I UK 323/09

Sygn. akt I UK 323/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania I. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o wysokość składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 marca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 8 kwietnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w B.

ustalił dla ubezpieczonej I. K. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w

okresie od 2 listopada 2006 r. do 29 lutego 2008 r. wysokość składki na

2

ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy w wysokości 60% przeciętnego

miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale podnosząc, że

ubezpieczona podlega wyłączeniu, o którym mowa w art. 18a ust. 2 pkt 2 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i nie jest

uprawniona do zastosowania preferencyjnej podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy, stanowiącej 30% minimalnego

miesięcznego wynagrodzenia.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokiem z

dnia 29 lipca 2008 r. zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił podstawę wymiaru

składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzonej

pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 2 listopada 2006 r. do dnia 29

lutego 2008 r. w wysokości 30% minimalnego wynagrodzenia. Sąd Okręgowy

ustalił, że ubezpieczona od dnia 1 października 2005 r. do dnia 30 września 2006

r. była zatrudniona na podstawie umowy o pracę na czas określony w

charakterze lekarza dentysty stażysty i z tego tytułu podlegała ubezpieczeniu

społecznemu. Z dniem 12 października 2006 r. ubezpieczona dokonała wpisu do

ewidencji działalności gospodarczej, a w dniu 13 października 2006 r. uzyskała

prawo wykonywania zawodu lekarza stomatologa i z dniem 10 listopada 2006 r.

uzyskała prawo wykonywania zawodu lekarza dentysty i została wpisana do

indywidualnych praktyk lekarskich.

W dniu 2 listopada 2006 r. odwołująca zawarła umowę o współpracy ze

Spółką NZOZ Poliklinika Stomatologiczna „P. " Sp. z o.o. w B., a jej przedmiotem

jest świadczenie usług stomatologicznych.

Sąd Okręgowy wskazał na uregulowanie art. 18 ust. 8 i art. 20 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

określających zasady ustalania podstawy wymiaru składek na obowiązkowe

ubezpieczenie społeczne osób prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą oraz art. 18a ust. 1 będący odstępstwem od tej generalnej zasady,

a który ustala preferencyjną podstawę wymiaru składek w okresie pierwszych 24

miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności

gospodarczej na kwotę zadeklarowaną, nie niższą jednak niż 30% minimalnego

wynagrodzenia. Dobrodziejstwo tego przepisu nie dotyczy jednak osób, które

3

wykonują działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy w zakresie

czynności objętych wykonywaną działalnością gospodarczą (art. 18a ust. 2 pkt 2).

W ocenie Sądu pierwszej instancji istota rzeczy w niniejszej sprawie sprowadza

się zatem do ustalenia jaki zakres czynności ubezpieczona wykonywała w

oparciu o umowę o pracę jako lekarz stomatolog stażysta, a jaki zakres czynności

obejmuje świadczenie przez nią usług w ramach umowy o współpracy z Spółką

NZOZ Poliklinika Stomatologiczna „P. " sp.z o.o. w B. w ramach pozarolniczej

działalności gospodarczej. Sąd Okręgowy stwierdził, że jako lekarz stażysta

ubezpieczona mogła wykonywać tylko ściśle określone czynności pod nadzorem

lekarza nadzorującego, dysponującego stosownymi uprawnieniami, a w

przypadku przekroczenia ich zakresu podlegała konsekwencjom określonym w

ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza. Szczegółowe zasady

odbywania stażu zawodowego określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24

marca 2004 r. wskazując, iż celem odbycia stażu dyplomowego jest

przygotowanie zawodowe, pogłębienie wiedzy teoretycznej oraz praktyczna

nauka udzielania świadczeń zdrowotnych. Staż trwa 12 miesięcy, a

wynagrodzenie za pracę w tym okresie wynosi 1.403 zł i jest refundowane przez

Skarb Państwa. Natomiast lekarz dentysta posiada pełnię praw do wykonywania

zawodu wraz z konsekwencjami zawodowymi, określonych w rozdziale 5 ustawy

o zawodzie lekarza, po uprzednim uzyskaniu prawa wykonywania zawodu. Sąd

Okręgowy podkreślił, że powołane przepisy w sposób jasny określają zakres

pojęcia lekarz dentysta i lekarz dentysta stażysta, a zakres ten nie jest tożsamy.

