II BU 12/09

Sygn. akt II BU 12/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku S. A.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowo w W.

o zwrot nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 marca 2010 r.,

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 marca 2007 r.,

oddala skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w J. wyrokiem z

dnia 8 grudnia 2005 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego S. A. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w W. z daty 20 lipca 2005 r., mocą której

odmówiono wnioskodawcy zwrotu składek na ubezpieczenie społeczne.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wyrokiem sądowego z dnia 6 października

2004 r. stwierdzono, iż S. A. nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu w okresach

od dnia 1 września 1981 r. do dnia 30 września 1986 r. i od dnia 1 lipca 1989 r. do

dnia 31 stycznia 1993 r. W związku z tym ubezpieczony wystąpił do organu

rentowego o zwrot uiszczonych składek za te okresy. W ocenie Sądu Okręgowego

sporne należności uległy przedawnieniu w trybie art. 24 ust. 7 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887

ze zm.).

Powyższy wyrok został zaskarżony apelacją ubezpieczonego, który zarzucił

Sądowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego przez przyjęcie

przedawnienia dochodzonych pretensji i wniósł o zmianę orzeczenia i przyznania

skarżącemu zwrotu przedmiotowych składek.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 5

marca 2007 r. oddalił apelację.

Zdaniem Sądu drugiej instancji zmiana sytuacji prawnej ubezpieczonego

nastąpiła po upływie wszystkich terminów przedawnienia w zakresie możliwości

żądanie zwrotu uiszczonych składek. Również strona pozwana nie mogłaby

skutecznie domagać się zapłaty składek w razie stwierdzenia, iż wnioskodawca

podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Decyzje o podleganiu lub

niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu mają bowiem deklaratoryjny charakter.

Nie konstytuują one prawa podmiotowego, lecz stwierdzają, że dana sytuacja

zaistniała bądź też brak było podstaw do takiego określenia sytuacji prawnej

zainteresowanego. Trudno zatem przyjąć, iż treść decyzji deklaratoryjnej tworzy

prawo i tym samym powoduje powstanie wymagalności roszczenia, jak np. żądania

zwrotu składek, gdy prawo to uległo przedawnieniu. Do spraw składkowych stosuje

się posiłkowo przepisy prawa podatkowego. Na tym tle istnieje bogate orzecznictwo

Sądów Administracyjnych, które zakłada, że przedawnienie istnieje, przy

3

późniejszym stwierdzeniu, iż dane zobowiązanie podatkowe nie istniało od

początku, a żądanie zwrotu podatku zostało zgłoszone później. Brak we właściwym

czasie świadomości prawa nie jest okolicznością powodującą zniweczeni a

zaistniałego przedawnienia.

Skoro zatem wyrok Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, orzeczono o

oddaleniu apelacji stosownie do art. 385 k.p.c.

Ubezpieczony S. A. wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

powyższego wyroku, zarzucając rozstrzygnięciu naruszenie prawa materialnego, tj.

art. 24 ust. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) poprzez przyjęcie , iż termin

przedawnienia roszczeń o zwrot nadpłaconych składek wynosi 5 lat od momentu

ich opłacenia oraz art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach

podatkowych (Dz.U. Nr 27, poz. 111 ze zm.) poprzez pominięcie okoliczności, że

składki nadpłacone do dnia 1 stycznia 1989 r. (data obowiązywania ustawy)

powinny być zwrócone przez organ rentowy z urzędu, a nadto naruszenie

przepisów postępowania, tj. art. 233 k.p.c. poprzez pominięcie okoliczności (daty)

powzięcia przez skarżącego wiadomości o nadpłaceniu składek na ubezpieczenie

społeczne. Skarżący wskazał, że przedmiotowy wyrok jest niezgodny z treścią

przepisów prawa materialnego, których naruszenie zarzucono, a nie mógł być on

zaskarżony w drodze innych środków prawnych, gdyż z uwagi na wartość

przedmioty zaskarżenia niedopuszczalne było wniesienie skargi kasacyjnej i nie

istniały ustawowe przesłanki do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, zaś

w następstwie zapadłego orzeczenia ubezpieczony poniósł szkodę w wysokości

13.400 złotych z tytułu nadpłaconych i niezwróconych przez organ rentowy składek

z odsetkami i waloryzacją. Wniósł zatem o stwierdzenie niezgodności z prawem

wyroku Sądu Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i obciążenie

strony przeciwnej kosztami postępowania wywołanego wniesieniem skargi. W

uzasadnieniu skargi wyrażono pogląd, iż w państwie prawa niedopuszczalne jest,

aby obywatel ponosił szkodę z tytułu bezczynności Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, który przez wiele lat przyjmując nienależne składki nie widział

problemu zasadności poboru tychże należności, a obecnie zasłania się przepisami

o przedawnieniu, gdy skarżący dochodzi zwrotu nadpłaconych kwot. Sąd

4

Apelacyjny przyjmując przedawnieni roszczeń ubezpieczonego nie wziął pod

uwagę daty powzięcia przez niego wiadomości o fakcie opłacania nienależnych

składek. Informacją taką była decyzja organu rentowego o niepodleganiu

skarżącego ubezpieczeniu społecznemu, wydana po upływie pięciu lat od

zapłaceniu spornych składek. Takie rozumienie przepisów o przedawnieniu

prowadzi do nadużyć ze strony Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który celowo

zwleka z poinformowaniem zainteresowanego o niepodleganiu ubezpieczeniu

społecznemu, licząc na przedawnienie roszczeń o zwrot uiszczanych składek.

