II UK 337/09

Sygn. akt II UK 337/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku E. Spółki Jawnej W. N., Wi. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość podstawy wymiaru składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 kwietnia 2009 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy, Sad Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 15 kwietnia

2008 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w ten sposób, że

wyłączył z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne pracowników

„E.” sp. j. wypłaty w gotówce na pokrycie kosztów przejazdów środkami lokomocji

dokonane w okresie od dnia 1 grudnia 1997 r.

2

Wyrokiem z dnia 24 września 2009 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił apelację organu ubezpieczeń społecznych i

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił odwołanie w odniesieniu

do podstawy wymiaru składek za okres od dnia 1 grudnia 1997 r. do dnia 31

grudnia 1998 r., a w pozostałym zakresie apelację oddalił. Uwzględnił zmianę

prawa i do oceny stanu faktycznego w okresie od dnia 1 grudnia 1997 r. do dnia 31

grudnia 1998 r. zastosował rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990

r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne,

zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z

ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze

zm.), a od dnia 1 stycznia 1999 r. § 2 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczególnych zasad ustalania

podstawy wymiary składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161,

poz. 1106 ze zm.).

Podkreślił, że w odniesieniu do okresu sprzed dnia 1 stycznia 1999 r. nie

przewidziano możliwości odliczenia kosztów przejazdów pracowników do pracy. W

§ 7 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r., w

brzmieniu obowiązującym do dnia 1 lipca 1997 r. wyłączono tylko korzyści

zapewnione pracownikom w układach zbiorowych pracy lub w umowach

indywidualnych, polegające na uprawnieniu do zakupu po cenach niższych niż

detaliczne niektórych artykułów lub przedmiotów, korzystania z bezpłatnych lub

częściowo odpłatnych przejazdów środkami lokomocji, z biletów teatralnych,

kinowych itp., a po nowelizacji jedynie możliwość wyłączenia wartości świadczeń

rzeczowych oraz ekwiwalentów za te świadczenia – wynikających z przepisów

dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. Inaczej ocenił obowiązki płatnika w

zakresie ustalenia podstawy wymiaru składek odprowadzanych po dniu 31 grudnia

1998 r., uwzględniwszy, że stosownie do § 2 pkt 26 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r., wyłączeniu z podstawy wymiaru

składek podlegają korzyści materialne wynikające z układów zbiorowych pracy,

regulaminów wynagradzania lub przepisów o wynagradzaniu, a polegające na

uprawnieniu do zakupu po cenach niższych niż detaliczne niektórych artykułów,

przedmiotów lub usług oraz korzystaniu z bezpłatnych lub częściowo odpłatnych

3

przejazdów środkami lokomocji. Przyjął, że płatnik po dniu 1 stycznia 1999 r.

prawidłowo nie uwzględnił w podstawie wymiaru składki kosztów podróży

pracowników do miejsca pracy, które bezspornie na ich rzecz ponosił, gdyż do dnia

15 kwietnia 2007 r., kiedy na podstawie aneksu nr 3 do regulaminu wynagradzania

pracowników Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowego „E.” S.C. z dnia 30 lipca

1996 r. wprowadzono art. 19 ust. 1, pracownicy spółki korzystali z refundacji

kosztów przejazdu środkami lokomocji do miejsca pracy na podstawie uchwały

współwłaścicieli z dnia 5 stycznia 1993 r., którą zaliczył do szeroko pojętych

przepisów o wynagradzaniu w rozumieniu § 2 pkt 26 rozporządzenia.