Wskazanie pewnych czynności o zbliżonym charakterze, wykonywanych pod

nadzorem i po konsultacji z opiekunem, który ponosi pełną odpowiedzialność za

ich konsekwencje, nie może przesądzać o świadczeniu przez odwołującą się

czynności wchodzących w zakres działalności gospodarczej.

Apelację od wyroku wywiódł organ rentowy.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

24 marca 2009 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. W ocenie Sądu

spełnione zostały przesłanki, wyłączające ubezpieczoną z możliwości

zastosowania preferencyjnej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne i Fundusz Pracy. Wedle uregulowania ust. 2 art. 18a ustawy

4

systemowej przepisy ust. 1 nie mają zastosowania do osób, które: prowadzą lub

w okresie ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia

wykonywania działalności gospodarczej prowadziły pozarolniczą działalność;

wykonują działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz

którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w

poprzednim roku kalendarzowym wykonywały w ramach stosunku pracy lub

spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej

działalności gospodarczej. Sąd stwierdził, że dla spełnienia warunku

wykonywania czynności wchodzących w zakres prowadzonej działalności

gospodarczej wystarczającym jest realizowanie jakichkolwiek czynności, które

były uprzednio wykonywane podczas świadczenia pracy na podstawie umowy o

pracę i - wbrew stanowisku Sądu Okręgowego - bez znaczenia jest okoliczność,

że realizując obowiązki pracownicze ubezpieczona wykonywała pracę pod

nadzorem i po konsultacji z opiekunem oraz, że jako lekarz dentysta stażysta

posiadała ograniczone prawo wykonywania zawodu. Istotne jest, że charakter

wykonywanych czynności w ramach stosunku pracy był tożsamy z czynnościami

wchodzącymi w zakres działalności gospodarczej wykonywanej na rzecz byłego

pracodawcy.

Od powyższego orzeczenia wnioskodawczyni złożyła skargę kasacyjną

powołując się w niej na naruszenie przepisów postępowania - art. 328 § 2 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez wadliwe uzasadnienie zaskarżonego

wyroku - nie posiada ono wszystkich koniecznych elementów oraz zawiera braki,

które uniemożliwiają analizę motywów wyroku i kontrolę kasacyjną w zakresie

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia oraz na naruszenie prawa materialnego - art.

18a ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń

społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74 ze zm.) w związku z

art. 2 ust. 2 i art. 15 ust. 3a ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i

lekarza dentysty (tekst jednolity: Dz.U. z 2005 r. Nr 226, poz. 1943 ze zm.)

poprzez niewłaściwą wykładnię, tj. przyjęcie, że „czynności" wykonywane przez

lekarza dentystę i lekarza dentystę stażystę w ramach ich praw i obowiązków

zawodowych są tożsame.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Zgodnie z uzasadnieniem projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw z dnia 1 lipca 2005 r.

(Dz.U. z 2005 Nr 150, poz. 1248) dodanie art. 18a miało na celu wprowadzenie

preferencyjnych składek na ubezpieczenia społeczne dla osób, które po raz

pierwszy podejmują działalność gospodarczą na własny rachunek. Opłacanie

przez okres 24 miesięcy składki na ubezpieczenie społeczne od podstawy

wymiaru wynoszącej 30% minimalnego wynagrodzenia miało służyć zmniejszeniu

ryzyka związanego z podejmowaniem po raz pierwszy działalności gospodarczej,

co pozwoliłoby na przeznaczenie tak zwolnionych środków na prowadzenie i

rozwój działalności. Powyższe preferencje adresowane były do osób, które nie

miały dotychczas stałych źródeł dochodów (stałej pracy), od których byłyby

opłacane składki, i które decydują się na podjęcie własnej działalności. Powyższa

