II UK 296/09

Sygn. akt II UK 296/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. C.-M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w W.

o zwrot nienależnie pobranych świadczeń,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 lutego 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń Społecznych w W. wyrokiem z dnia 29

lipca 2008 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - I Oddziału w W. z

dnia 7 grudnia 2008 r. w ten sposób, że zwolnił B. C.-M. od obowiązku zwrotu

kwoty 30.093,34 zł stanowiącej przekroczenie przychodu za 2006 r. Podstawę

rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Pismem z dnia 22 marca 2004 r. Przewodniczący Komisji Nadzoru

Bankowego zobowiązał Bank Spółdzielczy w T. do opracowania programu

postępowania naprawczego z uwagi na stwierdzone w toku inspekcji według stanu

na 30 września 2003 r. zagrożenie powstania straty bilansowej. Uchwałą z dnia 8

lutego 2006 r. Komisja Nadzoru Bankowego, działając na podstawie art. 144 ust. 1

w związku z ust. 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (jednolity

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665) ustanowiła z dniem 15 lutego 2006 r.

kuratora nadzorującego wykonanie programu postępowania naprawczego przez

Bank Spółdzielczy w T. w osobie wnioskodawczyni, ustalając jednocześnie na

podstawie art. 144 ust. 8 Prawa bankowego miesięczne wynagrodzenie za

pełnienie tej funkcji w wysokości 8.500 zł i wskazując, że będzie ono obciążać

koszty działania nadzorowanego Banku. Wnioskodawczyni była uprawniona do

wcześniejszej emerytury od 2005 r. Na podstawie pisma Banku Spółdzielczego w

T. organ rentowy ustalił, że w 2006 r. wnioskodawczyni osiągnęła przychód w

wysokości 89.250 zł. Od kwoty tej Bank odprowadzał składki na ubezpieczenia

społeczne i ubezpieczenie zdrowotne. Osiągnięty przez wnioskodawczynię

przychód przekroczył wyższą kwotę graniczną przychodu ustaloną dla tego roku na

38.503,40 zł i uzasadniał zawieszenie emerytury do kwoty 30.093,34 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, wnioskodawczyni nie pozostawała w

zatrudnieniu na podstawie stosunku pracy, co potwierdzone zostało w piśmie

Banku z dnia 11 marca 2008 r., ale w okresie od 8 lutego 2006 r. do 7 lutego 2007

r. pełniła funkcję kuratora na podstawie decyzji Komisji Nadzoru Bankowego, tj.

uchwały z dnia 8 lutego 2006 r. Otrzymywane przez wnioskodawczynię

wynagrodzenie nie było zatem przychodem z tytułu działalności podlegającej

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego wymienionej w art. 104 ust. 2 ustawy z

3

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. W konsekwencji brak było podstaw do żądania zwrotu przez organ

rentowy kwoty określonej w zaskarżonej decyzji w oparciu o art. 409 k.c., art. 138

oraz art. 104 i 105 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 6 tej ustawy oraz przepisy

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie

szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury lub renty.

Wyrokiem z dnia 5 lutego 2009 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie wnioskodawczyni.

Sąd drugiej instancji wskazał, że status kuratora powołanego przez Komisję

Nadzoru Finansowego uregulowany jest przepisami Prawa bankowego. Zgodnie z

art. 144 tej ustawy wynagrodzenie kuratora ustala Komisja Nadzoru Finansowego,

z tym że nie może ono być wyższe niż wynagrodzenie prezesa banku, w którym

ustanowiono kuratora, a koszty związane z wykonywaniem funkcji kuratora

obciążają koszty działalności banku (ust. 8), Komisja Nadzoru Finansowego może

odwołać kuratora nadzorującego wykonywanie programu naprawczego przez bank

w przypadku jego rezygnacji, niewłaściwego wykonywania funkcji lub też innych

względów uniemożliwiających mu należyte wykonywanie tej funkcji (ust. 9), osobie

fizycznej pełniącej funkcję kuratora przysługuje prawo do urlopu wypoczynkowego

w wysokości 26 dni roboczych na zasadach określonych w Kodeksie pracy w

terminach uzgodnionych z Komisją Nadzoru Finansowego (ust. 10), okres pełnienia

funkcji kuratora przez osobę fizyczną zalicza się do okresów pracy oraz innych

okresów, od których zależy nabycie przez nią uprawnień pracowniczych, a do osób

tych mają zastosowanie przepisy o ubezpieczeniu społecznym i ubezpieczeniu

zdrowotnym, o ile osoby te nie są objęte tymi ubezpieczeniami z innych tytułów

(ust. 11).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, przytoczone przepisy wskazują, że stosunek

prawny między Bankiem a ustanowionym dla niego kuratorem na podstawie

powołania to stosunek pracy, o którym stanowi art. 22 k.p., wyczerpujący przesłanki

