II PK 265/09

Sygn. akt II PK 265/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa W. S.

przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu P. L. w W.

o odszkodowanie z umowy o zakazie konkurencji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 5 maja 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Okręgowemu w W.

Uzasadnienie

W pozwie z 21 maja 2008 r. powód W. S. żądał od pozwanego

Przedsiębiorstwa Państwowego P. L. w W. (dalej: „PPP L.") 67.362 zł tytułem

odszkodowania z umowy o zakazie konkurencji oraz zwrotu kosztów procesu.

2

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie zwrotu

kosztów procesu.

Wyrokiem z 15 października 2008 r. Sąd Rejonowy powództwo w całości

oddalił oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanego 2.700 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód, zatrudniony ostatnio na stanowisku

specjalisty ds. inwestycji w Dziale Przygotowania oraz Inwestycji i Remontów w

Pionie Dyrektora Infrastruktury, zawarł z pozwaną umowę o zakazie konkurencji, na

podstawie której zobowiązał się nie prowadzić przez 12 miesięcy od ustania

stosunku pracy działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy w jakiejkolwiek

formie i na jakiejkolwiek podstawie prawnej. W zamian, pracodawca zobowiązał się

do wypłacania mu odszkodowania, którego wartość określono jako równowartość

50% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika w okresie 12 miesięcy

poprzedzających ustanie stosunku pracy. W dniu 16 października 2006 r.

pracodawca wręczył powodowi oświadczenie o rozwiązaniu z nim umowy o pracę

bez wypowiedzenia z powodu naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych oraz utraty zaufania przełożonych. Od powyższego powód wniósł

odwołanie do sądu pracy. Po ustaniu zatrudnienia powód nie podejmował

działalności, która mogłaby być uznana za konkurencyjną względem działalności

pozwanego. Wyrokiem z 7 września 2007 r. Sąd Rejonowy przywrócił powoda do

pracy w PPP L. na poprzednich warunkach pracy, zasądzając na jego rzecz

wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy, z wyłączeniem okresu

pobierania przez niego świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Stosunek pracy

łączący strony uległ restytucji 22 października 2007 r. Powód zwrócił się do

pozwanego o wypłatę odszkodowania za niepodejmowanie działalności

konkurencyjnej przez 12 miesięcy od ustania zatrudnienia. Pozwany podniósł

natomiast, że wobec przywrócenia powoda do pracy nie została spełniona

podstawowa przesłanka wypłaty odszkodowania, tj. nie nastąpiło ustanie stosunku

pracy.

Sąd pierwszej instancji przyznał rację stronie pozwanej. Sąd zwrócił uwagę,

iż odszkodowanie przewidziane w umowie o zakazie konkurencji zawieranej na

czas po ustaniu stosunku pracy stanowi rekompensatę zarobków utraconych przez

3

pracownika wskutek objęcia go ograniczeniem dotyczącym powstrzymywania się

od działalności konkurencyjnej względem dotychczasowego pracodawcy. Takiej

rekompensaty nie może natomiast stanowić odszkodowanie przewidziane dla

powoda w umowie o zakazie konkurencji, gdyż nie ziścił się podstawowy warunek

tej umowy, czyli definitywne rozwiązanie stosunku pracy. W ocenie Sądu

Rejonowego, art. 51 § 1 k.p. określający skutki przywrócenia pracownika do pracy i

wykonania tego orzeczenia przewiduje ciągłość stosunku pracy. Orzeczenie o

przywróceniu do pracy powoduje bowiem restytucję stosunku pracy pomiędzy

stronami, a wynagrodzenie za okres pozostawania bez pracy jest jedynym

odszkodowaniem, jakiego może się domagać w takiej sytuacji pracownik.

Celowościowa analiza przepisów ustawy Kodeks pracy wyklucza możliwość

żądania dodatkowego odszkodowania w wysokości ustalonej w umowie o zakazie

konkurencji. Poza tym, klauzula konkurencyjna jest elementem stosunku pracy, a

zatem przywrócenie powoda do pracy na obowiązujących poprzednio warunkach

oznacza aktualizację zobowiązań pracodawcy wynikających z umowy o zakazie

konkurencji, co potwierdza niesłuszność przyznania odszkodowania powodowi w

obliczu przywrócenia go do pracy.

Apelację od powyższego wyroku wniósł powód, zaskarżając go w całości.

Sąd Okręgowy, wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną,

oddalił apelację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego 1.350 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego strony pozwanej w instancji odwoławczej.

Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne przyjęte przez Sąd

pierwszej instancji i podzielił ocenę prawną wysnutą z tych ustaleń. Sąd uznał za

niezasadny zarzut naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 1012

w związku z art. 1011

§ 1 k.p. Sąd Okręgowy przyjął, że art. 51 § 1 k.p. zapewnia ciągłość istnienia

stosunku pracy i z tego względu rozwiązanie umowy o pracę z powodem w dniu 16

października 2006 r., w związku z podjęciem przez niego zatrudnienia od 22

października 2007 r., po prawomocnie orzeczonym przywróceniu go do pracy, nie

stanowiło ustania stosunku pracy. Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 18

grudnia 2006 r., II PK 95/06, OSNP 2008, nr 3-4, poz. 32, Sąd Okręgowy stwierdził,

że zgodnie z art. 1012

k.p., pracodawca i pracownik mający dostęp do szczególnie

ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę,

4

mogą zawrzeć umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Ustanie

stosunku pracy powinno być „definitywne", co oznacza, że zakaz konkurencji

obejmujący okres po ustaniu stosunku pracy aktualizuje się w chwili, gdy pomiędzy

stronami umowy o zakazie konkurencji nie istnieje już stosunek pracy. Tymczasem

mocą wyroku z 7 września 2007 r. powód został przywrócony do pracy na to samo

stanowisko i na poprzednich warunkach. Nie ma więc podstaw do twierdzenia, że

rozwiązanie to było definitywne. Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku

pracy zawierana jest z odroczonym w czasie skutkiem prawnym. Zdaniem Sądu

Okręgowego, odroczenie tego skutku następuje do chwili definitywnego ustania

stosunku pracy. Po wniesieniu pozwu o przywrócenie do pracy należy oczekiwać,

że definitywne zakończenie łączącego strony stosunku pracy będzie miało miejsce

dopiero wraz z uprawomocnieniem się wyroku sądu w tej sprawie. Nie ma zatem

racji apelujący twierdząc, że nie można mówić o uzależnieniu rozstrzygnięcia o

definitywnym ustaniu zatrudnienia od decyzji pracownika o odwołaniu się od

wręczonego mu rozwiązania umowy o pracę, a co za tym idzie - od rezultatu

procesu sądowego. Sąd drugiej instancji nie zgodził się także z zarzutem, że

niesłuszne jest nieprzyznanie apelującemu odszkodowania określonego w umowie

o zakazie konkurencji. Zdaniem Sądu wynagrodzenie określone w art. 47 k.p.

wyczerpuje w całości roszczenia pracownika związane z okresem pozostawania

bez pracy w stosunku do pracodawcy. Dlatego nie sposób uwzględnić zarzutu

apelującego, zgodnie z którym Sąd Rejonowy błędnie przyjął, że art. 51 § 1 k.p.

zapewnia ciągłość istnienia stosunku pracy, a także zarzutu nieuwzględnienia treści

art. 30 § 1 pkt 3 k.p. oraz art. 48 § 1 k.p. Wobec przyjęcia, że w niniejszej sprawie

ustanie stosunku pracy nie miało charakteru definitywnego, oddalenie powyższych

zarzutów nie wymagało, zdaniem Sądu Okręgowego, szerszego uzasadnienia.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w całości,

opierając skargę na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. artykułów 1011

§

1 i 1012

§ 1 k.p. oraz art. 354 i art. 488 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez błędną

ich wykładnię, a także art. 47 i art. 51 § 1 w związku z art. 57 § 1 i 4 k.p., przez ich

błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie. Skarżący wniósł o

uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w

W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

5

kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę strona pozwana wniosła o jej oddalenie w całości i

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżone rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji, opiera się na poglądzie

prawnym, zgodnie z którym pracownik przywrócony do pracy orzeczeniem

sądowym stwierdzającym wadliwość rozwiązania stosunku pracy nie ma prawa do

żądania niewypłaconego odszkodowania należnego z tytułu powstrzymywania się

od konkurencji z pracodawcą w okresie od ustania stosunku pracy do przywrócenia

do pracy, ponieważ ze względu na unormowaną w art. 51 § 1 k.p. ciągłość

istnienia stosunku pracy, jego stosunek pracy nie ustał w rozumieniu art. 1012

§ 1

k.p. Poza tym, zdaniem Sądu Okręgowego, wynagrodzenie za czas pozostawania

bez pracy, określone w art. 47 k.p., wyczerpuje w całości roszczenia pracownika

związane z okresem pozostawania bez pracy w stosunku do pracodawcy.

