II UK 351/09

Sygn. akt II UK 351/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku L. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych z udziałem zainteresowanej K. Sp.

z o.o. w upadłości

o zaległe składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 14 maja 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Decyzją z 22 października 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych orzekł,

że L. K. jako były członek zarządu "K." spółka z o.o. z siedzibą w K. odpowiada

całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki, na które składają się zaległości z

tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

za okres od stycznia do listopada 2002 r. w wysokości 39 549,98 zł, odsetki za

zwłokę liczone od dnia następującego po terminie płatności do dnia wydania

decyzji – 27 959,00 zł, koszty upomnienia 67,20 zł (łącznie 67 576,18 zł).

Wyrokiem z 23 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie L. K. od powyższej decyzji. Sąd ustalił między

innymi, że uchwałą z 30 czerwca 2000 r. powołano zarząd spółki w składzie M. K. i

L. K. Postanowieniem z 9 sierpnia 2000 r. Sąd Rejonowy wpisał ich do rejestru jako

członków zarządu. M. K. zmarł 31 stycznia 2006 r. W deklaracji podatkowej GIT - 8

za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 1999 r. spółka wykazała dochód 22

725,40 zł. Z rachunku zysków i strat za ten okres wynikał zysk netto 8 059,25 zł (w

całości przeznaczony na powiększenie kapitału zapasowego spółki). W deklaracji

podatkowej GIT - 2 za okres od 1 stycznia 2000 r. do 30 września 2000 r. Spółka

wykazała stratę w wysokości 22 183,55 zł. W deklaracji podatkowej GIT 8 za okres

od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2001 r. spółka wykazał stratę 137 032.80 zł.

30 marca 2001 r. spółka złożyła do Sądu Rejonowego w K. – Sądu

Gospodarczego wniosek o otwarcie postępowania układowego. Do wniosku

dołączyła między innymi: rachunek zysków i strat za okres od 1 stycznia do 31

grudnia 2000 r., z którego wynikało, że za 2000 r. zysk netto wyniósł 1 475,40 zł,

za 1999 r. 8 059,25 zł; zestawienie wierzytelności powyżej 4 000,00 zł, które na 29

stycznia 2001 r. dawały łączną kwotę zobowiązań 398 653,52 zł, a na 2 sierpnia

2001 r. 508 339,93 zł; zestawienie drobnych wierzytelności, które na 29 stycznia

2001 r. wynosiły 8 352,78 zł, a na 2 sierpnia 2001 r. 12 260,41 zł; zestawienie

wierzytelności nie objętych układem, tj. 24 288,87 zł i 70 209,94 zł; zestawienie

wierzytelności spornych, w których toczy się postępowanie sądowe; informację o

posiadanych tytułach egzekucyjnych przeciwko dłużnikom na kwoty: 4 249,30 zł,

3

5 000,00 zł, 17 000,00 zł, 21 400,00 zł, 4 000,00 zł oraz zajętych przez ZUS

rachunkach bankowych.

Postanowieniem z 2 sierpnia 2001 r. Sąd Rejonowy w K. otworzył

postępowanie układowe. Zgodnie z opinią biegłego sporządzoną w postępowaniu

układowym w marcu 2002 r. zrealizowanie programu działalności gospodarczej

spółki w latach 2002-2005 gwarantowało wykonanie układu pod warunkiem, że

będzie on zawarty według propozycji dłużnika.

Postanowieniem z 16 lipca 2002 r. Sąd Rejonowy w K. umorzył

postępowanie układowe. Układu nie zawarto, ponieważ głosujący za układem

wierzyciele nie reprezentowali 2/3 ogólnej sumy wierzycieli. 19 lipca 2002 r.

wierzyciel spółki - S. sp. z o.o., złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości spółki K. 12

listopada 2002 r. wniosek o ogłoszenie upadłości złożyła sama spółka.

Postępowanie z tego wniosku zostało dołączone do sprawy z wniosku wierzyciela

S.

Postanowieniem z 2 grudnia 2002 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość spółki.