określone w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej. Brak umowy o pracę pomiędzy

wnioskodawczynią a Bankiem nie jest czynnikiem dyskwalifikującym taki charakter

jej zatrudnienia, gdyż nawiązanie stosunku pracy w tym przypadku następuje z

mocy prawa, a więc art. 144 ust. 10-11 Prawa bankowego i stosunek ten wpisany

4

jest w funkcję określoną w wymienionych przepisach. Zakwalifikowanie

wnioskodawczyni w druku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ZUA wydanym w

dniu 8 października 2008 r. pod kodem tytułu ubezpieczenia 011010, tj. kodem

przewidzianym dla pracowników, przemawia dodatkowo za pełnieniem przez

wnioskodawczynię funkcji kuratora w ramach stosunku pracy. W rezultacie jest ona

zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 104

ust. 1 i 2 oraz art. 105 ust. 1-3 w związku z art. 138 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych

zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury lub renty.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła: I.

„naruszenie art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. poprzez przekroczenie granic apelacji czyli

naruszenie zasad postępowania które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i

wpływ taki miało, gdyż orzeczenie wydane w II instancji zmieniło wyrok Sądu

Okręgowego i opiera się na argumentach nie podnoszonych w apelacji”; II.

„naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, w szczególności: a. poprzez przyjęcie, że powódka

została powołana na stanowisko kuratora w Banku Spółdzielczym w T. na zasadzie

stosunku pracy na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 Kodeksu Pracy, a w

związku z tym niewłaściwą interpretację i wykładnię art. 144 prawa bankowego

poprzez przyjęcie, że stanowią one odrębne przepisy w rozumieniu art. 68 Kodeksu

Pracy, a także niewłaściwą interpretację prawa bankowego, w związku z zawartą w

kodeksie cywilnym definicją umowy o dzieło poprzez przyjęcie, że w stosunku do

kuratora banku ustanowionego na podstawie art. 144 prawa bankowego w

przypadku osoby fizycznej automatycznie dochodzi do zawarcia umowy o pracę na

podstawie powołania i wyklucza się realizację umowy o dzieło, b. także poprzez

błędne ustalenie, że zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego oraz składek przez

pracodawcę implikuje - kreuje stosunek pracy niezależnie od woli stron, c. poprzez

błędne uznanie dorozumianego zawarcia umowy o pracę na podstawie powołania

w rozumieniu art. 68 k.p. przez sam fakt wręczenia decyzji o stanowieniu kuratora

przez Komisję Nadzoru Bankowego”.

5

Wskazując na powyższe zarzuty wnioskodawczyni wniosła o „zmianę wyroku

w ten sposób, aby utrzymując w mocy w całości wyrok I instancji (…) apelację

pozwanego w całości oddalić”.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że stosunek pracy z

powołania powinien wprost wynikać z przepisów ustawowych (art. 68 k.p.), a sam

przepis ustawy mówiący o powołaniu na określone stanowisko lub funkcję nie

kreuje stosunku pracy na podstawie powołania (tak w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2003 r., III PZP 19/02 oraz w

wyrokach tego Sądu z dnia 13 października 1998 r., I PKN 345/98, z dnia 16

kwietnia 2003 r., I PK 92/02 i z dnia 7 września 2005 r., II PK 290/04). Nawiązanie

stosunku pracy na podstawie powołania oznacza powierzenie funkcji w strukturze

określonej instytucji. Tymczasem kurator funkcjonuje poza strukturą banku i obok

jego zarządu, któremu nie podlega, nie jest również zwierzchnikiem w stosunku do

pracowników banku ani nie obowiązuje go regulamin banku, a decyzja o jego

ustanowieniu podlega zaskarżeniu w drodze postępowania administracyjnego.

Okoliczność, że skarżącej nie wystawiono świadectwa pracy ani nie wypłacono

ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy wskazuje, iż nie pozostawała

ona w stosunku pracy.

Skarżąca wskazała, że art. 144 ust. 1 Prawa Bankowego posługuje się

pojęciem „ustanowienie”, a nie „powołanie”, natomiast przyznanie osobie pełniącej

funkcję kuratora prawa do urlopu wypoczynkowego w określonym wymiarze nie jest

uzależnione od formy zatrudnienia i stażu pracy (art. 144 ust. 10 tego Prawa). W

konsekwencji przepis ten nie jest przepisem odrębnym w rozumieniu art. 68 k.p. i

nie daje podstaw do zatrudnienia kuratora na podstawie stosunku pracy z

powołania i uznania go za pracownika. Prawo bankowe nie określa formy pełnienia

funkcji kuratora, co nie stoi na przeszkodzie uznaniu, że może być ona pełniona np.

na podstawie umowy o dzieło, na co wskazuje rodzaj wykonywanych przez

kuratora zadań i sposób ich realizacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Bezskuteczny jest podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art.