zmiana miała na celu zachętę do rozpoczęcia działalności i do przeznaczania

zaoszczędzonych w ten sposób kwot na zakup maszyn bądź surowców do

produkcji. W chwili wejścia w życie art. 18a najniższe składki na ubezpieczenia

emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe dla osób podejmujących

działalność gospodarczą wynosiły w skali roku 5.926,08 zł, stosując powyższy

przepis wnosiłyby 1.094,64 zł. Oceniając niniejszy stan faktyczny w wyżej

wskazanym kontekście okoliczność, iż lekarz stażysta udziela świadczeń

zdrowotnych na podstawie umowy o pracę na podstawie art. 15 ustawy z dnia 5

grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza i lekarza dentysty a następnie po uzyskaniu

kwalifikacji do samodzielnego wykonywania zawodu lekarza dentysty podejmuje

indywidualną praktykę lekarską na rzecz tego samego podmiotu - Spółki NZOZ

Poliklinika Stomatologiczna „P. " w B. sama w sobie nie przesądza o zaistnieniu

przesłanki wyłączającej stosowanie preferencyjnej podstawy składki z art. 18a

ustawy systemowej. Jednakże wykonywanie, przez lekarza prowadzącego

indywidualną praktykę lekarską działalności gospodarczej (zawodowej) na rzecz

byłego pracodawcy, w postaci świadczenia usług zdrowotnych nie może być

uznane, z powodu uzyskania kwalifikacji do samodzielnego wykonywania tych

czynności, za nieodpowiadające czynnościom wykonywanym przez tego lekarza

w ramach stosunku pracy, w sytuacji, gdy zakres obowiązków wynikających z

umowy cywilnoprawnej i wcześniej wykonywanej umowy o pracę są tożsame.

6

Dopiero ustalenie, że świadczone w ten sposób usługi na rzecz byłego

pracodawcy, nie odpowiadają czynnościom wykonywanym w ramach stosunku

pracy, umożliwia skorzystanie z preferencyjnych składek na ubezpieczenie

społeczne. W realiach niniejszej sprawy stosunek pracy obejmował czynności

polegające na udzielaniu świadczeń zdrowotnych lekarza dentysty. Jedynie ze

względu na okoliczność braku uprawnień wnioskodawczyni do wykonywania

niektórych tych czynności samodzielnie, wobec ustawowego wymogu odbycia

stażu będącego niezbędnym elementem doskonalenia zawodowego lekarzy,

usługi medyczne świadczone były pod nadzorem lekarza dentysty posiadającego

pełne uprawnienia do wykonywania zawodu. Okoliczność ta nie przesądza o tym,

iż wnioskodawczyni wykonywała inne czynności z zakresu opieki zdrowotnej –

stomatologicznej. Warto przy tym zauważyć, że usługi w zakresie ochrony

zdrowia ludzkiego świadczone przez lekarza stomatologa prowadzącego

indywidualną praktykę lekarską, jak i lekarza stomatologa stażysty na podstawie

umowy o pracę należy kwalifikować zgodnie z ustawą z dnia 5 grudnia 1996 r. o

zawodzie lekarza i lekarza dentysty. Tym samym lekarz stomatolog prowadzący

indywidualną praktykę nie świadczy innych usług z zakresu ochrony zdrowia od

lekarza dentysty stażysty, jeżeli czynności podejmowane przez nich z zakresu

ochrony zdrowia są tożsame. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996

r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze

zm.) wykonywanie zawodu lekarza polega na udzieleniu przez osoby posiadające

wymagane kwalifikacje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, świadczeń

zdrowotnych, w szczególności: badań stanu zdrowia, rozpoznawania chorób i

zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a

także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich. W myśl art. 50 ust. 1 tej ustawy

lekarz może wykonywać indywidualną praktykę lekarską (...) po uzyskaniu wpisu

(...) do rejestru indywidualnych praktyk lekarskich, zaś prowadzenie indywidualnej

praktyki lekarskiej jest działalnością regulowaną w rozumieniu przepisów ustawy

z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (art. 49a pkt 1

powołanej ustawy). W rejestrze dokonuje się wpisu dotyczącego określenia

rodzaju prowadzonej działalności m.in. indywidualnej praktyki lekarskiej. Tym

samym ustawa względem lekarzy i lekarzy stażystów różnicuje jedynie formy

7

prawne wykonywania zawodu, prawo do podejmowania czynności medycznych

lekarz uzyskuje już w momencie uzyskania dyplomu lekarza. Z kolei art. 15 ust.

