II UK 132/09

Sygn. akt II UK 132/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Halina Kiryło

w sprawie z wniosku D. D. Sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w W.

z udziałem zainteresowanych : M. M., E. P., J. N., A. R., P. T., E. W., R. G., S. G.,

D. P., E. A., J. Ś., R. C.

o składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 listopada 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 13

listopada 2008 r., na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.,

zmienił wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z

dnia 25 marca 2008 r. i oddalił odwołanie „D. D.” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w W. od decyzji organu rentowego z dnia 6 lipca 2006 r., na

mocy której wymierzono Spółce (płatnikowi składek) składki na ubezpieczenia

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy oraz Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z tytułu kosztów indywidualnych

umów ubezpieczenia na życie na rzecz pracowników zawartych przez pracodawcę.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny zakwestionował

stanowisko Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym § 2 ust. 1 pkt 32

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.) dotyczy

także indywidualnych umów ubezpieczenia na życie zawieranych przez

pracodawcę na rzecz pracowników. W ocenie Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy

dokonał wadliwej interpretacji powyższego przepisu, gdyż dotyczy on wyłącznie

umów grupowego ubezpieczenia na życie, co wynika z jego wykładni funkcjonalnej.

Zdaniem Sądu ”abstrakcyjna możliwość przystąpienia do ubezpieczenia większej

ilości osób (pracowników), o jakiej mowa w cytowanym przepisie, wynikać może

jedynie z zasad określonych w ogólnych warunkach ubezpieczenia grupowego, nie

zaś w indywidualnych warunkach dotyczących jednego ubezpieczonego”. Powołał

się również na wykładnię systemową, wywodząc, że wyłączenie wynikające z

powyższego przepisu miało zastosowanie do przychodów uzyskanych do dnia 31

grudnia 2004 r., a to ograniczenie czasowe wynikało z wejścia w życie ustawy z

dnia 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (Dz.U. Nr 116,

poz. 1207 ze zm.). Na podstawie art. 24 tej ustawy do przychodu stanowiącego

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie wlicza się składki

podstawowej wpłacanej w ramach pracowniczego programu emerytalnego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, dotychczasowe grupowe umowy na życie

finansowane przez pracodawcę zastąpione zostały przez pracownicze programy

emerytalne. Wprawdzie omawiany przepis nie operuje pojęciem „umowy

3

grupowego ubezpieczenia na życie”, lecz takim pojęciem na tle tego przepisu

posługuje się orzecznictwo Sądu Najwyższego (uchwała z dnia 11 lutego 1999 r., III

ZP 39/98, OSNP 2000 nr 7, poz. 284). Sąd Apelacyjny podkreślił także, że sporne

umowy ubezpieczenia zawarte zostały w lipcu 2001 r., natomiast przepis § 2 ust. 1

pkt 32 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. stanowi, że zwolnienia w nim

przewidziane dotyczą umów zawartych lub odnowionych przed dniem wejścia w

życie ustawy o pracowniczych programach emerytalnych, a ustawa z dnia 22

sierpnia 1997 r. o pracowniczych programach emerytalnych (tekst jednolity: Dz.U. z

2001 r. Nr 60, poz. 623 ze zm.) weszła w życie od 1 stycznia 1999 r. (powinno być

od 1 kwietnia 1999 r.). Zgodnie z jej przepisem 45b ust. 1 pracodawcy prowadzący

dla pracowników grupowe ubezpieczenia na życie związane z funduszem

inwestycyjnym lub inną formę grupowego gromadzenia środków na cele

emerytalne, korzystający na mocy odrębnych przepisów z prawa do odliczania

poniesionych wydatków od podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne,

mogą dostosować istniejące umowy do warunków ustawy i utworzyć pracowniczy

program emerytalny. Z tego przepisu, zdaniem Sądu, wynika, że zwolnienie z

„oskładkowania” dotyczyło wyłącznie grupowego pracowniczego ubezpieczenia na

życie. Podkreślił też, że niektóre zawarte umowy ubezpieczenia nie spełniały

warunków wynikających z przepisu § 2 ust. 1 pkt 32 rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku odwołująca się Spółka

stwierdziła, że zaskarża powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w całości i wniosła „o

jego uchylenie w całości”. W pierwszej podstawie kasacyjnej skarżąca zarzuciła

naruszenie § 2 ust. 1 pkt 32 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe – przez przyjęcie, że

sporne składki nie podlegały wyłączeniu z podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne na podstawie tego przepisu.

