób trzecich za zobowiązania podatkowe podatnika podlegają

ścisłej wykładni. Nie jest jednak dopuszczalna taka wykładnia, która podważałaby

sens istnienia przepisu. Przepis art. 116 Ordynacji podatkowej, mający z mocy art.

6

31 i 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205 poz. 1585) zastosowanie do składek

na ubezpieczenie i inne fundusze, podobnie jak przepis art. 299 Kodeksu spółek

handlowych, chroni prawa wierzyciela niewypłacalnej spółki i w tym celu

wprowadza odpowiedzialność członków jej zarządu. Odpowiedzialność ta byłaby

iluzoryczna, gdyby przepis interpretować w ten sposób, że odpowiedzialność

członka zarządu była uzależniona od bezskuteczności egzekucji wyłącznie w

całości. Przy takiej wykładni wyegzekwowanie od spółki minimalnej części

zaległości podatkowych, i brak możliwości skutecznej egzekucji do pozostałej

części majątku, powodowałby niemożność dochodzenia pozostałej części od osób

trzecich - członków zarządu spółki. W takiej sytuacji wierzyciel utraciłby możliwość

dochodzenia zagwarantowanych przepisami prawa roszczeń. Ponadto okoliczność

prowadzenia egzekucji do części majątku spółki powodowałaby odwrócenie sytuacji

prawnej stron, gdzie na wierzycielu spoczywałby obowiązek udowodnienia, że

egzekucja należności do pozostałej części nie była możliwa, co kłóci się z treścią

art. 116 § 1 pkt 2, który pozwala uwolnić się osobie trzeciej od odpowiedzialności w

sytuacji, gdy wskaże mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie

zaległości podatkowych spółki w znacznej części. Słusznie zatem Sąd Apelacyjny

uznał, że przepis nie może być interpretowany w sposób oczywiście krzywdzący

wierzyciela. Tym samym zastosowanie zaprezentowanej w skardze kasacyjnej

metody interpretacji, polegającej na porównaniu poprzedniego i obecnego

brzmienia przepisu w celu wykazania zasadności zwolnienia wnioskodawczyni z

odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki za sporny okres sprzed 1

stycznia 2003 r. nie ma uzasadnionych podstaw. W poprzednim stanie prawnym

przepis art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej stanowił, że członkowie zarządu ponoszą

odpowiedzialność „jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna", a w

obecnym brzmieniu użyte zostało określenie: „jeżeli egzekucja z majątku spółki

okazała się w całości lub w części bezskuteczna". Porównując oba sformułowania,

wskazać należy, iż pierwotną wersję przepisu należy interpretować w kontekście

regulacji zawartej w art. 108 § 3 Ordynacji podatkowej, co prowadzi do wniosku, że

odpowiedzialność osób trzecich występuje wówczas, gdy egzekucja z majątku

podatnika okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a późniejsze dodanie

7

do art. 116 Ordynacji podatkowej treści „w całości lub w części bezskuteczna” w

istocie niczego nie zmieniło (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2007

r. II UK 250/06, OSNP 2008 nr 15 – 16, poz. 234).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.