II UK 266/09

Sygn. akt II UK 266/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Halina Kiryło

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z odwołania G. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 18 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 31 marca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 31

marca 2009 r. oddalił apelację G. B. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we W. z dnia 9 maja 2008 r. Wyrokiem tym Sąd

2

Okręgowy oddalił odwołanie ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w T. z dnia 23 października 2007 r. odmawiającej prawa do

emerytury nauczycielskiej, stwierdzając, że nie spełnia ona jednego z warunków

tego prawa, a mianowicie, nie legitymuje się trzydziestoletnim okresem

zatrudnienia.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego, z których wynika, że ubezpieczona, urodzona 28

sierpnia 1959 r., złożyła wniosek o przyznane jej prawa do emerytury na podstawie

art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst:

Dz.U. z 2006 r. Nr 96, poz. 674 ze zm.). G. B. ma wymagany okres pracy w

szczególnym charakterze (pracy nauczycielskiej) – 20 lat, nie przystąpiła do

otwartego funduszu emerytalnego i rozwiązała na swój wniosek stosunek pracy ze

Szkołą Podstawową nr 1 w R. w dniu 31 sierpnia 2007 r. Sąd Apelacyjny za Sądem

Okręgowym przyjął, że spór dotyczy tego czy ubezpieczona legitymuje się

wymaganym trzydziestoletnim okresem zatrudnienia wskazanym w art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela. Organ rentowy nie uwzględnił bowiem okresu pobierania renty

inwalidzkiej od 9 maja 19987 r. do 31 sierpnia 1990 r., w którym ubezpieczona

jednocześnie nie wykonywała pracy z powodu opieki na dwojgiem dzieci

(urodzonymi kolejno 17 stycznia 1987 r. i 3 stycznia 1987 r.), a bez tego okresu jej

ogólny staż ubezpieczeniowy wynosi 27 lat, 4 miesiące i 1 dzień. Sąd Apelacyjny

zaakceptował również ocenę prawną Sądu Okręgowego, że ani okres pobierania

renty, ani okres przerwy w zatrudnieniu spowodowany koniecznością opieki nad

dzieckiem do lat 4 przypadający w okresie pobierania renty nie może być wliczony

– jako okres nieskładkowy - do okresu zatrudnienia wynikającego z art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela. Dokonując interpretacji przepisu art. 7 pkt 5 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U.z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), Sąd drugiej instancji

zaakceptował stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23

sierpnia 2005 r., I UK 347/04 (OSNP 2006 nr 13 – 14, poz. 220), z którego wynika,

że okres sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4, przypadający w czasie

korzystania z prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, nie jest okresem

nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

3

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżąca zarzuciła naruszenie

art. 88 Karty Nauczyciela oraz art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS

– poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i z tego względu

wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, w

tym kosztach zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi ubezpieczona nie zgodziła się z przedstawioną przez

Sąd Apelacyjny oceną prawną. Stwierdziła, że wymienione w art. 6 i 7 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS okresy składkowe i nieskładkowe nie wymieniają

okresów pobierania zasiłku chorobowego, okresów pobierania renty inwalidzkiej

czy okresów przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia, ale ich

uwzględnienie w okresach nieskładkowych utrwaliło się w praktyce sądowej,

popartej stanowiskiem doktryny. Zdaniem skarżącej, w niniejszej sprawie ma

zastosowanie art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosownie do

treści art. 46 ust. 1 tej ustawy, z którego wynika, że prawo do emerytury na

warunkach określonych w art. 29, 32, 33 i 39 przysługuje również ubezpieczonym

urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r. Ponadto

art. 86 Karty Nauczyciela wskazuje, że nauczyciel oraz członek jego rodziny mają

prawo do zaopatrzenia emerytalnego określonego w przepisach o emeryturach i

rentach z FUS, z uwzględnieniem przepisów ustawy, z tym, że nauczyciel zaliczany

jest do pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze. Dalej

skarżąca wywiodła, że art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS wszedł

w życie od 1 lipca 2004 .r, a przedtem kwestia zaliczalności okresów

niewykonywania pracy była sporna, bowiem obowiązujące przepisy nie regulowały

tej kwestii w sposób dostatecznie jasny. Natomiast Sąd Najwyższy wielokrotnie

prezentował stanowisko, że do okresu pracy w szczególnym charakterze wlicza się

okresy nieobecności w pracy spowodowane czasową niezdolnością do pracy,

okresy nieobecności z powodu przebywania na urlopie macierzyńskim i urlopie dla

poratowania zdrowia przypadające przed 1 lipca 2004 r. (tak: w wyrokach z dnia 30

lipca 2003 r., II UK 323/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 197, z dnia 5 maja 2005r., II UK

215/04, OSNP 2005r. nr 22, poz. 360) z dnia 5 maja 2005 r., II UK 219/04, OSNP

2005 r. nr 22, poz. 361). Z tych przyczyn, w ocenie skarżącej, nie można zgodzić

4

się z twierdzeniem, że nieujęcie okresu renty inwalidzkiej w art. 6 i 7 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, wyklucza możliwość zaliczenia tego okresu do okresu

składkowego i nieskładkowego. Podobnie niejasna jest kwestia możliwości

zaliczenia okresu niewykonywania pracy z powodu sprawowania opieki nad

dzieckiem do lat 4 w sytuacji, kiedy zbiega się on z okresem pobierania renty.