W ocenie Sądu Najwyższego, powyższy pogląd jest nietrafny, a zarzuty

podniesione w skardze kasacyjnej okazały się uzasadnione i zostały przekonująco

uargumentowane.

Wbrew przekonaniu Sądu Okręgowego, wykładnia art. 1012

§ 1 k.p. w

związku z art. 51 § 1 k.p. nie daje podstaw do twierdzenia, że zastosowanie przez

sąd ostatniego z tych przepisów sprawia, iż nie można uznać spełnienia się

przesłanki ustania stosunku pracy, wymaganej do powstania zobowiązania

pracodawcy do zapłaty odszkodowania za związanie pracownika zakazem

konkurencji w rozumieniu pierwszego z nich. W rozpoznawanej sprawie jest

bezsporne, że po rozwiązaniu stosunku pracy powód przez cały okres objęty,

zgodnie z umową, zakazem konkurencji powstrzymywał się od prowadzenia

działalności konkurencyjnej. Niesporne jest także to, że wobec ustania stosunku

pracy był do tego zobowiązany, zgodnie z art. 1012

§ 1 i 2 k.p. oraz zawartą umową

o zakazie konkurencji, a pracodawca powinien był realizować swoje zobowiązanie

do sukcesywnej, comiesięcznej wypłaty kolejnych 12 miesięcznych rat

odszkodowania, czego nie czynił. Już z tego względu wykładnia dokonana przez

6

Sąd Okręgowy jest nie do przyjęcia, ponieważ jej skutkiem byłoby usankcjonowanie

bezprawnego uchylenia się przez pracodawcę (stronę pozwaną) od realizacji

wzajemnego zobowiązania, wykonanego przez powoda w obciążającym go

zakresie.

Źródłem rozważanego poglądu Sądu Okręgowego jest przede wszystkim

błędna wykładnia art. 51 § 1 k.p. Sąd nie wziął pod uwagę, że zgodnie z ustalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, pojęcie "okres pozostawania bez pracy", o

którym mowa w art. 51 § 1 k.p., należy rozumieć jako okres nieświadczenia pracy u

pracodawcy, który dokonał wypowiedzenia niezgodnie z prawem. Okres ten nie jest

okresem zatrudnienia ani okresem uznawanym za okres zatrudnienia, lecz jedynie

okresem podlegającym wliczeniu do okresu zatrudnienia. W związku z tym

pracownik przywrócony do pracy orzeczeniem sądu nie pozostaje w tym okresie w

stosunku pracy. Dlatego za okres pozostawania bez pracy pracownikowi

przywróconemu do pracy orzeczeniem sądu, który podjął pracę u dotychczasowego

pracodawcy, nie przysługuje np. prawo do urlopu wypoczynkowego. (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1990 r., III PZP 15/90, OSNCP z 1991 r., nr

4, poz. 45, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2006 r., I PK 144/05, OSNP z

2007 r., nr 5-6, poz. 68, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2006 r., I BP 1/06,

OSNP z 2007 r., nr 15-16, poz. 216; wyrok z dnia 12 kwietnia 2007 r., I PK 261/06,

LEX nr 509048). Należy też dodać, że orzeczenie o przywróceniu do pracy

restytuuje stosunek pracy na przyszłość, tj. doprowadza ono do powstania

stosunku pracy, jaki istniał przed zakwestionowanym rozwiązaniem umowy o pracę,

nie unieważnia ono natomiast bezprawnego oświadczenia pracodawcy z mocą

wsteczną od momentu, w jakim oświadczenie to zostało złożone (por. uzasadnienie

uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 maja 1976 r., V PZP 12/75,

OSNCP 1976 nr 9, poz. 187).

Wobec powyższego bezpodstawne jest rozważane twierdzenie Sądu

Okręgowego, według którego art. 51 § 1 k.p. pozwala uznać, że w przypadku

przywrócenia pracownika do pracy rozwiązanie stosunku pracy nie nastąpiło.