Termin przedawnienia przedmiotowych pretensji powinien być liczony od daty

powzięcia przez ubezpieczonego informacji o nieistnieniu zobowiązania do zapłaty

składek na ubezpieczenie społeczne. Zakładając zaś posiłkowe zastosowanie w

sprawie przepisów prawa podatkowego, Sąd drugiej instancji nie zauważył, iż do

dnia 1 stycznia 1998r. obowiązywała ustawa o zobowiązaniach podatkowych, która

przewidywała obowiązek zwrotu z urzędu przez organ rentowy nadpłaconych

składek w ciągu miesiąca od dnia powstania nadpłaty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

została wprowadzona do Kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy –

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

Uzasadnienia dla ustanowienia tej instytucji należy poszukiwać na gruncie

unormowań art. 77 ust.1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 417-4172

i

art. 421 k.c. W art. 417¹ § 2 k.c. przyjęto bowiem, że jeżeli szkoda została

wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia, można żądać jej

naprawienia po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu jego niezgodności z

prawem. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

jest jednym z takich „właściwych postępowań”, o jakim stanowi art. 4171

§ 2 k.c.

Jest to specjalny środek prawny, umiejscowiony w Kodeksie postępowania

cywilnego wśród nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Skarga kwalifikowana jest

jako samodzielny, autonomiczny sposób badania legalności działalności

jurysdykcyjnej sądów powszechnych, służący osobie zamierzającej dochodzić od

5

państwa wynagrodzenia szkody wyrządzonej działaniami władzy publicznej, o

której mowa w art. 77 ust. 1 Konstytucji.

Zgodnie z art. 4241

§ 1 k.p.c. skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia przysługuje – co do zasady – od prawomocnego

orzeczenia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, gdy na

skutek jego wydania stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie

tego orzeczenia w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie była i nie

jest możliwa.

W myśl art. 4244

k.p.c. skargę można opierać na podstawie naruszenia

prawa materialnego lub przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność

orzeczenia z prawem. W kontekście tegoż unormowania centralnym pojęciem

omawianej instytucji jest więc wspomniana niezgodność orzeczenia z prawem. W

judykaturze podkreśla się, że uznanie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia to nie tylko stwierdzenie jego obiektywnej bezprawności. Stwierdzenie

tej bezprawności nie może nastąpić bez sięgnięcia do istoty władzy sądowniczej,

czyli orzekania przez sędziego w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny,

jednak zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, lecz także „głosu sumienia”

sędziego oraz jego swobody w ocenie prawa i faktów stanowiących podłoże sporu.

Obowiązujące prawo to zaś nie tylko tekst normatywny, ale również jego wykładnia,

bo w istocie każdy przepis podlega wykładni. Można zatem przyjąć, że

obowiązujące, respektowane powszechnie prawo zostaje ukształtowane w wyniku

wykładni. Jest to proces użyteczny, funkcjonujący w warunkach konfrontacji

poglądów i ważenia argumentów. Tak kształtuje się też orzecznictwo sądowe,

mające umocowanie w niezawisłości sędziowskiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 24 lipca 2006 r. I BP 1/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 216 i z dnia 15 listopada

2006 r., I BP 12/06, OSNP 2008 nr 1-2, poz. 3). W wyroku z dnia 7 lipca 2006 r., I

CNP 33/06 (OSNC 2007 nr 2, poz. 35) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że „sędzia

poruszający się na obszarze przyznanej mu swobody i nieprzekraczający jej granic,

pozostający w zgodzie z własnym sumieniem, jak też prawidłowo dobierający

standardy orzeczenia, działa w ramach porządku prawnego nawet wtedy, gdy

wydane przez niego orzeczenie – ocenione a posteriori – jest obiektywnie

niezgodne z prawem”. Niezgodność z prawem, rodząca odpowiedzialność

6

odszkodowawczą Skarbu Państwa, musi mieć charakter kwalifikowany,

elementarny i oczywisty, tylko bowiem w takim przypadku orzeczeniu sądu można

przypisać cechy bezprawności. Traktowanie jako niezgodnego z prawem w

rozumieniu art. 4244

k.p.c. każdego orzeczenia sądowego ocenionego jako wadliwe

niesie zagrożenia dla porządku prawnego, stabilności obrotu prawnego, swobody

sądu w stosowaniu prawa. Już w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/2000