3b ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty

potwierdza uprawnienie lekarza stażysty do wykonywania czynności z zakresu

ochrony zdrowia w postaci: przedmiotowego i podmiotowego badania pacjenta

oraz udzielania porad lekarskich po konsultacji z opiekunem; wydawania, po

konsultacji z opiekunem, zleceń lekarskich; wydawania, po konsultacji z

opiekunem, skierowań na badania laboratoryjne oraz inne badania

diagnostyczne, z wyjątkiem badań wymagających metod diagnostycznych i

leczniczych stwarzających podwyższone ryzyko dla pacjenta; samodzielnego

stosowania, na zlecenie opiekuna, metod diagnostycznych i leczniczych, których

praktyczna umiejętność została potwierdzona przez opiekuna; wykonywania

wspólnie z opiekunem zabiegów operacyjnych oraz wspólnie stosowania metod

leczniczych i diagnostycznych objętych programem stażu; prowadzenia, pod

nadzorem opiekuna, historii choroby i innej dokumentacji medycznej; udzielania

informacji o stanie zdrowia pacjenta, po skonsultowaniu z opiekunem treści tych

informacji; zlecania czynności pielęgnacyjnych; w stanach nagłych do doraźnego

podania lub zlecenia podania pacjentowi leków, a jeżeli są to leki silnie lub bardzo

silnie działające - po zasięgnięciu, w miarę możliwości, opinii jednego lekarza.

Zwrot „wykonywały w ramach stosunku pracy czynności wchodzące w zakres

wykonywanej działalności gospodarczej” z art. 18a ustawy systemowej należy

zatem odnieść do czynności zatrudnienia (obowiązków) powierzonych przez

pracodawcę i wykonywanych faktycznie przez pracownika na konkretnym

stanowisku pracy, a nie do wszystkich czynności jakie pracownik może

wykonywać np.: z racji posiadanych przez niego kwalifikacji, bądź też do działań

o takim samym lub podobnym charakterze. Tym samym usługi zdrowotne (w

zakresie ochrony zdrowia ludzkiego) świadczone przez lekarza prowadzącego

działalność gospodarczą (zawodową) w formie indywidualnej praktyki lekarskiej

na rzecz podmiotu, w którym był zatrudniony jako stażysta, wyłączają możliwość

preferencyjnego ustalenia wysokości składki na zasadach opisanych w art. 18a

ustawy systemowej wówczas, gdy usługi te odpowiadają czynnościom

wykonywanym w ramach istniejącego stosunku pracy, a więc obowiązkom

8

wynikającym z łączącej lekarza jako pracownika i zakład opieki zdrowotnej jako

pracodawcę umowy o pracę. W ustalonym stanie faktycznym czynności z

zakresu opieki dentystycznej w czasie stażu wnioskodawczyni i później w ramach

wykonywanej praktyki lekarskiej w przeważającym zakresie się pokrywały. Mając

powyższe na uwadze oraz cel jakiemu służyło wprowadzenie art. 18a ustawy

systemowej stwierdzić należy, że wnioskodawczyni wykonywała praktykę

lekarską w ramach działalności gospodarczej “na majątku” byłego pracodawcy i

nie była zmuszona do ponoszenia ryzyka związanego z podejmowaniem

działalności w postaci wydatkowania wysokich kwot na zakup sprzętu

medycznego oraz surowców potrzebnych do świadczenia usług opieki

dentystycznej. Tym samym nie jest uzasadnione zmniejszenie ryzyka

związanego z podejmowaniem takiej działalności poprzez przeznaczenie

zwolnionych na podstawie art. 18a ustawy systemowej środków na prowadzenie i

rozwój działalności gospodarczej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.