Na dzień otwarcia upadłości majątek obrotowy spółki wynosił 221 297,57 w tym

środki pieniężne 8 489,12 zł. Od marca 2004 r. zabrakło pieniędzy na

postępowanie upadłościowe, a zaległości z postępowania upadłościowego

wynoszą 12 000,00 zł. W chwili przejęcia spółki przez syndyka długi spółki wynosiły

772 000,00 zł, a spółka nie posiadała żadnego majątku. Rachunek zysków i strat

na 31 grudnia 2001 r. wykazywał stratę netto 149 931,40 zł, na dzień 1 grudnia

2002 r. 163 053,29 zł, a na 31 grudnia 2002 r. 175,424,26 zł.

Postanowieniem z 19 grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy w K. umorzył

postępowania upadłościowe.

W tak ustalonym stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy po przytoczeniu

treści art. 31, 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

podkreślił, że postępowanie układowe nie zakończyło się zawarciem układu, a

wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony przez spółkę dopiero w listopadzie

2002 r., kiedy majątek spółki nie wystarczał na pokrycie kosztów postępowania.

Zaznaczono też, że pierwszy wniosek o ogłoszenie upadłości złożył jej wierzyciel.

4

Z tego względu Sąd Okręgowy przyjął, że odwołanie L. K. od decyzji organu

rentowego jest niezasadne.

Apelację od wyroku wniósł wnioskodawca, zaskarżając wyrok w całości i

zarzucając mu sprzeczność istotnych ustaleń z zebranym w sprawie materiałem

dowodowym poprzez uznanie, że zarząd spółki działał z opieszałością i bez

uzasadnionych ekonomicznie powodów rozpoczął postępowanie układowe, które

było skazane na niepowodzenie, a w konsekwencji spowodowało opóźnienie w

złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki z pokrzywdzeniem wierzycieli. Sąd

błędnie ocenił działania zarządu w szczególności w zakresie rentowności firmy i

szans utrzymania się na rynku.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 maja 2009 r. apelację oddalił. Sąd

Apelacyjny zaznaczył, że bezsporne jest, iż zobowiązanie spółki względem ZUS z

tytułu składek powstało w czasie sprawowania przez wnioskodawcę funkcji członka

zarządu. Kwestią sporną było natomiast ustalenie czy wnioskodawca ponosi

odpowiedzialność z tytułu powstałych zobowiązań. Uznano za Sądem I instancji,

że egzekucja względem spółki okazała się bezskuteczna. Prawidłowo Sąd

Okręgowy uznał też, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek umożliwiających

uwolnienie się go od odpowiedzialności (art. 116 ordynacji podatkowej).

Wnioskodawca nie przedstawił bowiem w tym zakresie żadnych dowodów i nie

wykazał, że zgłosił w wymaganym czasie wniosek o przeprowadzenie

postępowania upadłościowego albo też że nie ponosi on winy za zwłokę w złożeniu

wniosku o upadłość. Zarzuty apelacji w tym zakresie stanowią jedynie polemikę ze

stanowiskiem Sądu I instancji. Opinia skarżącego, że postępowanie układowe

przedłużało się nie z winy spółki i że istniały trudności z przepływem informacji

między wierzycielami spółki nie mogą stanowić podstawy do uwolnienia

wnioskodawcy od odpowiedzialności za zobowiązania spółki. W uzasadnieniu Sąd

Apelacyjny podkreślił zwłaszcza, że wnioskodawca jako osoba zarządzająca

spółką powinien mieć na względzie, że nie zebrano całości kwoty koniecznej do

zawarcia układu, a sytuacja finansowa spółki pogarszała się. Jej majątek nie

wystarczał na pokrycie zobowiązań, co stanowiło podstawę do niezwłocznego

zgłoszenia wniosku o upadłość. Katalog przesłanek stanowiących podstawę do

5

uwolnienia członka zarządu od odpowiedzialności za zobowiązania spółki jest

zamknięty, a te wymienione w ustawie w sprawie nie wystąpiły.