(OTK-A 2001 nr 8, poz. 256) Trybunał Konstytucyjny wskazał, że stan prawny

wynikający z wykładni art. 77 ust. 1 Konstytucji nie może być interpretowany jako

stworzenie podstawy prawnej do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych w

odniesieniu do każdego wadliwego orzeczenia sądowego. Podobnie za niezgodne

z prawem w ujęciu art. 4244

k.p.c. a przez to implikujące obowiązek naprawienia

przez Skarb Państwa wyrządzonej szkody, uważa się orzeczenie krzywdzące

stronę przez rozstrzygnięcie sprzeczne z rozumianym jednoznacznie przepisem

prawa regulującym określone uprawnienie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 grudnia 2005 r., II BP 3/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 323; z dnia 18 stycznia

2006 r., II BP 1/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 351; z dnia 10 maja 2006 r., III BP

2/06, OSNP 2007 nr 9-10, poz. 127 i z dnia 18 maja 2007 r., I BU 13/06, OSNP

2008 nr 13-14, poz. 201) lub orzeczenie wydane w następstwie oczywistych błędów

sądu, spowodowanych rażącym naruszeniem zasad wykładni lub stosowania

prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05,

OSNC 2007 nr 1, poz. 17). Nie jest natomiast niezgodne z prawem orzeczenie

oparte na wyborze jednej z możliwych interpretacji przepisów prawa, w

szczególności gdy są to przepisy nowe, niejasne, rzadko stosowane,

nieskonfrontowane z realiami i potrzebami życia społecznego (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 12 września 1991 r., III ARN 32/91, PKG 1992 nr 2-3, s. 59; z

dnia 8 marca 2003 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 nr 6, poz. 100; z dnia 9 lipca 2003

r. IV CKN 357/01, Lex Polonica nr 402250, z dnia 21 marca 2006 r., V CNP 68/05,

niepublikowany; z dnia 9 lutego 2007 r., I BP 15/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 92 i z

dnia 6 czerwca 2007 r., II BP 16/05, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 215).

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy

stwierdzić, że zaskarżonemu orzeczeniu Sądu Apelacyjnego nie można przypisać

kwalifikowanej wadliwości, o jakiej mowa w art. 4244

k.p.c. W judykaturze utrwalony

7

jest bowiem pogląd, w świetle którego do spraw o zwrot nienależnie opłaconych

składek na ubezpieczenia społeczne nie stosuje się przepisów Kodeksu cywilnego

lecz przepisy prawa ubezpieczeń społecznych, tj. ustawy z dnia 25 listopada 1986

r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16

lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach

podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia

właściwości organów podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych

(Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.) a obecnie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74

ze zm.). Zarówno w świetle art. 29 ust. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o

zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze

zm.), do którego odsyłało wspomniane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16

grudnia 1989 r., jak i w kontekście art. 24 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych roszczenie o zwrot nienależnie zapłaconych składek podlega

przedawnieniu. Problem właściwości przepisów mających - w myśl art. 109

powołanej ustawy systemowej - zastosowanie do pretensji o zwrot składek

uiszczonych do dnia 31 grudnia 1998 r. budził wątpliwości w orzecznictwie

sądowym i był przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 27

czerwca 2006 r., I UK 377/05, Lex Polonica nr 1306915). Sam sposób liczenia

biegu terminu przedawnienia roszczeń w rozumieniu art. 29 ust. 4 ustawy o

zobowiązaniach podatkowych był zaś rożnie tłumaczony w judykaturze sądów

administracyjnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w

Warszawie z dnia 6 października 2004 r., III SA 2137/03, LEX nr 175308) i Sądu

Najwyższego (por. wyrok z dnia 12 czerwca 2002 r., I UKN 376/01, OSNP-wkł.

2002 nr 17, poz. 3). Przyjęcie nienależności opłaconych składek dodatkowo

komplikuje zaś obowiązek organu składkowego zaliczenia uiszczonych kwot na

poczet składek należnych z racji podlegania płatnika ubezpieczeniom społecznym z

innego tytułu niż zakwestionowany w decyzji stwierdzającej nieważność tytułu, z

którym związana była zapłata dochodzonych kwot (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 21 października 2008 r. II UK 71/08, niepublikowany).

8

Mając na względzie powyższe trzeba stwierdzić, że zaprezentowane przez

Sąd Apelacyjny stanowisko odnośnie do przedawnienia roszczeń skarżącego o

zwrot nienależnie zapłaconych składek na ubezpieczenia społeczne nie jest

oczywiście i rażąco błędne. Przedstawiona w motywach zaskarżonego wyroku

logiczna i spójna interpretacja prawa materialnego mieściła się w granicach

suwerennej wykładni przepisów. Zawarta w uzasadnieniu orzeczenia argumentacja

obowiązujących unormowań była efektem wyboru jednej z możliwych interpretacji

przepisów, z których skarżący wywodzi swoje pretensje. Nie mamy zatem do

czynienia z niezgodnością wyroku drugoinstancyjnego z prawem w rozumieniu art.

4244

k.p.c. W konsekwencji tegoż Sąd Najwyższy z mocy art. 424¹¹ k.p.c. orzekł

jak w sentencji.