W uzasadnieniu skargi skarżąca zakwestionowała przedstawioną wyżej

ocenę prawną Sądu drugiej instancji. Jej zdaniem, Sąd ten dokonał „rażącej

nadinterpretacji prawa”, uzależniając zwolnienie od objęcia podstawą wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne kosztów ubezpieczenia na życie od

4

pozaustawowych przesłanek, bowiem wykładnia wskazanego w podstawie

kasacyjnej przepisu prowadzi do wniosku, że „obejmuje on swoim zakresem także

indywidualne umowy ubezpieczenia na życie więcej niż połowy pracowników

pracodawcy”. Wynika to z użycia w przepisie słowa „umów”, co jednoznacznie

wskazuje, że może to być kilka umów indywidualnego ubezpieczenia lub umowa

grupowego ubezpieczenia. Skarżąca podkreśliła, że zawarła umowy ubezpieczenia

początkowo (w lipcu i sierpniu 2001 r.) dla 9 spośród swoich 15 pracowników, a

więc objęły one ponad połowę zatrudnionych pracowników. Również ustawowe

sformułowanie: „jeżeli warunki umowy ubezpieczenia na życie są tak określone, że

co najmniej połowa pracowników danego pracodawcy ma możliwość zostać objętą

tym ubezpieczeniem” nie brzmi kategorycznie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw przede wszystkim z

uwagi na datę zawarcia z pracownikami umów ubezpieczenia na życie ustaloną w

zaskarżonym wyroku – lipiec 2001 r. Nie budzi wątpliwości, że w niniejszej sprawie

nie ma zastosowania § 2 ust. 1 pkt 31 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, który dotyczy

kosztów opłacenia przez pracodawcę składek z tytułu zawartych lub odnowionych

przed dniem 9 lipca 1998 r. umów ubezpieczenia na życie na rzecz pracowników.

Skarżący upatruje podstawy do wyłączenia z podstawy wymiaru składek kosztów

opłacenia składek z tytułu umów ubezpieczenia zawartych w lipcu 2001 r. w § 2 ust.

1 pkt 32 tego rozporządzenia. Z jego pierwotnego brzmienia wynikało, że podstawy

wymiaru składek nie stanowią przychody pracownika z tytułu kosztów opłacenia

przez pracodawcę składek z tytułu zawartych lub odnowionych umów

ubezpieczenia na życie na rzecz pracowników, dotyczących grup ryzyk 1 oraz 3-5

działu I wymienionego w załączniku do ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.), jeżeli

umowy ubezpieczenia zostały zawarte lub odnowione przed dniem wejścia w życie

ustawy o pracowniczych programach emerytalnych, a uprawnionym do otrzymania

5

świadczenia nie jest pracodawca, jak również umowa ubezpieczenia w okresie

przed osiągnięciem przez pracownika 60 lat albo wcześniejszym uzyskaniem przez

niego uprawnień emerytalnych lub uprawnień do świadczeń rentowych z

ubezpieczenia społecznego z tytułu niezdolności do pracy wyklucza: (a) wypłatę

kwoty stanowiącej wartość odstąpienia od umowy, (b) możliwość zaciągania

zobowiązań pod zastaw praw wynikających z umowy, (c) wypłatę z tytułu dożycia

wieku oznaczonego w umowie, jeżeli warunki umowy ubezpieczenia na życie są tak

określone, że co najmniej połowa pracowników danego pracodawcy ma możliwość

zostać objętą tym ubezpieczeniem, jednak do wysokości nieprzekraczającej

miesięcznie na osobę 7% bieżącej, przeciętnej miesięcznej podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne, przypadającej na pracownika u danego

pracodawcy.