Zdaniem skarżącej, nie ma przepisu, który wskazywałby, jak potraktować taki

okres, a Sąd Najwyższy rozpatrywał tę kwestię tylko w jednym orzeczeniu, w

wyroku z dnia 23 sierpnia 2005 r., I UK 347/04, i stanowisko w nim wyrażone nie

ma mocy zasady prawnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw. Przepis art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela stanowi odrębną regulację w stosunku do art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, stanowiąc własne przesłanki nabycia tego prawa.

Zgodnie z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela nauczyciele mający trzydziestoletni okres

zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś

nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i

schronisk dla nieletnich - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą -

po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę. Art. 86

Karty Nauczyciela, w myśl którego nauczyciel zaliczany jest do pracowników

wykonujących pracę w szczególnym charakterze, chociaż zawiera pojęcie znane

przepisom ustawy o emeryturach i rentach z FUS „praca w szczególnym

charakterze,” nie stanowi odesłania do przepisów tej ustawy. Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 30 lipca 2003r., w sprawie II UK 323/02 (OSNP 2004r. nr 11, poz.

197) wskazał, że po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS wyraźnie zarysowują się dwa odrębne systemy

emerytalne nauczycieli, wywodzące się z potraktowania pracy nauczycielskiej jako

zatrudnienie w szczególnym charakterze: pierwszy, związany z wykonywaniem

pracy w szczególnym charakterze określonej w przepisach rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U.

5

Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku z art. 32 i 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. i

drugi, w którym warunki emerytalne regulowane są przepisami odrębnymi. Jedyny

związek, jaki zachodzi pomiędzy tymi regulacjami, to konieczność uwzględniania

dorobku judykatury dotyczącego wykładni art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS z uwagi na to, że przepisy Karty Nauczyciela nie definiują pojęć użytych w art.

88 ust. 1 tej ustawy. Przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela z mocy art. 32 ust. 5 i

art. 47 ustawy o emeryturach i rentach z FUS należy do systemu emerytalnego i

do interpretacji użytych w nim zwrotów - "okres zatrudnienia" i "wykonywanie pracy

w szczególnym charakterze" - stosuje się definicje obowiązujące w tym systemie

(tak w przywołanych w skardze wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 5 maja 2005

r., w sprawie II UK 219/04, z dnia 5 maja 200 5r., w sprawie II UK 215/04).

Powoływanie się w zarzutach kasacyjnych na naruszenie art. 32 ust. 1a

ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie znajduje w przedmiotowej sprawie

żadnego uzasadnienia. Przede wszystkim należy odróżnić kwestię tzw. ogólnego

stażu pracy, który w przypadku ubiegania się o emeryturę na podstawie art. 88 ust.

1 Karty Nauczyciela musi wynosi 30 lat, od okresu pracy w szczególnym

charakterze wymaganym w wymiarze 20 lat. Odwoływało się do wykładni, przy

ustalaniu prawa do emerytury nauczycielskiej z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela,

przepisu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dotyczy wyłącznie okresu

pracy w szczególnym charakterze (nauczycielskiej), natomiast przy ogólnym stażu

pracy mają na tej samej zasadzie zastosowanie przepisy ustawy o emeryturach i

rentach z FUS dotyczące okresów składkowych, nieskładkowych i uzupełniających,

wymienione w art. 6, 7, 10 ust. 1 i art. 10a tej ustawy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2002 r., II UKN 337/01, OSNAPiUS 2004 nr 1, poz.

8). W niniejszej sprawie nie ma sporu co do tego, że ubezpieczona spełnia warunek

posiadania wymaganego okresu pracy w szczególnym charakterze

(nauczycielskiej), kwestionowany jest natomiast trzydziestoletni okres zatrudnienia

(ogólny staż pracy), a konkretnie możliwość zaliczenia ubezpieczonej - jako okresu

nieskładkowego – okresu sprawowania opieki nad dzieckiem (art. 7 pkt 5 lit. a) w

czasie pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy. Okres nieskładkowy

(podobnie jak okres składkowy) i okres wykonywania pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze to dwie odrębne kategorie prawne i

6

dlatego dla wykładni art. 7 pkt 5 lit. a ustawy emeryturach i rentach z FUS

bezużyteczna jest interpretacja uregulowania określającego pracę w szczególnych

warunkach i w szczególnym charakterze wynikającego z przepisu art. 32 tej

ustawy. Powołane przez skarżącą orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 30 lipca

2003 r., II UK 323/02, z dnia 5 maja 2005r., II UK 215/04 oraz z dnia 5 maja 2005 r.,

II UK 219/04 dotyczą właśnie wliczania do okresów pracy w szczególnych

warunkach okresów nieobecności w pracy spowodowanej niezdolnością do pracy,

macierzyństwem czy urlopem dla poratowania zdrowia. Co więcej, dotyczą one

uprzedniego brzmienia art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, sprzed

zmiany dokonanej ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 121, poz. 1264), kiedy to dodany został do tego przepisu

ust. 1a, który zdezaktualizował wyrażone w tych orzeczeniach poglądy (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2007 r., III UK 51/07,OSNP 2008 nr

21-22, poz. 328, z dnia 27 sierpnia 2008 r., II PK 2/08, LEX nr 523531).