Skargę kasacyjną złożył wnioskodawca, zaskarżając wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości. Jako podstawę skargi wskazano naruszenie prawa

materialnego poprzez: 1) błędną wykładnię art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o

systemie ubezpieczeń społecznych polegającą na pominięciu przesłanki

egzoneracyjnej wyłączającej odpowiedzialność członka zarządu w sytuacji, gdy

toczyło się postępowanie układowe z wniosku zarządu spółki, 2) przez

niezastosowanie art. 5 ust. 3 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia

24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (j.t.: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512

ze zm.), a w konsekwencji uznanie, że wnioskodawca nie wystąpił o ogłoszenie

upadłości we właściwym czasie.

Wniesiono o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na jej

oczywistą zasadność oraz potrzebę wykładni przepisów prawnych, w

szczególności art. 116 Ordynacji podatkowej oraz art. 15 ust. 2 Rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej Prawo o postępowaniu układowym z dnia 24

października 1934 r. (Dz. U. Nr 93, poz. 836 ze zm.). Dotyczy to w szczególności

określenia, czy w przypadku, gdy toczy się postępowanie układowe z wniosku

zarządu osoby prawnej, dla wyłączenia odpowiedzialności z art. 116 Ordynacji

podatkowej, konieczne jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Kwestia ta

pozostaje w ścisłym związku z ustaleniem, czy w świetle art. 15 ust. 2

Rozporządzenia Prawo o postępowaniu układowym możliwe jest wystąpienie z

wnioskiem o ogłoszenie upadłości przez zarząd spółki, w stosunku do której toczy

się postępowanie układowe.

Wnoszono o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie odwołania

wnioskodawcy od decyzji organu rentowego obciążającej wnioskodawcę

odpowiedzialnością za zobowiązania spółki oraz zasądzenie na rzecz

wnioskodawcy kosztów procesu za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego jako części

kosztów procesu.

6

W uzasadnieniu skargi zaznaczono przede wszystkim, że Sąd Apelacyjny w

uzasadnieniu wyroku skoncentrował się wyłącznie na jednej z przesłanek

egzoneracyjnych – tj. zgłoszeniu wniosku o upadłość. W opinii skarżącego, Sąd

powinien był odnieść się do przepisów określających możliwości wystąpienia z

wnioskiem o ogłoszenie upadłości, jak również ocenić wpływ toczącego się w

czasie powstania zaległości w składkach postępowania układowego. Sąd

Apelacyjny dokonał oceny wyłącznie w kontekście zgłoszenia wniosku o

ogłoszenie upadłości. Nawet jednak ograniczając się do badania sytuacji

wnioskodawcy z punktu widzenia tego właśnie wniosku, podkreślono, że ze

względu na treść art. 15 § 2 Rozporządzenia Prawa o postępowaniu układowym,

nie może być ogłoszona upadłość dłużnika w czasie trwania postępowania

układowego. Wnioskodawca nie miał zatem prawnej możliwości wystąpienia z

wnioskiem o ogłoszenie upadłości w czasie trwania postępowania układowego.

Zaznaczono, że dla zastosowania art. 116 Ordynacji podatkowej konieczne

jest ustalenie właściwego czasu złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Art. 5

Rozporządzenia Prawo upadłościowe jest w tym zakresie właściwy. Art. 5 § 3

stanowi, że w czasie trwania postępowania układowego terminy do wystąpienia z

wnioskiem o ogłoszenie upadłości nie biegną, a jeżeli wystąpiły okoliczności

uzasadniające wystąpienie z wnioskiem, ulegają zawieszeniu. W konsekwencji

należało uznać, że wnioskodawca nie miał obowiązku występowania z wnioskiem o

ogłoszenie upadłości spółki. Toczyło się bowiem postępowanie układowe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Przedmiotem niniejszego sporu była odpowiedzialność członka zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości z tytułu nieopłaconych

składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że z mocy art. 31 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:. Dz. U.

2009 r. Nr 205, poz. 1585) znajduje zastosowanie art. 116 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz.

60) – dalej ordynacja. Zgodnie z przepisem art. 116 § 1 ordynacji, za zaległości

7

podatkowe (składkowe) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają

solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z

majątku spółki okazała się w całości lub części bezskuteczna, a członek zarządu

nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości

lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie

układowe) albo niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie

postępowania zapobiegającego upadłości (postępowania układowego) nastąpiło

bez jego winy oraz nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi

zaspokojenie należności podatkowych (składkowych) spółki w znacznej części.

