II UK 250/09

Sygn. akt II UK 250/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku S. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w P.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 marca 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 19 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

2

- Oddziału w P. z dnia 30 czerwca 2008 r. i przyznał S. R. prawo do emerytury od

dnia 8 maja 2008 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawca (ur. 25 kwietnia 1947 r.) od 1 stycznia 2002 r. prowadzi

działalność gospodarczą. Decyzją z dnia 6 czerwca 2005 r. organ rentowy przyznał

wnioskodawcy rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy na okres od 24 maja

2005 r. do 30 września 2010 r. Łączny okres zatrudnienia wnioskodawcy na

przestrzeni lat 1965-2008 wyniósł 39 lat, 9 miesięcy i 1 dzień, w tym 32 lata, 2

miesiące i 11 dni okresów składkowych oraz 7 lat, 6 miesięcy i 20 dni okresów

nieskładkowych, natomiast okres ubezpieczenia z tytułu pozostawania w stosunku

pracy wyniósł 33 lata, 7 miesięcy i 23 dni. Na skutek wniosku o przyznanie prawa

do emerytury z dnia 8 maja 2008 r. organ rentowy uznał, że wnioskodawca nie

spełnia przesłanek jej uzyskania określonych w art. 27 i 28 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie Sądu Okręgowego, wnioskodawca spełnił wszystkie warunki

uzyskania prawa do emerytury ustanowione w art. 29 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 tej

ustawy, gdyż osiągnął wiek powyżej 60 lat, wykazał okresy składkowe i

nieskładkowe w wymiarze powyżej 35 lat i w dniu złożenia wniosku o emeryturę

miał prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zdaniem tego Sądu,

dodatkowy warunek w postaci uznania całkowitej niezdolności do pracy dotyczy

jedynie tych ubezpieczonych, którzy mają co najmniej 25-letni okres składkowy i

nieskładkowy, ale nie osiągnęli stażu w wymiarze 35 lat. Także wymóg aby w

okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawać w stosunku pracy co

najmniej przez 6 miesięcy nie odnosi się do osób, które w dacie złożenia wniosku

legitymowały się ustalonym prawem do renty.

Wyrokiem z dnia 27 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu

rentowego od powyższego wyroku.

Sąd Apelacyjny wskazał, że po pierwsze - w dniu zgłoszenia wniosku o

emeryturę wnioskodawca był uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy,

które to świadczenie było związane z poprzednim wieloletnim okresem zatrudnienia

pracowniczego i równie długim okresem ubezpieczenia społecznego, a po drugie -

na skutek nowelizacji art. 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

3

ubezpieczeń społecznych, polegającej na dodaniu ust. 4c o treści: „osoby

prowadzące pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, mające

ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlegają obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa do

emerytury", wnioskodawca od 1 stycznia 2008 r. podlegał takim ubezpieczeniom z

tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności polegającej na wynajmie lokali. O

„nowym" zakresie ubezpieczenia, już nie tylko zdrowotnego, wnioskodawca

dowiedział się z opóźnieniem i przy okazji starań o emeryturę na podstawie art. 29

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie Sądu drugiej instancji, przepis ten „jest dość złożony”, gdyż oprócz

zróżnicowania warunków w zakresie wieku i stażu (okresu) składkowego i

nieskładkowego uzależnionego od płci ubezpieczonych, zawiera dodatkowe

przesłanki w ustępie 2, po czym w ustępie 3 stanowi, że spełnienia tych ostatnich

warunków nie wymaga się od ubezpieczonych, którzy przez cały wymagany okres,

o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, podlegali ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy.

Skoro jednak nie ulega wątpliwości, że wnioskodawca spełnił podstawowe warunki

określone w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, gdyż urodził się przed 1 stycznia 1949 r., wiek 60 lat osiągnął 25

kwietnia 2007 r. i legitymuje się ponad 35-letnim okresem składkowym i

nieskładkowym, to nabył prawo do dochodzonego świadczenia. Nadto ostatni

status wnioskodawcy jako ubezpieczonego przed zgłoszeniem wniosku o

emeryturę to status pracownika, gdyż uprawnienia do renty z tytułu niezdolności do

pracy zwalniają go od spełnienia warunku określonego w art. 29 ust. 2 pkt 2

ustawy, a składając wniosek o emeryturę w dniu 8 maja 2008 r. i podlegając

nowemu tytułowi ubezpieczenia emerytalnego i rentowym od 1 stycznia 2008 r.

wnioskodawca wszedł w piąty miesiąc takiego ubezpieczenia. Zatem okres

ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym i tak

należy odnieść do ostatniego ubezpieczenia pracowniczego zakończonego

rozwiązaniem umowy o pracę. Z kolei linia zawodowa wnioskodawcy (studia a

następnie praca zgodna z wykształceniem) przemawia za przyjęciem, że spełnił on

także warunek określony w art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy. Zaskakujące obowiązkowe

4

ubezpieczenie z tytułu pozarolniczej działalności to kwestia niezamierzonego

przypadku, a nie świadomego wyboru, zwłaszcza gdy się uwzględni, że nowelizacja

art. 9 ust. 4c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych była kilkakrotnie

przesuwana w czasie (1 styczeń 2007 r., 1 lipiec 2007 r., 1 stycznia 2008 r.).

