I UK 240/09

Sygn. akt I UK 240/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania H. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ustalenie nie podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej za okres od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 1999 r.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 maja 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, dalej jako „organ rentowy” decyzją z dnia

12 listopada 2008 r., dalej jako „zaskarżona decyzja” stwierdził, że H. Z., dalej jako

„wnioskodawczyni” podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w

2

okresie od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 1999 r. z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawczyni domagała się jej

zmiany wskazując, iż powinna być wyłączona z obowiązku ubezpieczenia

społecznego w spornym okresie, albowiem przebywała w tym czasie na zasiłku

macierzyńskim.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z

dnia 12 lutego 2009 r. zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że wnioskodawczyni w

okresie od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 1999 r. nie podlegała obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym, emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że wnioskodawczyni od 1

kwietnia 1993 r. do 27 sierpnia 2000 r. była zatrudniona w O. Korporacji […] na

podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku inżyniera

budowy. W okresie od 25 marca 1998 r. do 7 listopada 1998 r. korzystała ze

zwolnienia lekarskiego. Od dnia 7 listopada 1998 r. przebywała na zasiłku

macierzyńskim. Dziecko urodziła w ósmym miesiącu ciąży poprzez cesarskie

cięcie. Na urlopie macierzyńskim przebywała do dnia 12 marca 1999 r.

Sąd pierwszej instancji ponadto ustalił, że wnioskodawczyni od 1996 r.

prowadziła zarejestrowaną działalność gospodarczą polegającą na wykonywaniu

kosztorysów budowlanych powykonawczych i dla biur projektów. Działalność tę

prowadziła wspólnie z siostrą. W czasie, gdy wnioskodawczyni przebywała na

zwolnieniu lekarskim, działalność gospodarczą wykonywała jej siostra. Ona także

pozostając w stosunku pracy, prowadziła działalność gospodarczą i z tego tytułu

nie płaciła żadnych składek. Wnioskodawczyni wyrejestrowała z dniem 28 lutego

1999 r. działalność gospodarczą.

Sąd pierwszej instancji ocenił, że niniejszej sprawie miała miejsce wyjątkowa

sytuacja w postaci długotrwałej choroby skutkująca niezdolnością do pracy z

powodu ciąży ( od 25 marca 1998 r. do 12 marca 2000 r., w tym wychowywaniem

dziecka od 7 listopada 1998r.), która pozwala przyjąć, iż w spornym okresie

wnioskodawczyni rzeczywiście nie mogła wykonywać działalności gospodarczej, co

3

z kolei uzasadnia ustalenie, że nie podlegała ubezpieczeniom społecznym z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wprawdzie w okresie objętym

zaskarżoną decyzją wnioskodawczyni figurowała w ewidencji działalności

gospodarczej jako przedsiębiorca, a zatem posiadała zewnętrzne przymioty

przedsiębiorcy, lecz mimo że nie zgłaszała organowi rentowemu przerwy w

prowadzeniu działalności gospodarczej uznać należy, że faktycznie zaprzestała

prowadzenia działalności, wyłączając tym samym obowiązek podlegania

ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu. Na przełomie stycznia i lutego 1999 r.

działalność prowadziła jej siostra. W tym czasie wnioskodawczyni sprawowała

opiekę nad noworodkiem. Biorąc pod uwagę, że po jej stronie nie istniała - i to na

długo przed spornym okresem - wola ciągłego prowadzenia działalności

gospodarczej (kłopoty zdrowotne z donoszeniem ciąży powodujące długotrwałe

zwolnienie od wykonywania pracy, konieczność przeprowadzenia cesarskiego

cięcia, następnie opieka na dzieckiem), jak również fakt, że jeszcze w trakcie

trwania urlopu macierzyńskiego działalność gospodarcza została wykreślona, Sąd

pierwszej instancji uznał, iż w spornym okresie miała miejsce przerwa w

prowadzeniu działalności gospodarczej, co uzasadnia uwzględnienie odwołania

wnioskodawczyni. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, powoływane przez

pełnomocnika organu rentowego orzeczenia Sądu Najwyższego w sprawie l UK

280/04 i III UZP 2/06 nie miały zastosowania w sprawie wobec jednoznacznego

ustalenia, że wnioskodawczyni działalności gospodarczej nie prowadziła.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 13

maja 2009 r. zmienił zaskarżony apelacją organu rentowego powyższy wyrok Sądu

pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni od

zaskarżonej decyzji.