Ponadto art. 116 § 2 ordynacji stanowi, że odpowiedzialność ta obejmuje

zobowiązania podatkowe (składkowe), których termin płatności upływał w czasie

pełnienia obowiązków członka zarządu.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zobowiązania składkowe spółki powstały w

czasie pełnienia przez wnioskodawcę funkcji członka zarządu. Zdaniem Sądu

drugiej instancji nie zaszły też przewidziane prawem przesłanki umożliwiające

uwolnienie się od odpowiedzialności.

Zasadniczym problemem podniesionym w skardze kasacyjnej jest określenie

wpływu wszczęcia postępowania układowego na odpowiedzialność członka

zarządu za zaległości składkowe. Zdaniem skarżącego w czasie postępowania

układowego nie mógł być złożony wniosek o upadłość. Z tego powodu miało dojść

do naruszenia przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 116 ordynacji

oraz art. 15 ust. 2 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. Prawo o postępowaniu układowem, (Dz. U.R.P. Nr 93, poz.

836, ze zm.).

Przed przystąpieniem do rozstrzygnięcia powyższego problemu należy

stwierdzić, że art. 116 ordynacji jest odpowiednikiem dawnego art. 298 § 1 i 2 k.h.

(obecnie art. 299 § 1 i 2 k.s.h.), który do czasu wejścia w życie tego przepisu

ordynacji stanowił podstawę odpowiedzialności członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością za należności z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne (zob. uchwała składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15

września 1993, II UZP 15/93, OSNC 1994, nr 3, poz. 48 oraz niepublikowany wyrok

SN z dnia 29 marca 2006 r., II UK 116/05). Z tego względu orzecznictwo Sądu

8

Najwyższego dotyczące art. 298 § 1 i 2 k.h. zachowało w znacznej mierze

aktualność dla wykładni art. 116 ordynacji.

Wstępnie należy stwierdzić, że z literalnego brzmienia art. 116 § 1 ordynacji

wynika, że wszczęcie postępowania układowego może stanowić samodzielną

przesłankę zwolnienia członka zarządu spółki z o.o. z odpowiedzialności. Należy

również przyjąć, że określenie „postępowanie układowe” odnosi się do

postępowania, które w okresie objętym sporem było regulowane w rozporządzeniu

z 1934 roku, uchylonym w dniu 1 października 2003 roku. W skardze kasacyjnej

wyeksponowany został problem niemożności zgłoszenia wniosku o upadłość w

czasie postępowania układowego. W istocie problem ten był uregulowany w art. 15

§ 2 rozporządzenia o postępowaniu układowym. Stanowił on, że od daty otwarcia

postępowania układowego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia co do układu

lub umorzenia postępowania nie może być ogłoszona upadłość dłużnika (zob. też

uwagi do art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października

1934 r. J. Korzonek: Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym.

Komentarz, Kraków 1935, s. 16-17). Problem powyższy nie ma jednak

zasadniczego znaczenia w rozstrzyganej sprawie.

Przesłanką uwalniającą członka zarządu od odpowiedzialności było bowiem,

tak samo jak zgłoszenie wniosku o upadłość, zgłoszenie we właściwym czasie

wniosku o wszczęcie postępowania układowego. Wyraźnego podkreślenia wymaga

więc, że nie uwalniało od odpowiedzialności samo zgłoszenie wniosku, lecz

zgłoszenie go w odpowiednim czasie. Takie ukształtowanie powyższej przesłanki

egzoneracyjnej wynikało z istoty i celu postępowania układowego, jako

postępowania zapobiegającego upadłości z jednoczesnym zaspokojeniem

wierzycieli w zakresie określonym w układzie. Przyjmowano również w

orzecznictwie, że uwolnienie się od odpowiedzialności na podstawie art. 116

ordynacji nie było uzależnione od sposobu rozstrzygnięcia przez sąd wniosku o

ogłoszenie upadłości lub od wyniku postępowania układowego (zob. wyrok NSA z

13 lutego 2002 r., SA/Sz 1856/00, niepublikowany). Tak więc decydujące znaczenie

dla rozstrzygnięcia miało udowodnienie przez wnioskodawcę, że złożenie wniosku

o wszczęcie postępowania układowego nastąpiło we właściwym czasie.