Skarga kasacyjna organu rentowego dotycząca części wyroku Sądu

Apelacyjnego obejmującej rozstrzygnięcie o oddaleniu apelacji, z wnioskiem o

uchylenie w tej części zaskarżonego wyroku, została oparta na podstawie

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię § 2 pkt 26 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. polegającą na

wyłączeniu z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

korzyści materialnych pracowników, których przyznanie przez pracodawcę nie

wynika „z układów zbiorowych pracy, regulaminów wynagradzania lub przepisów o

wynagradzaniu”, ani innego aktu zaliczanego do źródeł prawa pracy. W ocenie

organu rentowego, uprawnienie do uzyskania bezpłatnych przejazdów środkami

komunikacji, którego kosztu nie uwzględnia się w podstawie wymiaru składek,

powinno być uwzględnione w akcie należącym do ustawowego katalogu źródeł

prawa pracy. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadzi do wniosku, „że w

omawianym przepisie zbędne jest określenie źródeł uprawnień do określonych w

nim korzyści majątkowych, czego nie dałoby się pogodzić z założeniem

racjonalności ustawodawcy”. Skarżący podniósł, że zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi przychód uzyskany przez pracownika,

z wyjątkiem przewidzianym między innymi w § 2 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia, a ten

wyjątek nie może być interpretowany rozszerzająco. Z tego względu nie można

przyjąć, aby istniały jakiekolwiek „szeroko pojęte" przepisy o wynagrodzeniu w

rozumieniu tego przepisu, w szczególności by dotyczyło to uchwały właścicieli

4

spółki cywilnej, poprzedniczki płatnika. Uzupełnił, że posługiwanie się przez

ustawodawcę pojęciem „przepis" odnosi się do władczego rozstrzygnięcia o

prawach lub obowiązkach określonej kategorii podmiotów stosunków prawnych,

zawartego w akcie prawnym należącym do źródeł powszechnie obowiązującego

prawa, wymienionych w art. 87 Konstytucji. Wprawdzie w sferze stosunków

społecznych, regulowanych przez normy prawne kodeksu pracy, przepisy

normujące prawa i obowiązki pracowników, mogą być też zwarte w aktach nie

mających charakteru powszechnie obowiązującego, ale tylko wymienionych w

katalogu źródeł prawa pracy, zawartym w art. 9 § 1 k.p., uwzględniającym układy

zbiorowe, inne porozumienia zbiorowe, a także regulaminy i statuty. Wynika stąd,

że uchwała wspólników spółki cywilnej nie może zostać zakwalifikowana jako

regulamin wynagradzania i nie należy do katalogu źródeł prawa pracy, więc jej

postanowienia nie mają charakteru „przepisów o wynagradzaniu”.

Dodatkowo skarżący podniósł, że uchwała z dnia 5 stycznia 1993 r. została

podjęta przez wspólników spółki cywilnej „E." przed jej przekształceniem w

adresata zaskarżonej decyzji, „E." spółkę jawną.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarżący zbudował pogląd o nieobowiązywaniu w spornym okresie w

spółce „E.” „przepisów o wynagradzaniu”, o których mowa w § 2 ust. 1 pkt 26

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczególnych zasad ustalania podstawy wymiary składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, przez nawiązanie do zamkniętego katalogu

źródeł prawa (art. 87 Konstytucji) i źródeł prawa pracy (art. 9 k.p.). Nie jest pogląd

trafny, gdyż lista aktów prawnych wymienionych w § 2 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia

oczywiście poza ten katalog wykracza. W przepisie tym wymienia się właśnie

wyłącznie źródła prawa pracy niemające zakotwiczenia w Konstytucji i odwołuje się

do przepisów swoistych dla prawa pracy w sposób odmienny od wymienienia ich w

art. 9 § 1 k.p. O ile w tym przepisie mowa jest o Kodeksie pracy oraz przepisach

innych ustaw i aktów wykonawczych, określających prawa i obowiązki

pracowników i pracodawców, a także postanowieniach układów zbiorowych pracy i

5

innych opartych na ustawie porozumieniach zbiorowych, regulaminach i statutach

określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy, o tyle regulacja w zakresie

ustalania składek na ubezpieczenie społeczne nakazuje w omawianym

rozporządzeniu uwzględniać układy zbiorowe pracy, regulaminy wynagradzania

oraz – bliżej niesprecyzowane – przepisy o wynagradzaniu. Skoro nie są to

zakresy identyczne, należało ocenić jako trafne stanowisko Sądu Apelacyjnego, że

przeciwstawienie w treści normatywnej § 2 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia korzyści

materialnych wynikających „z regulaminów wynagradzania” od korzyści

wynikających z „przepisów o wynagradzaniu” prowadzi do stwierdzenia odrębności

każdej z tych regulacji płacowych.