Z przepisu tego jednoznacznie wynikało, że wyłącznie z podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne dotyczyło wyłącznie umów zawartych lub

odnawialnych przed dniem wejścia w życie pierwotnie obowiązującej ustawy z dnia

22 sierpnia 1997 r. o pracowniczych funduszach emerytalnych, tj. przed dniem 1

kwietnia 1999 r. W grupowych umowach ubezpieczenia istnieje możliwość zmiany

kręgu ubezpieczonych, a przede wszystkim możliwość przystąpienia do zwartej już

umowy kolejnych ubezpieczonych na podstawie tzw. deklaracji przystąpienia. Tak

skonstruowany przepis stanowił, że jeśli grupowe umowy ubezpieczenia zawarte

były lub zostały odnowione przed dniem 1 kwietnia 1999 r., to wyłączeniu z

podstawy wymiaru składek podlegały także koszty składek opłaconych za

pracowników, którzy przystąpili - do już zawartej umowy ubezpieczenia - po dniu 1

kwietnia 1997 r. Jedyną istotną z prawnego punktu widzenia cezurą była data

zawarcia umowy ubezpieczenia pomiędzy ubezpieczającym a ubezpieczycielem.

Z dniem 31 maja 1999 r. (a więc tuż po wejściu w życie ustawy z dnia 22

sierpnia 1997 r. o pracowniczych funduszach emerytalnych) do § 2 rozporządzenia

dodany został ust. 2 (na podstawie § 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 21 maja 1999 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe, Dz.U. Nr 49, poz. 488), w myśl którego wyłączeń z podstawy

wymiaru składek, o których mowa w ust. 1 pkt 31 i 32, nie stosuje się do

6

przychodów pracowników, którzy są uczestnikami programu emerytalnego

prowadzonego na podstawie ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o pracowniczych

programach emerytalnych. Zmiana ta oznaczała, że koszty opłacania składek za

pracowników, którzy przystąpili do programu emerytalnego nie mogły być

wyłączone z podstawy wymiaru składek. Było to zrozumiałe w świetle przepisów

ustawy o pracowniczych programach emerytalnych, która, początkowo w art. 24

stanowiła, że wartość składki podstawowej potrącanej do wysokości określonej

ustawą nie jest wliczana do wynagrodzenia stanowiącego podstawę ustalenia

obowiązkowej składki na ubezpieczenie społeczne pracodawcy i pracownika, a

później – od 15 kwietnia 2000 r. w art. 22 ust. 6, że składka podstawowa (którą

finansuje pracodawca) nie jest wliczana do wynagrodzenia stanowiącego podstawę

ustalenia obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne. Pracodawca mógł

zatem tylko raz skorzystać z instytucji wyłączenia z podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne kosztów poniesionych na opłacenie składki za

konkretnego pracownika. Zmiana treści przepisu ust. 2 § 2 rozporządzenia

nastąpiła na mocy na mocy § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 3 września 2001 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 95, poz. 1043). Otrzymał on następujące brzmienie:

„Wyłączeń z podstawy wymiaru składek, o których mowa w ust. 1 pkt 31 i 32, nie

stosuje się do przychodów pracowników, którzy są uczestnikami programu

emerytalnego prowadzonego na podstawie ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o

pracowniczych programach emerytalnych oraz do przychodów pracowników,

którzy: (1) zostali objęci po dniu 8 lipca 1998 r. ubezpieczeniem, o którym mowa w

ust. 1 pkt 31, 2) zostali objęci po wejściu w życie ustawy o pracowniczych

programach emerytalnych ubezpieczeniem, o którym mowa w ust. 1 pkt 32". Była

to istotna zmiana normatywna, bo wynikało z niej, że koszty pracodawcy z tytułu

opłacania składek za pracowników, którzy po 1 kwietnia 1999 r. przystąpili do

wcześniej zawartych lub odnowionych umów ubezpieczenia (umów grupowych),

wchodzą do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Ponieważ

rozporządzenie to weszło w życie 22 września 2001 r., to – wbrew zasadzie lex

retro non agit – w istotnie odmienny sposób regulowało stany prawne zaistniałe

7

przed tą datą. Stąd też kolejne rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 15 listopada 2001 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