9

Należy także zauważyć, iż w okresie objętym sporem należności z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne były wyłączone z postępowania układowego

(z mocy art. 25 ustawy systemowej, w brzmieniu obowiązującym do 1 lipca 2004 r.

oraz art. 4 § 1 pkt 2 prawa o postępowaniu układowym). Organ rentowy (ZUS), jako

wierzyciel uprzywilejowany nie mógł więc przystąpić do układu w zakresie tych

należności. Jak przyjął Sąd Najwyższy uzasadnienie takiego rozwiązania stanowiła

społeczna potrzeba ochrony świadczeń przysługujących pracownikom z

ubezpieczenia społecznego, która byłaby iluzoryczna bez jednoczesnej ochrony

należności z tytułu składek (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1993

r., III CZP 132/93, OSNC 1994, nr 4, poz. 79). Pomimo tego należy przyjąć, że

wszczęcie postępowania układowego we właściwym czasie zwalniało członków

zarządu spółki z o.o. od odpowiedzialności za należności z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne.

W kwestii „właściwego czasu” na wszczęcie postępowania układowego

wypowiadał się już wcześniej Sąd Najwyższy. W wyroku z dnia 20 września 2000

r., I CKN 270/00 (LEX nr 51340) stwierdzono, że „właściwy czas” do wszczęcia

postępowania układowego, o którym mowa w art. 298 § 2 k.h., to czas właściwy ze

względu na ochronę wierzycieli. Za taki czas nie może być uznana chwila, w której

pasywa przewyższają aktywa i z tej przyczyny dłużnik nie posiada już

dostatecznych środków na wykonanie układu. W wyroku z dnia 8 stycznia 2008 r., I

UK 172/07, wyrażony został pogląd, że wszczęcie postępowania układowego

nastąpiło we właściwym czasie oznacza, iż nastąpiło to w takim czasie, że

zaspokojenie przez spółkę całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne wobec ZUS, jako wierzyciela uprzywilejowanego wyłączonego z układu,

pozostaje realne. Zdaniem Sądu Najwyższego, akceptowanym przez niniejszy

skład orzekający, ocena ta powinna być dokonana ex ante, a więc z perspektywy

sytuacji istniejącej w dniu wszczęcia postępowania układowego, a nie ex post, to

jest z uwzględnieniem późniejszych zdarzeń. W wyroku z dnia 7 maja 1997 r., II

CKN 117/97 (LEX nr 50806) Sąd Najwyższy stwierdził, że przy określaniu

„właściwego czasu” dla wystąpienia o otwarcie postępowania układowego

względnie o ogłoszenie upadłości (art. 298 § 2 k.h.) należy uwzględnić funkcje

ochronne tych postępowań wobec wierzycieli, nie może to zatem być moment, w

10

którym wniosek o upadłość musi zostać oddalony, bo majątek dłużnika nie

wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. Zbieżne

poglądy są również prezentowane w doktrynie. Twierdzi się bowiem, że jeżeli już w

chwili złożenia wniosku o otwarcie postępowania układowego istniał stan

niewypłacalności spółki, to zgłoszenie oświadczenia będzie spóźnione i nastąpi w

czasie, w którym winien już zostać złożony wniosek o ogłoszenie upadłości (A. M.,

A. K.: Odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki z o.o. w świetle

przepisów prawa handlowego i podatkowego, Warszawa 2004, s. 39-40).

Sąd Apelacyjny ustalił, że majątek spółki nie wystarczał na pokrycie

zobowiązań oraz że nie zebrano całości kwoty koniecznej do zawarcia układu. W

tej sytuacji należało więc uznać, że wniosek o otwarcie postępowania układowego

nie był złożony we właściwym czasie. Problem ten został uwzględniony w

ustaleniach faktycznych i uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Z tych względów

należało uznać, że wyrok ten odpowiada prawu (nie zostały naruszone wskazane w

skardze przepisy prawa materialnego), a skarga nie była oczywiście uzasadniona.

Z powyższych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzeczono

jak w sentencji wyroku.