Sąd Apelacyjny uznał, że spór w przedmiotowej sprawie sprowadza się do

ustalenia, czy osoba korzystająca z zasiłku macierzyńskiego z tytułu zatrudnienia

na podstawie umowy o pracę i prowadząca w tym samym czasie pozarolniczą

działalność gospodarczą podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu,

rentowemu i wypadkowemu, a także zdrowotnemu w tytułu działalności

gospodarczej.

4

Sąd Apelacyjny zważył, że od 1 stycznia 1999 r., tj. od dnia wejścia w życie

przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze. zm., dalej jako „ustawa”) obowiązkowemu

ubezpieczeniu podlegają osoby fizyczne będące pracownikami (art. 6 ust. 1 pkt 1).

Obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegają również osoby fizyczne

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1

ustawy). Zgodnie z art. 13 pkt 4 tej ustawy obowiązek ubezpieczenia społecznego

osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą powstaje z dniem

rozpoczęcia działalności gospodarczej i trwa do dnia zaprzestania wykonywania tej

działalności. Ustawodawca przewidział, iż obowiązkiem ubezpieczenia objęte są

także osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek

macierzyński (art. 6 ust. 1 pkt 19), przy czym względem tych osób przymus

ubezpieczenia istnieje tylko wówczas, gdy „nie mają one ustalonego prawa do

emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń

społecznych" ( art. 9 ust. 6 ustawy).

Sąd Apelacyjny stwierdził, że podstawową zasadą obowiązującą w prawie

ubezpieczeń jest objęcie ubezpieczeniem tylko z jednego tytułu. Ustawodawca

przyjął przy tym, iż osoby będące pracownikami, spełniające jednocześnie warunki

do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym lub rentowym z innych

tytułów, są obejmowane ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy.

Niewątpliwie przerwa w świadczeniu pracy spowodowana przebywaniem na urlopie

macierzyńskim nie powoduje utraty statusu pracownika.

Według Sadu Apelacyjnego, z literalnego brzmienia art. 6 ust. 1 pkt 19

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika jednakże, iż tytułem

przymusowego ubezpieczenia pracownika na czas korzystania z urlopu

macierzyńskiego i wychowawczego przestaje być pozostawanie w stosunku pracy,

a staje się albo tylko owo przebywanie na urlopach albo aktualizuje inny tytuł

ubezpieczenia. Ustawodawca wprowadził bowiem na czas opieki nad dzieckiem w

miejsce stosunku pracy odrębny tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych

w postaci zasiłku macierzyńskiego z chorobowego ubezpieczenia społecznego. Ma

to swoje uzasadnienie, albowiem w okresie urlopu macierzyńskiego pracownik nie

zachowuje prawa do wynagrodzenia. Oznacza to, że w razie przerwy w

5

świadczeniu pracy spowodowanej urodzeniem dziecka i sprawowaniem nad nim

osobistej opieki brak jest po stronie pracownika środków celem uiszczenia składek

na ubezpieczenie społeczne, które pochodzą w części z wynagrodzenia za pracę. Z

kolei po stronie pracodawcy ze względu na brak świadczenia pracy przez

pracownika nie istnieje obowiązek ponoszenia kosztów składki ubezpieczeniowej.

Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w tym okresie finansuje w całości

budżet państwa.

Sąd Apelacyjny uznał, że obowiązek ubezpieczenia emerytalno - rentowego

wnioskodawczyni z chwilą skorzystania przez nią z urlopu macierzyńskiego przestał

wypływać z zatrudnienia jako pracownika. Jednakże z uwagi na art. 9 ust. 6 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych, który stanowi, że warunkiem opłacania

składek na fundusz emerytalny i rentowy przez budżet państwa jest w przypadku

osób pobierających zasiłek macierzyński nieposiadanie innego tytułu do

ubezpieczenia społecznego, wobec wnioskodawczyni obowiązek ubezpieczenia nie

powstał z uwagi na korzystanie z urlopu macierzyńskiego. Wnioskodawczyni

prowadziła w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego działalność gospodarczą.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie można zgodzić się z oceną stanu faktycznego

dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, który uznał, iż w okresie objętym

zaskarżoną decyzją wnioskodawczyni zaprzestała prowadzenia działalności

gospodarczej.

Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, iż przy dokonywaniu oceny, czy dany

podmiot prowadzi czy też nie prowadzi działalności gospodarczej, traktowanej jako

przesłanka stwierdzenia podlegania obowiązkowi uiszczenia składek na

ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, powinno się zawsze brać pod uwagę

wszystkie zgromadzone w sprawie dowody, które pozwolą na ustalenie faktycznej

sytuacji zainteresowanego. Nie można bowiem wykluczyć możliwości

rzeczywistego zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej przy braku

wykreślenia wpisu z ewidencji działalności gospodarczej. Ocena, czy

niewykonywanie działalności gospodarczej ma wpływ na obowiązek opłacania

składek na ubezpieczenia społeczne, musi być poprzedzona ustaleniem, iż

faktycznie działalność ta w ogóle nie była prowadzona w określonym przedziale

czasowym.

6

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2007r., III UKN 133/06)

ciężar dowodu istnienia rzeczywistej przerwy w prowadzeniu działalności

gospodarczej spoczywa na ubezpieczonym.

Odnosząc się do zarzutów wnioskodawczyni w tej mierze Sąd Apelacyjny

uznał, że ocena, czy działalność gospodarcza rzeczywiście jest wykonywana, a

więc także czy zaistniała przerwa w jej prowadzeniu, należy do sfery ustaleń

faktycznych, a istnienie wpisu do ewidencji nie przesądza o faktycznym

prowadzeniu działalności gospodarczej, jednakże wpis ten prowadzi do

domniemania prawnego, według którego osoba wpisana do ewidencji, która nie

zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, jest

traktowana jako prowadząca taką działalność. W konsekwencji domniemywa się,

że skoro nie nastąpiło wykreślenie działalności gospodarczej z ewidencji, to

działalność ta była faktycznie prowadzona i w związku z tym istniał obowiązek

zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

11 stycznia 2005 r., l UK 105/04, OSNP 2005 nr 13, póz. 198, z dnia 25 listopada

2005 r„ l UK 80/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz.309 oraz z dnia 30 listopada 2005 r.,

l UK 95/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 311). Domniemanie to może być obalone w

drodze przeprowadzenia przeciwdowodu, który obciąża stronę twierdzącą o faktach

przeciwnych twierdzeniom wynikającym z domniemania. W rezultacie ciężar

dowodu wystąpienia przesłanek uzasadniających ustanie obowiązku ubezpieczenia

społecznego (rzeczywistego zaistnienia przerwy w prowadzeniu działalności)

obciąża tę stronę, która z faktu tego wywodzi skutki prawne w zakresie ustania

obowiązku ubezpieczenia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, z akt sprawy wynika, że w prowadzonym przez

organ rentowy postępowaniu wyjaśniającym wnioskodawczyni nie złożyła

stosownych oświadczeń i dokumentów wyjaśniających, uniemożliwiając tym samym

dokonanie na tym etapie weryfikacji obowiązku ubezpieczeniowego z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej. Okoliczności związane z prowadzeniem

przez skarżącą tej działalności były przedmiotem postępowania dowodowego przed

Sądem pierwszej instancji w celu ustalenia rzeczywistego przebiegu spornego

okresu podlegania wnioskodawczyni ubezpieczeniu społecznemu osób

7

prowadzących działalność gospodarczą. Postępowanie przed organem rentowym

nie miało zatem decydującego wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji opierając się na

zeznaniach siostry wnioskodawczyni przyjął, iż H. Z. nie wykonywała żadnych

czynności w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Pominął natomiast

fakt, iż wnioskodawczyni dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego za

sporny okres w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, jak również

rozliczyła się za dwa miesiące 1999r. Nie zgłosiła również ani w organie rentowym

ani ewidencyjnym przerwy bądź zaprzestania prowadzenia działalności

gospodarczej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powyższe wskazuje, iż wnioskodawczyni

wykonywała czynności mające związek z prowadzoną przez nią działalnością

gospodarczą. Okoliczność, iż w tym czasie nie realizowała zadań związanych ściśle

z przedmiotem prowadzonej działalności gospodarczej, nie przesądza, iż

zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej, zwłaszcza że wykonywała w

tym czasie inne czynności w ramach działalności gospodarczej. Przedsiębiorca

bowiem swobodnie decyduje, czy i kiedy podejmuje się wykonania zadań

związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Z uwagi na powyższe Sąd Apelacyjny uznał - odmiennie niż Sąd pierwszej

instancji - że wnioskodawczyni nie przedstawiła skutecznego dowodu, który

pozwoliłby przyjąć, iż w spornym okresie zaprzestała prowadzenia działalności

gospodarczej. Wnioskodawczyni zwraca co prawda uwagę na pominięcie przy

rozstrzyganiu sprawy istotnych, w jej ocenie, dla wyniku postępowania kwestii

związanych z pochodzącymi od organu rentowego informacjami odnośnie do

nieistnienia obowiązku ubezpieczeniowego w spornym okresie, jednakże nie

formułuje w tym zakresie zarzutów z przytoczeniem właściwych przepisów

postępowania.