(Dz.U. Nr 138, poz. 1558) skorygowało ten błąd, stanowiąc w § 1, że § 2 ust. 2

rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe otrzymuje brzmienie: „Wyłączeń z

podstawy wymiaru składek, o których mowa w ust. 1 pkt 31 i 32, nie stosuje się do

przychodów pracowników, którzy są uczestnikami programu emerytalnego

prowadzonego na podstawie ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o pracowniczych

programach emerytalnych, oraz do przychodów pracowników, którzy zostali objęci

po dniu 21 września 2001 r. ubezpieczeniem, o którym mowa w ust. 1 pkt 31 i 32".

Utrzymana została zatem wprowadzona wcześniej zasada, że nie wszystkie koszty

opłacania składek za pracowników z tytułu umów ubezpieczenia zawartych lub

odnowionych przed 1 kwietnia 1999 r. wyłączone są z podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenia społeczne, bowiem decydujące znaczenie ma data przystąpienia

pracownika do ubezpieczenia (objęcia ubezpieczeniem). Zmieniono jedynie datę

graniczną, od której przystąpienie pracownika do umowy ubezpieczenia (objęcie go

ubezpieczeniem) nie pozwalało na zastosowanie § 2 pkt 32 rozporządzenia z dnia

z dnia 18 grudnia 1998 r. i ustalono ją na dzień 22 września 2001 r., dostosowując

ją do daty wejścia w życie rozporządzenia zmieniającego z dnia 3 września 2001 r.

W efekcie aktualne brzmienie § 2 ust. 2 tego rozporządzenia, mające zastosowanie

w niniejszej sprawie, umożliwia zwolnienie z „oskładkowania” kosztów opłacania

przez pracodawcę składek z tytułu zawartych lub odnowionych przed 1 kwietnia

1999 r., umów ubezpieczenia na życie na rzecz pracowników wyłącznie w stosunku

do tych pracowników, którzy przystąpili do ubezpieczenia (objęci zostali

ubezpieczeniem) do dnia 21 września 2001 r. W konsekwencji przyjąć należy, że

data 21 września 2001 r. wynikająca z ust. 2 § 2 rozporządzenia z dnia 18 grudnia

1998 r. dotyczy wyłącznie przystąpienia pracownika do grupowej umowy

ubezpieczenia (objęcia ubezpieczeniem), natomiast w stosunku do samych umów

ubezpieczenia istotne znaczenie ma data jej zawarcia lub odnowienia. Jeśli

zawarcie umowy lub jej odnowienie nastąpiło po dniu 31 marca 1999 r., to przepis §

ust. 1 pkt 32 nie ma zastosowania, bo od 1 kwietnia 1999 r. zasądza niewliczania

8

składki na ubezpieczenie na życie finansowanej przez pracodawcę zastrzeżony

został jedynie dla programów emerytalnych, preferowanych w ten sposób przez

ustawodawcę. Wyrazem tej preferencji jest także wynikające z przedstawionych

wyżej nowelizacji wygaszanie nabytych przed dniem 1 kwietnia 1999 r. uprawnień

do odliczania z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne składek na

ubezpieczenia na życie na rzecz pracowników wynikających z umów ubezpieczenia

funkcjonujących poza systemem programów emerytalnych. Na początku zwolnienie

z § 2 ust. 1 pkt 32 rozporządzenia dotyczyło wszystkich pracowników objętych

umowami ubezpieczenia zawartymi lub odnowionymi przed 1 kwietnia 1999 r.,

niezależnie od daty przystąpienia pracownika do ubezpieczenia, od 22 września

2001 r. zwolnienie to dotyczy wyłącznie pracowników objętych ubezpieczeniem do

tego dnia, a od 31 grudnia 2004 r. wyłączeń z podstawy wymiaru składek, o których

mowa w ust. 1 pkt 31 i 32, nie stosuje się do przychodów pracowników uzyskanych

po tej dacie, co w oznacza koniec obowiązywania tego przepisu we wskazanej

dacie.