3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., poprzez naruszenie zasad postępowania. Przepis art. 3983

§

1 k.p.c. określa jedynie podstawy, na których skarga kasacyjna może zostać

6

oparta, wskazując na: 1) naruszenie prawa materialnego przez jego błędną

wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania,

jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że spełnienie określonego w art. 3984

§ 1

pkt 2 k.p.c. wymagania przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia

polega na tym, że skarżący powinien wskazać, na jakiej z przewidzianych w art.

3983

§ 1 k.p.c. podstaw kasacyjnych opiera skargę kasacyjną, przytoczyć -

oznaczone numerem artykułu (paragrafu, ustępu) ustawy - naruszone przepisy

prawa i wyjaśnić, na czym ich naruszenie polega, oraz wykazać, że naruszenie

wskazanych przepisów postępowania mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Dla

spełnienia tego wymagania nie jest wystarczające powołanie art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c., gdyż - skoro Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie

nieważność postępowania (art. 39813

§ 1 k.p.c.) - w takim przypadku ocena

zasadności skargi w ogóle nie jest możliwa (por. między innymi postanowienia z

dnia 11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997 nr 8, poz. 114 oraz z dnia 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365).

Usprawiedliwiony okazał się natomiast podniesiony w ramach kasacyjnej

podstawy naruszenia prawa materialnego zarzut obrazy art. 68 k.p. i art. 144

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r.

Nr 72, poz. 665 ze zm.).

Przepis art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227, powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach) stanowi,

że prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają

zmniejszeniu, na zasadach określonych w ust. 3-8 oraz w art. 105, w razie

osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego, o której mowa w ust. 2 oraz z tytułu służby wymienionej w art. 6 ust. 1

pkt 4 i 6. W myśl art. 104 ust. 1a - dla emerytów i rencistów prowadzących

pozarolniczą działalność za przychód, o którym mowa w ust. 1, przyjmuje się

przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w

rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 104 ust.

7

2 - za działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której

mowa w ust. 1, uważa się zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo

prowadzenie pozarolniczej działalności, z uwzględnieniem ust. 3 (nieznajdującym

zastosowania w sprawie). W świetle art. 104 ust. 4 - przepisy ust. 1, 1a i 2 stosuje

się również do osób wyłączonych z obowiązku ubezpieczenia społecznego z tytułu

ustalenia prawa do emerytury i renty lub wykonujących działalność niepodlegającą

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z uwagi na podleganie temu obowiązkowi

z innego tytułu. Z kolei stosownie do § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad

zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty - przy ustalaniu, czy wystąpiły

okoliczności powodujące zawieszenie lub zmniejszenie emerytury i renty (…)

uwzględnia się między innymi wynagrodzenie z tytułu pracy wykonywanej w

ramach stosunku pracy. Rozporządzenie to zachowało swoją moc na podstawie

art. 194 ustawy o emeryturach i rentach, w zakresie, w którym jego przepisy nie są

sprzeczne z przepisami tej ustawy.

Podstawę rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji stanowiła ocena, że

skarżącą łączył z Bankiem Spółdzielczym w T. stosunek pracy z powołania,

powstały z mocy prawa na podstawie art. 144 ust. 10 i 11 Prawa Bankowego i

wpisany w funkcję kuratora nadzorującego wykonanie programu naprawczego

przez bank. Pogląd ten nie jest trafny już tylko dlatego, że pracownikiem jest osoba

zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub

spółdzielczej umowy o pracę (art. 2 k.p.) a nawiązanie stosunku pracy, bez

względu na podstawę prawną tego stosunku, wymaga zgodnego oświadczenia woli

pracodawcy i pracownika (art. 11 k.p.). W odniesieniu do stosunku pracy z

powołania oznacza to, że w przypadku obsadzenia stanowiska, którego zadania

wykonywane są w ramach stosunku pracy, a więc stosunku prawnego o cechach

określonych w art. 22 § 1 i 11

k.p., powołanie jest oświadczeniem woli pracodawcy

lub innego upoważnionego podmiotu powodującym - za zgodą pracownika -

powstanie stosunku pracy. Od powołania kreującego stosunek pracy odróżnia się

powołanie w znaczeniu organizacyjnym, a więc powierzenie określonego

stanowiska lub funkcji, nadające uprawnienia i nakładające obowiązki związane z

tym stanowiskiem lub funkcją. Odróżnienie tych skutków następuje na podstawie

8

art. 68 § 1 k.p., zgodnie z którym stosunek pracy nawiązuje się na podstawie

powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach. W judykaturze

Sądu Najwyższego przyjmuje się zgodnie, że nawiązanie stosunku pracy z

powołania jest możliwe tylko wtedy, gdy przepis odrębny w rozumieniu art. 68 § 1

k.p. (samodzielnie lub w powiązaniu z innymi przepisami) wyraźnie odnosi się do

podstawy nawiązania stosunku pracy. Zatem sam przepis kompetencyjny

przewidujący powierzenie określonego stanowiska lub określonej funkcji i

odwołanie z tego stanowiska lub funkcji oznacza jedynie powołanie pozorne

(organizacyjne) i określa sposób powierzenia stanowiska lub funkcji, a nie

powołanie właściwe wywołujące skutek w postaci powstania stosunku pracy na tej

podstawie (por. wyroki z dnia 7 września 2005 r., II PK 290/04, OSNP 2006 nr 13-

14, poz. 206; z dnia 12 lipca 2007 r., I PK 45/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 255

oraz z dnia 13 marca 2009 r., III PK 59/08, niepublikowany i orzeczenia w nich

powołane).

Zgodnie z art. 144 ust. 1 Prawa Bankowego w brzmieniu obowiązującym

przed 1 stycznia 2008 r., Komisja Nadzoru Bankowego (…) może podjąć decyzję o

ustanowieniu kuratora nadzorującego wykonanie programu naprawczego przez

bank oraz - stosownie do art. 144 ust. 9 - odwołać go w przypadkach określonych w

tym przepisie. W myśl art. 144 ust. 6 i 8 - funkcję kuratora może pełnić osoba

fizyczna lub osoba prawna, jego wynagrodzenie ustala Komisja Nadzoru

Bankowego, a koszty związane z wykonywaniem tej funkcji obciążają koszty

działalności banku. Jeżeli funkcję kuratora pełni osoba fizyczna, wówczas

przysługuje jej prawo do urlopu wypoczynkowego w wysokości 26 dni roboczych na

zasadach określonych w Kodeksie pracy w terminach uzgodnionych z Komisją

Nadzoru Bankowego (ust. 10), okres pełnienia tej funkcji zalicza się do okresów

pracy oraz innych okresów, od których zależy nabycie przez taką osobę uprawnień

pracowniczych, a nadto do osoby tej mają zastosowanie przepisy o ubezpieczeniu

społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnym, o ile nie jest ona objęta tymi

ubezpieczeniami z innych tytułów (ust. 11).

Analiza art. 144 Prawa Bankowego wskazuje, że nie jest on przepisem

odrębnym w rozumieniu art. 68 § 1 k.p. Nie tylko, że w ust. 1 nie przewiduje

9

powołania do pełnienia funkcji kuratora nadzorującego wykonanie programu

naprawczego przez bank, a jego ustanowienie (co jest oczywiste przy

uwzględnieniu, że kuratorem takim może być ustanowiona również osoba prawna),

natomiast w ust. 5 określa prawo banku do wniesienia do sądu administracyjnego

skargi od decyzji nadzorczej o ustanowieniu kuratora (co wskazuje na jego

publicznoprawny charakter - por. także art. 11 Prawa Bankowego), ale nadto w ust.

10 stanowi o prawie osoby fizycznej pełniącej funkcję kuratora do urlopu

wypoczynkowego, odsyłając do zasad wynikających z Kodeksu pracy, a w ust. 11 -

o zaliczeniu okresu pełnienia tej funkcji przez osobę fizyczną do okresu pracy oraz

innych okresów, od których zależy nabycie przez nią uprawnień pracowniczych i

podleganiu przez taką osobę ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu

zdrowotnemu tylko w razie nieobjęcia jej tymi ubezpieczeniami z innych tytułów.

Wymienione przepisy w żadnym zakresie nie odnoszą się do pojęć pracownika,

stosunku pracy czy okresu zatrudnienia, a zawarte w nich unormowania byłyby

zbędne, gdyby powierzenie funkcji kuratora nadzorującego wykonanie przez bank

programu naprawczego powodowało nawiązanie stosunku pracy z powołania.

Okres pełnienia tej funkcji stanowiłby bowiem wówczas wprost okres zatrudnienia

na podstawie stosunku pracy ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami w

zakresie uprawnień pracowniczych (w tym prawem do urlopu wypoczynkowego i

prawem do ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy), w którym

pracownik z mocy ustawy podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego i

zdrowotnego (art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm. oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, jednolity

tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.), a nie okres „zaliczalny” do

okresów pracy dla potrzeb nabycia uprawnień pracowniczych, w którym osobie

fizycznej pełniącej funkcję kuratora przysługuje - na podstawie szczególnego

unormowania - wyłącznie prawo do urlopu wypoczynkowego, i w którym do osoby

takiej stosuje się przepisy o ubezpieczeniu społecznym i zdrowotnym tylko

wówczas, gdy nie jest ona objęta tymi ubezpieczeniami z innych tytułów niż

pełnienie funkcji kuratora.

10

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.