II UK 308/09

Sygn. akt II UK 308/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku R. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T.

o wcześniejszą emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9

października 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z 22 maja 2007 r. organ rentowy odmówił przyznania R. M. na

podstawie art. 29 i art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz.

353 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie

2

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) prawa do emerytury.

Wyrokiem z 12 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w T. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał R. M. prawo do emerytury

od 7 czerwca 2007 r.

Na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. Sąd

Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji organu rentowego z dnia 22 maja

2007 r. Sąd Apelacyjny stwierdził, iż Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, że pomimo

dołączonych do wniosku o wcześniejszą emeryturę zaświadczeń o pracy w

szczególnych warunkach, wnioskodawca faktycznie nie wykonywał takiego

zatrudnienia. Prawidłowo też ustalił, że zajmowane przez wnioskodawcę

stanowisko tokarza (od 28.04.1969 r. do 28.02.1972 r.), referenta d/s maszyn w

dziale głównego mechanika (od 1.03.1972 r. do 28.02.1973 r.), głównego

technologa-konstruktora (od 1.03.1973 r. do 31.07.1975 r.), specjalisty technologa

(od 1.08.1975 r. do 31.07.1976 r.) kierownika działu produkcji (od 1.08.1976 r. do

14.09.1977 r.); specjalisty mechanika (od 15.09.1977 r. do 31.08.1978 r.) nie

znajdują żadnego odniesienia do stanowisk wymienionych w Dziale III resortu

hutnictwa i przemysłu metalowego wykazu A załącznika nr 1 do uchwały nr 80

Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy z dnia 30 czerwca 1983 r. w

sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w jednostkach

organizacyjnych spółdzielczości pracy (Biuletyn C.Z.S.P. z 1983 r. nr 15-16, poz.

54). Wykonywanych przez wnioskodawcę czynności i podległych mu pracowników

nie sposób zaliczyć również do stanowisk pracy wymienionych w dziale XIV -

„Prace Różne" - wykazu załącznika nr 1 do cytowanej wyżej uchwały nr 80 Zarządu

C.Z.S.P. Jak to podkreślił uzasadnieniu w wyroku Sąd Okręgowy, warunkiem

uznania pracy na stanowisku kontroli jakości produkcji i usług oraz dozoru

inżynieryjno-technicznego zgodnie z punktem 24 Działu XIV wykazu A załącznika

do rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze (Dz.U. nr 8, poz. 43 ze zm.) jest wymóg, by w tych

oddziałach lub wydziałach wykonywane były prace wymienione w wykazie.

3

Wnioskodawca nie udowodnił zaś powyższej okoliczności. Trafnie zatem Sąd

Okręgowy ustalił, że pomimo uzyskanych zaświadczeń o zatrudnieniu w

szczególnych warunkach nie sposób uznać objętego tymi zaświadczeniami

charakteru pracy R. M. za odpowiadającego wymogom z art. 32 ust. 2 i 4 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych i powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r.

Sąd Apelacyjny podzielił zatem ustalenia Sądu Okręgowego, że zaskarżona

decyzja odpowiadała prawu.

Sąd Apelacyjny nie podzielił jednak stanowiska Sądu pierwszej instancji, iż

wnioskodawca spełnił przesłanki do nabycia emerytury na podstawie art. 29 ust. 1

ustawy emerytalnej, bowiem na gruncie przepisów emerytalnych obowiązujących

na dzień złożenia przez wnioskodawcę wniosku o wcześniejszą emeryturę nie

istniała możliwość przyznania mu prawa do tego świadczenia, w szczególności

podstawą do tego nie był przepis art. 29 ustawy emerytalnej w brzmieniu sprzed

nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 67, poz. 411).

Na powyższe orzeczenie ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną podnosząc

w niej naruszenie prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie - art.

67 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

poprzez stwierdzenie przez Sąd Apelacyjny, że ubezpieczony nie ma prawa do

zabezpieczenia społecznego w postaci przyznania emerytury, bowiem prawo do

zabezpieczenia społecznego wynika wprost z Konstytucji i Sąd Apelacyjny był

zobowiązany orzec o uprawnieniu na podstawie art. 67 Konstytucji RP oraz

wskazań Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 23 października 2007 r. ze

względu na obowiązek sądu bezpośredniego stosowania Konstytucji wynikający z

art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto ubezpieczony powołał naruszenie

przepisów postępowania cywilnego w sposób mający istotny wpływ na wynik

sprawy - art. 316 § 1 k.p.c. poprzez rozstrzygnięcie przez Sąd Apelacyjny w oparciu

o przepis prawny, którego niezgodność z Konstytucją została stwierdzona

orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. Sąd wydając wyrok, nie wziął za

podstawę stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, że istnieje „luka

4

w prawie", która nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu o przyznaniu świadczenia

ubezpieczonemu. Sąd nie zastosował w sposób prawidłowy wnioskowania per

analogiam, twierdząc w sposób bezpodstawny, że takie działanie jest niemożliwe

ze względu na fakt, że takie rozumowanie jest obce systemowi ubezpieczeń

społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 października 2007 r. sygn. akt P

10/07, OTK-A 2007/9/107, - którego sentencja została ogłoszona dnia 30

października 2007 r. w Dzienniku Ustaw Nr 200, poz. 1445 - stwierdził, że art. 29

ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym mężczyźnie, który - odpowiednio jak kobieta, która

nabywa to prawo po osiągnięciu wieku 55 lat i co najmniej 30-letniego okresu

składkowego i nieskładkowego - osiągnął wiek 60 lat i co najmniej 35-letni okres

składkowy i nieskładkowy, jest niezgodny z art. 32 i art. 33 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie w pkt II wyroku Trybunał orzekł, że przepis

wymieniony w części I wyroku, w zakresie w nim wskazanym, traci moc

obowiązującą z upływem 12 (dwunastu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w

Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

W niniejszej sprawie jest niesporne, że w decyzji organu rentowego z dnia

22 maja 2007 r. odmawiającej ubezpieczonemu prawa do emerytury za podstawę

takiego rozstrzygnięcia przyjęto art. 32 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. Z kolei dopiero ustawą z dnia 28

marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 67, poz. 411) nadano

przepisowi art. 29 ust. 1 ustawy nowe - zgodne z sentencją powyższego wyroku

Trybunału Konstytucyjnego - brzmienie z dniem 8 maja 2008 r. Jest zatem

oczywiste, że przepis art. 29 ust. 1 w nowym brzmieniu nie obowiązywał w dniu

orzekania w sprawie prawa do emerytury wnioskodawcy przez Sąd pierwszej

instancji, tj. w dniu 12 grudnia 2007 r., a zatem Sąd pierwszej instancji przyznał

5

ubezpieczonemu prawo do emerytury na podstawie nieistniejącego w chwili

orzekania przepisu. W okolicznościach niniejszej sprawy jest nadto bezsporne, że

w niniejszej sprawie stan prawny istniejący w dacie orzekania przez Sąd Apelacyjny

uległ zmianie w wyniku zmiany brzmienia art. 29 ust. 1 ustawy emerytalnej w

drodze jego ustawowej nowelizacji. W rozpoznawanej sprawie istotną kwestią jest

to, czy Sąd drugiej instancji orzekając w stanie prawnym zmienionym ustawą

wykonującą wyrok Trybunału Konstytucyjnego i doprowadzającą do stanu

zgodnego z Konstytucją, miał obowiązek ustalić ubezpieczonemu prawo do

emerytury na podstawie art. 29 po jego zmianie, w sytuacji gdy zarówno wniosek o

przyznanie wcześniejszej emerytury, jak i decyzja organu rentowego nie były oparte

na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy emerytalnej interpretowanego zgodnie z treścią

wskazanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ubezpieczony wnosił o

przyznanie wcześniejszej emerytury na podstawie art. 32 ustawy, to jest ze

względu na pracę w szczególnych warunkach. W tym stanie rzeczy stwierdzić

należy, że pomimo orzekania przez Sąd Apelacyjny w stanie prawnym zmienionym

ustawą z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 67, poz. 411), Sąd drugiej instancji

nie był obowiązany do rozstrzygnięcia sprawy na podstawie przepisu art. 29 ust. 1

ustawy w zmienionym brzmieniu, skoro zasadą jest, iż w sprawie z zakresu

ubezpieczeń społecznych Sąd stosuje przepisy obowiązujące w dniu złożenia

wniosku lub w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Zgodnie bowiem z wyrokiem Sądu

Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r. sygn. akt III UK 25/07 w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych sąd ocenia legalność decyzji rentowej według stanu

rzeczy w chwili jej wydania. W tym miejscu wskazać należy, że orzeczeniu

Trybunału Konstytucyjnemu z dnia 23 października 2007 r. stwierdzającemu

niekonstytucyjność przepisu art. 29 ust 1 ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim

pomija on określoną treść normatywną, można przypisać wyłącznie skutek

ustalający niekonstytucyjność pominięcia i zobowiązujący prawodawcę do

stosownej zmiany tego przepisu, niezbędnej dla realizacji norm konstytucyjnych.

Przyjęcie, że wyrok wywołuje skutek „rozporządzający" (uzupełnia przepis o

elementy brakujące), wyraźnie wykracza poza konstytucyjne kompetencje

Trybunału. Uzasadniając odroczenie terminu utraty mocy obowiązującej

6

zakwestionowanego przepisu, Trybunał podniósł, że do upływu 12 miesięcy od dnia

publikacji sentencji wyroku w Dzienniku Ustaw stan prawny nie ulega zmianie, a

więc zachowuje swoją moc obowiązującą dotychczasowa regulacja z art. 29 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W odniesieniu do stanu normatywnego

wyrok określa więc wyłącznie skutki na przyszłość i nie może być podstawą do

kwestionowania wcześniej zapadłych rozstrzygnięć. Jednocześnie Trybunał

zastrzegł, że termin odroczenia nie stoi na przeszkodzie wyłączenia tego skutku,

ale jedynie wobec sprawy, która była przyczyną wszczęcia postępowania przed

Trybunałem. Mając powyższe na uwadze, w niniejszej sprawie nie doszło do

naruszenia art. 316 § 1 k.p.c., skoro w sprawach ze stosunku ubezpieczeń

społecznych przepis ten stosuje się wyjątkowo, w uzasadnionych sytuacjach - por.

wyrok z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97, OSNP 1999/5/181. W niniejszej

sprawie ubezpieczony złożył kolejny wniosek o emeryturę (18 lipca 2008 r.), który

został rozpoznany pozytywnie przez organ rentowy już w oparciu o znowelizowany

przepis art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.