Sąd Apelacyjny przyjął, iż wnioskodawczyni wyczerpała dyspozycję art. 9

ust. 6 ustawy i w spornym okresie zaktualizował się wobec niej przymus

ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Nie jest bowiem

uzasadnione, by budżet państwa finansował składki na ubezpieczenie społeczne

osoby pobierającej zasiłek macierzyński i jednocześnie prowadzącej działalność

8

gospodarczą. Taki pogląd prawny wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19

marca 2003 r. w sprawie II UK 175/02 ( OSNP 2004r. Nr 1, poz. 9) oraz w wyroku z

dnia 14 czerwca 2005 r. w sprawie l UK 280/04 ( OSNP z 2006r. Nr 3-4, poz. 61).

Linia orzecznicza została potwierdzona uchwałą podjętą w składzie siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2006 r. w sprawie III UZP 2/06, w której

przyjęto, iż osoby, które w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego lub urlopu

wychowawczego pozostają w stosunku pracy i równocześnie prowadzą

pozarolniczą działalność, podlegają ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z

tytułu prowadzenia tej działalności.

Wnioskodawczyni zaskarżyła powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego skargą

kasacyjną, w której zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa

materialnego:

1) art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 6 ust. 1 pkt 19 w zw. z art. 9 ust. 6, art.

12 ust. 1 oraz art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

brzmieniu obowiązującym w 1999 r. w związku z art. 6 k.c. poprzez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że wpis do

ewidencji działalności gospodarczej przedsiębiorcy prowadzącego działalność w

ramach spółki cywilnej, mimo braku osobistego wykonywania działalności

gospodarczej i faktycznego zaprzestania wykonywania tej działalności, powoduje

odrębny tytuł obowiązkowego ubezpieczenia społecznego ubezpieczonej w okresie

pobierania zasiłku macierzyńskiego, mimo że działalność ta nie była wykonywana

osobiście przez ubezpieczoną, ubezpieczona faktycznie zaprzestała wykonywania

działalności gospodarczej w okresie przebywania na zasiłku macierzyńskim z uwagi

na sprawowanie osobistej opieki nad noworodkiem, nie przejawiała woli

prowadzenia działalności gospodarczej, a formalne wyrejestrowanie działalności z

uwagi na długotrwałe jej niewykonywanie nastąpiło w krótkim czasie w stosunku do

daty rozpoczęcia urlopu macierzyńskiego. Ponadto wadliwość zaskarżonego

wyroku w zakresie wskazanych uchybień prawa materialnego wiąże się również i

wyraża w naruszeniu reguł prawidłowego rozkładu ciężaru dowodu, gdyż mimo że

skarżąca udowodniła brak podstaw do podlegania obowiązkom emerytalno -

rentowym w spornym okresie, Sąd Apelacyjny zanegował przyjęcie, że w spornym

zakresie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej.;

9

2) art. 2 Konstytucji RP w związku z art. 6 kc oraz w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1,

art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 6 ust. 1 pkt 19 w zw. z art. 9 ust. 6, art. 12 ust.1 oraz art. 13

pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym w

1999 r. oraz w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji RP poprzez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, wynikające z :

a/ pominięcia kontekstu, że w dacie powstania potencjalnego obowiązku

ubezpieczeń społecznych przez matki przebywające na zasiłku macierzyńskim i

figurujące formalnie w rejestrach ewidencji działalności gospodarczej, organ

rentowy w stosunku do tych ubezpieczonych powszechnie i oficjalnie głosił

stanowisko o obowiązku opłacania przez nie jedynie składek zdrowotnych z

jednoczesną informacją o braku obowiązku opłacania pozostałych składek

(niezaprzeczone w toku postępowania przez ZUS), a zastosowanie się przez

zainteresowane do tej interpretacji ZUS powoduje post factum dotkliwe dla

ubezpieczonych konsekwencje, w tym finansowe. Powyższe naruszenie przepisów

stoi w oczywistej sprzeczności z konstytucyjną gwarancją wyrażoną w art. 2

Konstytucji RP -zasadą państwa prawnego, która wyklucza możliwość obciążania

obywateli skutkami uprzednio oficjalnie wyrażanej przez organ rentowy informacji o

praktyce stosowania prawa, która po wielu latach może okazać się odmienna.