Odmowa przyznania wnioskodawcy emerytury mogłaby oznaczać brak

wewnętrznej spójności przepisów ustawy systemowej i ustawy emerytalnej oraz

podważyć konstytucyjność nowelizacji art. 29 tej drugiej.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił

naruszenie prawa materialnego, przez niewłaściwe zastosowanie art. 29 ust. 1 pkt

2 i ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych polegające na przyznaniu prawa do emerytury w

niższym wieku mężczyźnie, który ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę

nie był pracownikiem, a ostatnim tytułem podlegania ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym było prowadzenie działalności gospodarczej.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w całości i orzeczenie do

co istoty sprawy przez oddalenie odwołania oraz o orzeczenie o zwrocie

wypłaconej emerytury za okres od 8 maja 2008 r.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że art. 29 powołanej wyżej

ustawy przewiduje emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym dla osób

spełniających dodatkowe warunki określone w ust. 2 tego przepisu, w pierwszym

rzędzie określonego w pkt 1 wymagania, aby ostatnim tytułem ubezpieczenia był

stosunek pracy. Wnioskodawca nie spełnia również warunku z art. 29 ust. 3

ustawy, gdyż okres jego ubezpieczenia pracowniczego wynosi 33 lata, 7 miesięcy i

23 dni zamiast wymaganych 35 lat.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.

Stosownie do art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i

rentach lub ustawa emerytalna) w brzmieniu nadanym z dniem 1 lipca 2004 r.

ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

5

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121,

poz. 1264, zwanej dalej ustawą zmieniającą) oraz z dniem 8 maja 2008 r. - ustawą

z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 67, poz. 411), mężczyzna urodzony przed

dniem 1 stycznia 1949 r., który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art.

27 pkt 1 tej ustawy, może przejść na emeryturę po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli

ma co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy albo jeżeli ma co najmniej

25-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz został uznany za całkowicie

niezdolnego do pracy. Przepis art. 29 ust. 2 ustawy określa kolejne warunki

wymagane do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, po pierwsze - bycie

pracownikiem ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę (pkt 1) oraz po

drugie - pozostawanie w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy w okresie

ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę

ubezpieczony jest uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy (pkt 2).

Spełnienia warunków określonych w ust. 2 nie wymaga się od ubezpieczonych,

którzy przez cały wymagany okres, o którym mowa w ust. 1, podlegali

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3).

Nie budzi wątpliwości, że prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie

art. 29 ustawy emerytalnej przysługuje wyłącznie ubezpieczonym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy. Takie świadczenie nie przysługuje zatem

ubezpieczonym z innych tytułów, w tym także z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej. Po dokonaniu ustawą zmieniającą nowelizacji art. 29 ustawy

emerytalnej nie ma również w judykaturze Sądu Najwyższego wątpliwości co do

tego, że prawo do wcześniejszej emerytury zostało jednoznacznie powiązane z

kryterium ubezpieczenia pracowniczego w okresie poprzedzającym złożenie o nią

wniosku, stanowiącego - w przypadku tego świadczenia - konieczny element

nabycia do niego prawa. Istnieje zatem ścisły związek pomiędzy ubezpieczeniem

pracowniczym a prawem do wcześniejszej emerytury nabywanej na warunkach

określonych w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach, przewidzianej jedynie dla tej

kategorii ubezpieczonych. Zastosowanie kryterium statusu posiadanego przez

6

ubezpieczonego przed złożeniem wniosku, w powiązaniu z okresem ubezpieczenia

poprzedzającym to złożenie - choć stanowi zawężenie zakresu podmiotowego w

zakresie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę - zostało uznane przez

Trybunał Konstytucyjny za nienaruszające zasad równości i sprawiedliwości

społecznej (por. wyrok z dnia 12 września 2000 r., K 1/00, OTK 2000 nr 6, poz.

185). Poszerzoną argumentację omawianej kwestii zawiera uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2009 r., I UZP 7/09

(niepublikowanej), w którym stwierdzono, że warunek określony w art. 29 ust. 2 pkt

1 ustawy emerytalnej spełnia tylko ten ubezpieczony, który ostatnio przed

złożeniem wniosku podlegał ubezpieczeniom społecznym w związku z

zatrudnieniem w charakterze pracownika (por. także uzasadnienie wyroku z dnia 4

listopada 2008 r., I UK 108/08, LEX nr 490371). Co prawda zarówno wskazana

uchwała jak i wyrok odnoszą się do ubezpieczonych, których ostatnim tytułem

podlegania ubezpieczeniom społecznym była umowa zlecenia, jednakże

zaprezentowana w nich argumentacja ma we wskazanym zakresie charakter

uniwersalny i w pełni znajduje zastosowanie również do tych ubezpieczonych,

których ostatnim tytułem podlegania ubezpieczeniom przed złożeniem wniosku o

wcześniejszą emeryturę było prowadzenie działalności gospodarczej.

Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c.