W konkluzji uznać należy, że przedstawiane w skardze istotne zagadnienie

prawne w tej sprawie nie występuje, bowiem przepis § 2 ust. 1 pkt 32

rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r. nie ma do niej zastosowania z uwagi na

datę zawarcia umów ubezpieczenia na życie, a nie ze względu na ich indywidualny

charakter. Jedynie gwoli wyjaśnienia Sąd Najwyższy wskazuje, że w istocie

konstrukcja przepisu § 2 ust. 1 pkt 32 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r.

wskazuje, że dotyczy on w zasadzie grupowych a nie indywidualnych umów

ubezpieczenia na życie. Wbrew twierdzeniom skargi stanowisko to znajduje

potwierdzenie w uważnej analizie tego przepisu. Wprawdzie w pierwszej kolejności

używa się w nim liczby mnogiej, mówiąc ogólnie o „umowach ubezpieczenia”, lecz

warunek końcowy, że umowy ubezpieczenia muszą być tak określone, że co

najmniej połowa pracowników danego pracodawcy ma możliwość zostać objętą tym

ubezpieczeniem, ma sens jedynie w odniesieniu do umów grupowych. Chodzi

zatem o to, aby grupowa umowa ubezpieczenia zawierała takie warunki, które

umożliwiałyby objęcie nią co najmniej połowy pracowników. Innymi słowy, warunki

ubezpieczenia muszą wynikać z zawartej już umowy i gwarantować możliwość

przystąpienia do niej określonej liczy pracowników. Zawarta umowa indywidualna

9

nie zawiera żadnych gwarancji dla pozostałych pracowników. Można by mieć

wątpliwości co do tego, czy pozostanie przy wykładni językowej, oddaje ducha

powyższej regulacji. Z istoty tego przepisu wynika bowiem, że zwolnieniu od

obowiązku odprowadzenia składki na ubezpieczenia społeczne podlegają koszty

poniesione przez pracodawcę na opłacenie składek od spełniających określone

warunki umów ubezpieczenia na życie na rzecz pracowników, jeśli opłacanie tych

składek nie nosi charakteru udzielania indywidualnych korzyści określonym

pracownikom, lecz ma charakter powszechny w tym znaczeniu, że umożliwia

skorzystanie z tego przywileju co najmniej połowie zatrudnionych pracowników. Z

tego punktu widzenia nie miałaby większego znaczenia forma umowy

ubezpieczenia (indywidualna czy grupowa) w sytuacji, jeśli w istocie korzyść w

postaci ubezpieczenia na życie objęłaby faktycznie co najmniej połowę

pracowników.

Powyższe stanowisko nie podważa jednak rozstrzygnięcia Sądu drugiej

instancji, bowiem decydujące znaczenie w niniejszej sprawie ma to, że sporne

umowy ubezpieczenia zawarte zostały po dniu 1 kwietnia1999 r., a więc nie dotyczy

ich przepis § 2 ust. 1 pkt 32 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r.

Sąd Najwyższy, rozpoznając niniejszą sprawę, dostrzegł wniosek

skarżącego o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, jednakże stwierdziwszy,

że przedstawiane zagadnienie prawne w niniejszej sprawie w istocie nie występuje,

nie znalazł podstaw do skierowania sprawy na rozprawę, stosownie do treści art.

39811

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c., zgodnie z którym Sąd Najwyższy rozpoznaje

skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, chyba że w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, a skarżący złożył w skardze kasacyjnej wniosek o jej

rozpoznanie na rozprawie.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.