Jakkolwiek regulamin wynagradzania zawiera przepisy o wynagradzaniu (z

ograniczeniem przedmiotowym do jednorodnej problematyki - warunków

wynagradzania za pracę, z wyłączeniem wypłaty części wynagrodzenia w naturze,

gdyż zgodnie z art. 86 § 2 k.p. materia ta jest zastrzeżona dla ustawodawcy bądź

układów zbiorowych pracy), to w omawianym przepisie chodzi o inną jeszcze

regulację zakładową dotyczącą wynagradzania, niebędącą regulaminem

wynagradzania. Taka regulacja – wbrew twierdzeniu skarżącego – istnieje, należy

bowiem zwrócić uwagę, że nie w regulaminie, lecz w właśnie w innych przepisach o

wynagradzaniu regulowane są warunki wynagradzania za pracę oraz przyznawanie

świadczeń związanych z pracą ustanowione przez pracodawcę zatrudniającego

mniej niż 20 pracowników, nieobjętych zakładowym układem zbiorowym pracy ani

ponadzakładowym układem zbiorowym pracy (art. 772

k.p. a contrario).

Pracodawca taki nie wydaje regulaminu, lecz wiążąco zobowiązuje się w

wydanych przez siebie przepisach do określonego świadczenia na rzecz

pracowników w sposób umożliwiający określanie na jego podstawie indywidualnych

warunków umów o pracę. Taka regulacja nie jest regulaminem, jakkolwiek

wykazuje daleko idące do niego podobieństwo. Analogicznie i w tych przepisach

pracodawca może ustalić także inne świadczenia związane z pracą i zasady ich

przyznawania - zarówno takie, jakie przewidują przepisy prawa pracy (np.

wynagrodzenie za czas choroby, odprawa emerytalna), jak i takie, które stosowane

są tylko u danego pracodawcy.

6

Formą prawną „przepisów o wynagradzaniu” mogą być postanowienia

uchwały wspólników. W wyroku z dnia 22 lutego 2008 r. (I PK 194/07, OSNP 2009,

nr 11-12, poz. 133 z aprobującą glosą J. Steliny, OSP 2010 nr 1, poz. 8) Sąd

Najwyższy przyjął, że system motywacyjny przewidujący premie i nagrody,

wprowadzony uchwałą zarządu spółki będącej pracodawcą, stanowi źródło prawa

pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. także wówczas, gdy jest częścią regulaminu

organizacyjnego, jak też, że z art. 772

k.p. nie wynika zakaz tworzenia regulaminu

wynagradzania ujętego w kilku dokumentach.

Wynika stąd, że uchwała wspólników z dnia 5 stycznia 1993 r. dotycząca

korzystania przez pracowników z bezpłatnych przejazdów środkami lokomocji,

nawiązująca do § 7 ust. 1 pkt 6 i ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz

rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz § 2 ust. 1 pkt 26

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczególnych zasad ustalania podstawy wymiary składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, która kształtowała uprawnienia pracownicze

przed wprowadzeniem regulaminu wynagradzania i także po jego wejściu w życie

w spółce, jako jego uzupełnienie w okresie do dnia 15 kwietnia 2007 r., kiedy to na

podstawie aneksu nr 3 do regulaminu wynagradzania pracowników

przedsiębiorstwa produkcyjno - handlowego „E.” s.j. z dnia 30 lipca 1996 r.

wprowadzono art. 19 ust. 1.

W konsekwencji Sąd Najwyższy stwierdził, że przepisy o wynagradzaniu

określające prawo pracowników do korzystaniu z bezpłatnych lub częściowo

odpłatnych przejazdów środkami lokomocji mogą być przedmiotem uchwały

wspólników spółki handlowej, zważył jednak, że kwestia przejścia pracowników „E.”

spółki cywilnej do „E.” spółki jawnej stanowiła nowość niedopuszczalną w

postępowaniu kasacyjnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.)