b/ obciążenia ubezpieczonej konsekwencją stanowienia „złego prawa" przez

prawodawcę tj. takiego sformułowania norm prawnych, które budzi poważne

wątpliwości interpretacyjne zarówno organu bezpośrednio stosującego prawo

(organ rentowy) , doktryny jak i sądów powszechnych i Sądu Najwyższego.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne wniosła o „uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny, że ocena, czy działalność gospodarcza

rzeczywiście jest wykonywana, a więc także czy zaistniała przerwa w jej

prowadzeniu, należy do sfery ustaleń faktycznych, a istnienie wpisu do ewidencji

nie przesądza o faktycznym prowadzeniu działalności gospodarczej, jednakże wpis

10

ten prowadzi do domniemania prawnego, według którego osoba wpisana do

ewidencji, która nie zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia

działalności gospodarczej, jest traktowana jako prowadząca taką działalność. W

konsekwencji domniemywa się, że skoro nie nastąpiło wykreślenie działalności

gospodarczej z ewidencji, to działalność ta była faktycznie prowadzona i w związku

z tym istniał obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2005 r., l UK 105/04, OSNP 2005 nr 13, poz.

198, z dnia 25 listopada 2005 r„ l UK 80/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz.309 oraz z

dnia 30 listopada 2005 r., l UK 95/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 311).

Domniemanie to może być obalone w drodze przeprowadzenia przeciwdowodu,

który obciąża stronę twierdzącą o faktach przeciwnych twierdzeniom wynikającym z

domniemania.

Sąd Apelacyjny ustalił, że wnioskodawczyni wykonywała w spornym okresie

czynności mające związek z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą.

Okoliczność, iż w tym czasie nie realizowała zadań związanych ściśle z

przedmiotem prowadzonej działalności gospodarczej, nie przesądza, zdaniem

Sądu Apelacyjnego, iż zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej,

zwłaszcza że wykonywała w tym czasie inne czynności w ramach działalności

gospodarczej.

Te ustalenia faktyczne nie zostały skutecznie podważone niniejszą skargą

kasacyjną, w której nie podniesiono zarzutów naruszenie przepisów postępowania,

które mogły mieć na wynik sprawy. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem

Sądu Najwyższego przy podniesionym w skardze kasacyjnej zarzucie naruszenia

tylko prawa materialnego, nie można brać pod uwagę zawartych w jej uzasadnieniu

argumentów polemizujących z dokonaną przez sąd drugiej instancji oceną

dowodów ( wyrok z dnia 2 października 1997 r. sygn. akt II CKN 360/97).

Tymczasem skarżąca w uzasadnieniu kasacyjnej podstawy naruszenia

wskazanych w niej przepisów prawa materialnego podnosi, że z ustaleń

poczynionych przez Sąd drugiej instancji wynika, że „ w okresie objętym sporem, tj.

za okres od 1.01.1999 r. do 28.02.1999 r. skarżąca nie była w stanie i nie miała

obiektywnie realnej możliwości wykonywania działalności gospodarczej” oraz że

„po jej stronie nie istniała, i to na długo przed spornym okresem, wola ciągłego

11

prowadzenia działalności gospodarczej”. Argumenty te nie mogą być brane pod

uwagę przy ocenie zasadności naruszenia zaskarżonym wyrokiem wskazanych w

skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego, a Sąd Najwyższy jest związany

wskazanymi wyżej ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez Sąd Apelacyjny. Te

zaś są takie, że wnioskodawczyni w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego

pozostawała w stosunku pracy i prowadziła w tym czasie działalność gospodarczą.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 maja 2006 r. III UZP 2/06 (OSNP 2007/1-2/20)

przyjął, że osoby, które w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego lub urlopu

wychowawczego pozostają w stosunku pracy i równocześnie prowadzą

pozarolniczą działalność podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z

tytułu prowadzenia tej działalności (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 6

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powyższej uchwały stwierdził między innymi, że:

„Nie ma bowiem wątpliwości, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym, podlegają: pracownicy - od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia

ustania tego stosunku (art. 13 pkt 1 ustawy systemowej), osoby prowadzące

działalność pozarolniczą - od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia

zaprzestania wykonywania tej działalności (art. 13 pkt 4), osoby pozostające na

urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w

wysokości zasiłku macierzyńskiego - od dnia spełnienia warunków, o których mowa

w art. 9 ust. 6, do dnia zaprzestania spełniania tych warunków (art. 13 pkt 13). W

dalszym ciągu oznacza to, że ustawodawca przyjął zasadę pierwszeństwa

obowiązkowego ubezpieczenia z jednego - pracowniczego - tytułu, stanowiąc w art.