Powołane zatem w skardze argumenty nie mogą podważyć stanowiska

przedstawionego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2005 r., I UK

347/04, które podzielone zostało przez Sądy obu instancji. Sąd Najwyższy w

składzie rozpoznającym niniejszą sprawę akceptuje wyrażoną w nim argumentację.

W szczególności trafny jest pogląd, że okresy nieskładkowe mogą przypadać w

okresie pobierania renty, jeżeli nie wyłączają tego przepisy określające te okresy.

Wyłączenia takie wymienione są w trzech punktach - 5, 6 i 7 art. 7. W punkcie 5

wymienione zostały "przypadające przed dniem nabycia prawa do emerytury lub

renty okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na

podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących

opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów

bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - z powodu opieki nad dzieckiem:

a) w wieku do lat 4 - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie - bez

względu na liczbę dzieci - do 6 lat, b) na które ze względu na jego stan fizyczny,

psychiczny lub psychofizyczny przysługuje zasiłek pielęgnacyjny - dodatkowo w

granicach do 3 lat na każde dziecko". W punktach 6 i 7 wymienione są

przypadające przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okresy

7

sprawowania opieki nad członkami rodziny niezdolnymi do samodzielnej

egzystencji. Sformułowanie zamieszczone w początkowej części tych przepisów w

żaden sposób nie uprawnia do wniosku, że chodzi o okresy przypadające przed

przyznaniem prawa do świadczenia, o które zainteresowany aktualnie się ubiega.

Jest bowiem oczywiste, że wszystkie okresy zarówno składkowe jak i

nieskładkowe, niezbędne do spełnienia warunku posiadania wymaganego okresu

uprawniającego do emerytury lub renty, muszą przypadać przed przyznaniem tego

prawa. Wynika to z treści art. 100 ust. 1, który stanowi, że prawo do świadczeń

powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków do przyznania tego prawa.

Wszystkie okresy wymagane do nabycia prawa do emerytury ubiegający się o to

świadczenie powinien wykazać we wniosku, a więc siłą rzeczy przypadają one

przed przyznaniem prawa. Zastrzeżenie, że określone okresy muszą przypadać

przed przyznaniem prawa do świadczenia jest zbyteczne i nie występuje ono w

pozostałych punktach art. 7. Warunek określony w punktach 5-7 warunek

posiadania okresu opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny przed

przyznaniem prawa do emerytury lub renty oznacza, że okresy przypadające po

przyznaniu jednego z tych świadczeń, z którego uprawniony korzystał przed

ubieganiem się o prawo do kolejnego świadczenia, nie są okresami

nieskładkowymi. Okres sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4 przypadający w

czasie korzystania z prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy nie jest więc

okresem nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 5 ustawy. Wymienione w art. 7

okresy nieskładkowe są okresami niewykonywania pracy i niepodlegania

ubezpieczeniu społecznemu z powodu przeszkód uniemożliwiających jakąkolwiek

działalność, na przykład represji politycznych (pkt 4), nauki w szkole wyższej (pkt

9), dokształcania zawodowego lekarzy (pkt 10). Taką przeszkodą jest również

sprawowanie opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Jednak w tym

ostatnim przypadku ustawodawca uznał, że zarówno przy ustalaniu prawa do

świadczeń jak i ich wysokości nie są uwzględniane okresy niewykonywania pracy,

w których wypłacane były świadczenia z ubezpieczenia społecznego - emerytura

lub renta - także w przypadku, gdy emeryt lub rencista opiekował się dzieckiem lub

innym członkiem rodziny wymagającym opieki.

8

Jeśli zaś chodzi o sam okres pobierania renty, to dopiero ustawą z dnia 20

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw wprowadzono przepis art.

10a, który w ust. 1 stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury osoby, która

osiągnęła wiek emerytalny co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla

mężczyzn i utraciła prawo do renty z powodu odzyskania zdolności do pracy,

uwzględnia się również okresy pobierania tej renty, jeżeli okresy składkowe i

nieskładkowe ustalone na zasadach określonych w art. 5 - 7 i 10 są krótsze od

okresu wymaganego do przyznania emerytury, w zakresie niezbędnym do

uzupełnienia tego okresu. Okres pobierania renty nie jest uważany ani za okres

składkowy, ani za okres nieskładkowy i aktualnie uwzględnia się go jedynie dla

uzupełnienia okresów brakujących do przyznania prawa do emerytury przy

spełnieniu określonych w tym przepisie warunków, w szczególności osiągnięcia

wieku emerytalnego. Przed wejściem w życie tego przepisu, okresy pobierania

renty nie były uwzględniane przy ustalaniu prawa do emerytury, a regulacja w nim

zawarta nie obejmuje ubezpieczonej, która nie osiągnęła wieku emerytalnego.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.