Takiego zapatrywania nie usprawiedliwia również, powołany na jego

uzasadnienie, pogląd Sądu Najwyższego, przedstawiony w wyroku z dnia 18

grudnia 2006 r., II PK 95/06, stosownie do którego, „zakaz konkurencji po ustaniu

7

stosunku pracy (art. 1012

k.p.) dotyczy czasu po definitywnym ustaniu stosunku

pracy. Za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej, odszkodowanie

przewidziane w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie

przysługuje, jeżeli zatrudnienie jest nieprzerwanie kontynuowane, choćby doszło do

zmiany treści stosunku pracy.” Wbrew twierdzeniom Sądu Okręgowego, pogląd ten

nie ma żadnego odniesienia do rozpoznawanej sprawy. Nie ulega bowiem

wątpliwości, że od dnia rozwiązania z powodem umowy o pracę (16 października

2006 r.) jego stosunek pracy definitywnie ustał i stan ten utrzymywał się do dnia

poprzedzającego restytucję tego stosunku prawnego, która nastąpiła 22

października 2007 r.

Warto też zauważyć, że przyjęcie opisanego powyżej stanowiska Sądu

drugiej instancji, prowadziłoby do paradoksalnych skutków. W szczególności, w

przypadku orzeczenia przez sąd nie o przywróceniu do pracy, lecz o

odszkodowaniu, nie miał by żadnego znaczenia argument wyprowadzany przez

Sąd z art. 51 § 1 k.p. W efekcie to, czy w sytuacji takiej, jak występująca w

niniejszej sprawie, pracownik uzyskał by naprawienie szkody ograniczone do

sankcji wadliwego rozwiązania stosunku pracy, czy obejmujące także

odszkodowanie za przestrzeganie zakazu konkurencji, zależałoby od charakteru

sankcji wadliwego rozwiązania stosunku pracy orzeczonej ostatecznie przez sąd.

Kolejne komplikacje, których Sąd Okręgowy nie wyjaśnia, powstałyby w przypadku

przyznania pracownikowi w wyroku przywracającym do pracy wynagrodzenia za

okres krótszy od okresu objętego klauzulą konkurencyjną.

Nieprzekonujące są także argumenty Sądu Okręgowego, odwołujące się do

celu wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy, określonego w art. 47 k.p., i

celu odszkodowania przewidzianego w art. 1012

k.p. Wynagrodzenie z art. 47 k.p.

ma charakter odszkodowania za utratę wynagrodzenia wynikającą z bezprawnego

wypowiedzenia umowy o pracę lub szerzej, szkody poniesionej wskutek wadliwego

wypowiedzenia umowy o pracę (por. np. wyroki SN z: 19 lipca 2005 r., II PK

389/04, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 174; 17 listopada 1998 r., I PKN 443/98, OSNP

2000 nr 1, poz. 12; 25 października 2007 r., II BP 11/07; wyrok TK z 2 czerwca

2003 r., SK 34/01, OTK-A 2003 nr 6, poz. 48; uchwałę siedmiu sędziów SN z dnia

18 czerwca 2009 r., I PZP 2/09, OSNP 2010 nr 1-2, poz. 1). Należy zauważyć, że

8

wynagrodzenie to (odszkodowanie) nie zależy od tego, czy wskutek ustania

stosunku pracy pracownik został pozbawiony na jakiś czas lub trwale dochodów,

czy też podjął inną pracę w miejsce utraconego zatrudnienia. Wynagrodzenie

należne na podstawie art. 47 k.p. nie ulega bowiem zmniejszeniu o wynagrodzenie,

które pracownik uzyskał, podejmując w czasie pozostawania bez pracy

zatrudnienie u innego pracodawcy. Z kolei odszkodowanie za przestrzeganie

zakazu konkurencji stanowi rekompensatę nie za utratę dotychczasowej pracy, lecz

za ograniczenie możliwości zarobkowania i wykonywania pracy w zakresie objętym

klauzulą konkurencyjną. Odszkodowania te służą więc innym celom. Wobec tego

pogląd Sądu Okręgowego, według którego wynagrodzenie z art. 47 k.p.

rekompensuje szkodę poniesioną wskutek związania pracownika zakazem

konkurencji po ustaniu stosunku pracy, jest nieuprawniony.

Przedstawione wyżej rozważania prowadzą do wniosku, że odszkodowanie

należne na podstawie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy

przysługuje pracownikowi niezależnie od wynagrodzenia za czas pozostawania bez

pracy, orzeczonego w wyroku o przywróceniu do pracy za okres objęty zakazem

konkurencji (art. 47 i art. 1012

k.p.).

Z powyższych względów przedstawione w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia artykułów 1012

§ 1 k.p. oraz art. 47 i art. 51 § 1 w związku z art. 57 § 1 i

4 k.p. okazały się uzasadnione. Wobec tego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na

podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.