9 ust. 1 ustawy, że osoby będące pracownikami, „spełniające jednocześnie warunki

do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych

tytułów", są obejmowane ubezpieczeniami tylko z jednego (pracowniczego) tytułu.

W stosunku do osób przebywających na urlopach wychowawczych lub

pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku

macierzyńskiego, obowiązek ubezpieczenia z tego tytułu pojawia się tylko wtedy,

gdy "nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów

rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych" (art. 9 ust. 6 w związku z art. 6

12

ust. 1 pkt 19 ustawy systemowej). Z powyższego wynika, że osoby przebywające

na urlopach macierzyńskim i wychowawczym, mające inny jeszcze, niż korzystanie

z tych urlopów, tytuł rodzący obowiązek ubezpieczenia (np. prowadzenie

działalności pozarolniczej), nie podlegają obowiązkowi ubezpieczeń emerytalnego i

rentowych na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy, ale z mocy art. 6 ust. 1 pkt 5.

Niewątpliwie w okresach urlopów macierzyńskiego (art. 180 k.p.) i

wychowawczego (art. 186 k.p.), których udzielenie jest obowiązkiem pracodawcy,

pracownicy są zwolnieni z obowiązku świadczenia pracy. Za czas tych urlopów

pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia, otrzymując z tego tytułu

świadczenia z zabezpieczenia społecznego - zasiłek macierzyński, albo dodatek z

tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego,

rekompensujące w jakiejś mierze niepobieranie wynagrodzenia. Fakt, że przerwy w

świadczeniu pracy z tytułu urodzenia dziecka i sprawowania nad nim osobistej

opieki nie powodują utraty statusu pracownika (rozumianego w art. 8 ust. 1 ustawy

systemowej jako "osoba pozostająca w stosunku pracy") nie może jednak

prowadzić do wniosku, że pozostaje "w mocy" pracowniczy tytuł ubezpieczenia.

Trzeba przypomnieć, że stosownie do art. 16 ust. 2 ustawy systemowej, składki na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe - ponoszą w równych częściach ubezpieczony

i płatnik (pracodawca). Ze względu na to, że podczas pobierania zasiłku

macierzyńskiego i zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, pracownik nie

zachowuje prawa do wynagrodzenia, należy przyjąć, że ustał tytuł do podlegania

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego ze stosunku pracy. Tak więc przerwy w

świadczeniu pracy z tytułu urodzenia dziecka i sprawowania nad nim osobistej

opieki mają po stronie pracownika ten skutek, że nie ma on obowiązku uiszczenia

składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Obowiązku tego nie ma również

pracodawca ze względu na nieświadczenie pracy przez pracownika - art. 16 ust. 8

ustawy systemowej, który stanowi, że w przypadku takich osób, składki na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe finansuje w całości budżet państwa. Z

powyższego wynika, że ustawodawca na czas opieki nad dzieckiem, w miejsce

stosunku pracy (mimo jego formalnego trwania), wprowadził odrębny tytuł

obowiązkowych ubezpieczeń społecznych w postaci pobierania zasiłku

macierzyńskiego i zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego.

13

Skoro zgodnie z art. 9 ust. 6 ustawy systemowej, osoby przebywające na

urlopach wychowawczych i pobierające zasiłek macierzyński, albo zasiłek w

wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym, jeżeli nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty

i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych, a

obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym podlegają osoby

prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące (art. 6 ust.

1 pkt 5 ustawy systemowej), to w sytuacji gdy obowiązek ubezpieczeń

emerytalnego i rentowych przestał wypływać z zatrudnienia, a powstał z uwagi na

korzystanie z urlopu wychowawczego i pobierania zasiłku macierzyńskiego, albo

zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego - pojawia się nowy tytuł

obowiązkowego ubezpieczenia ze względu na prowadzenie pozarolniczej

działalności. Tytuł ten, tym samym "eliminuje" dotychczasowe ubezpieczenie z

tytułu korzystania z urlopu wychowawczego i pobierania zasiłku macierzyńskiego,

albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego.”

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela

tezę tej uchwały i argumentację przedstawioną w jej uzasadnieniu, uznając ją za

aktualną i mającą w pełni zastosowanie także w odniesieniu do stanu prawnego

miarodajnego dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W rezultacie należy przyjąć, że

wnioskodawczyni podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w

okresie od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 1999 r. z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.