III SK 29/09

Sygn. akt III SK 29/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Ochrony Praw Konsumentów […]

przeciwko Polskiej Telefonii Cyfrowej Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

W.

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 13 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 października 2008 r.,

oddala skargę.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy – Sąd Ochrony

Konkurencji i Konsumentów w W. uwzględniając żądanie stowarzyszenia Ochrony

Praw Konsumentów [..] uznał za niedozwolone i zakazał Polskiej Telefonii Cyfrowej

Spółce z o.o. stosowania w umowach z konsumentami postanowienia wzorca

umownego pod nazwą „Warunki Oferty Promocyjnej «Okazja dziesięciolecia» w

sieci Era” o treści: „W przypadku naruszenia przez Abonenta zobowiązania, o

którym mowa w pkt III ppkt 2.1, Abonent będzie zobowiązany na pisemne żądanie

PTC do naprawienia szkody poprzez zapłatę na jej rzecz kary umownej. Kara

umowna dla Abonenta, który zakupił w niniejszej promocji aparat telefoniczny oraz

aktywację w cenie dla 1 oraz 2 Ofert wynosi 900 zł, natomiast dla Abonenta, który

zakupił w niniejszej promocji aparat telefoniczny oraz aktywację w cenie dla 3 i

więcej Ofert oraz taryfy Era Nowy Komfort VIP wynosi 1200 zł. Kara umowna

będzie pomniejszana w zależności od czasu, w jakim Abonent wykonywał

zobowiązanie. Jeżeli naruszenie zobowiązania nastąpi do 12 miesiąca od daty

aktywacji Abonent zapłaci 100% kary umownej. Jeżeli naruszenie zobowiązania

nastąpi pomiędzy początkiem 13 a końcem 18 miesiąca od daty aktywacji Abonent

zostanie obciążony kwotą w wysokości 80% kary umownej. Jeżeli naruszenie

zobowiązania nastąpi pomiędzy początkiem 19 miesiąca a końcem okresu

obowiązywania umowy Abonent zostanie obciążony kwotą w wysokości 60% kary

umownej. Obowiązek naprawienia szkody wynika ze zgodnego zamiaru Stron, o

którym mowa w pkt III ppkt 1 i celu Umowy, która na zasadach promocyjnych

przyznaje Abonentowi specjalne warunki zakupu telefonu i usług.”; oraz oddalił

powództwo w zakresie dotyczącym postanowienia zawartego w pkt III pakt 2.1

Warunków Oferty Promocyjnej o treści: „zobowiązania niepieniężne do utrzymania

aktywnej karty SIM w sieci Era przez okres pełnych cykli rozliczeniowych”. Według

Sądu Okręgowego tylko to ostatnie postanowienie stanowi o głównych

świadczeniach obu stron umowy w jednoznacznych określeniach, nie ma cech

niedozwolonego postanowienia umownego w rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c.

Natomiast inaczej jest z zaskarżonym w sprawie pkt III pakt 3 „Warunków”, który

3

dotyczy zapłaty kary umownej nie będącej świadczeniem głównym konsumenta i

nie podlegającym uzgodnieniu indywidualnemu.

Postanowienie to narusza art. 483 k.c., gdyż – ustanawia obowiązek

konsumenta zapłaty kary umownej za niewykonanie zobowiązania pieniężnego,

oraz stanowi konkretyzację niedozwolonej klauzuli, określonej w art. 3853

pkt 17

k.c., ponieważ nakłada na konsumenta obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej

kary umownej. Nieuzasadnione jest przyjęcie (a priori), że szkoda poniesiona przez

pozwanego, w związku z niewywiązaniem się przez konsumenta z obowiązku

utrzymywania aktywnej karty SIM przez okres 24 cykli rozliczeniowych, równa jest

kwocie zastrzeżonej kary umownej. Pozwany doliczył do wartości opłaty

abonamentowej, którą konsument powinien uiszczać do zakończenia okresu

obowiązywania umowy, wartość przyznanych mu upustów. Tymczasem brak jest

podstaw do prostego sumowania pozostałych, do końca okresu obowiązywania

umowy, kwot wynagrodzenia z wartością przyznanych konsumentowi upustów.

Prowadzić to może do dwukrotnego uwzględniania tej samej wartości. Pozwany nie

wykazał, że może ponosić szkodę współmierną do wysokości zastrzeżonej kary,

wobec czego, wysokość kary umownej zastrzeżonej w kwestionowanej klauzuli jest

nadmiernie wygórowana, kształtuje prawa i obowiązki konsumentów w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza ich interesy. Ponadto

kwestionowane postanowienie przenosi na konsumenta ryzyko związane z

prowadzeniem działalności gospodarczej pozwanego. Zwalnia również pozwanego

z obowiązku udowodnienia, że na skutek niewykonania zobowiązania przez

konsumenta poniósł szkodę, a także - z obowiązku udowodnienia związku

przyczynowego między niewykonaniem umowy a poniesioną z tego tytułu szkodą.

Sąd Okręgowy zauważył, że kontrola wzorca w trybie art. 47936

k.p.c. ma charakter

abstrakcyjny. Ocenie podlega zawarta w danym postanowieniu regulacja i skutek,

który może wywołać. Zastosowanie kwestionowanego postanowienia może

prowadzić do powstania obowiązku zapłaty przez konsumenta kary umownej

wielokrotnie przewyższającej szkodę pozwanego, zwłaszcza, jeżeli dezaktywacja

karty SIM nastąpi pod koniec okresu obowiązywania umowy.

Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów apelację wniosła pozwana Polska Telefonia Cyfrowa Spółka z o.o.

4

Wyrokiem z dnia 27 października 2008 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385

k.p.c. oddalił apelację. Sąd ten, podobnie jak Sąd pierwszej instancji przyjął

„abstrakcyjną kontrolę” przedmiotu sprawy, według której ocena wzorca umowy nie

odnosi się do jego skonkretyzowanego wykorzystania i jest oderwana od konkretnej

umowy. Istotą kontroli tego rodzaju jest eliminacja niedozwolonych postanowień

wzorców z obrotu i dostarczenie przedsiębiorcom oraz konsumentom informacji,

jakiego rodzaju postanowienia wzorców są niepożądane we współczesnej

gospodarce rynkowej. Abstrakcyjna ocena niedozwoloności postanowienia wzorca

powinna uwzględniać kryteria określone w art. 3851

k.c., który to przepis choć

adresowany do postanowień umownych podlega – na zasadzie wykładni

funkcjonalnej – także zastosowaniu do wzorca umowy. W ramach kontroli

abstrakcyjnej badanie „przyzwoitości” konkretnej klauzuli polega na ustaleniu czy

nie jest sprzeczna z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec

konsumentów. Sąd ustala, jak wyglądałyby prawa lub obowiązki konsumenta w

przypadku braku takiej klauzuli. Jeżeli konsument byłby - na podstawie ogólnych

przepisów - w lepszej sytuacji, należy przyjąć, że ma ona charakter abuzywny.

Kontrola abstrakcyjna nie zmierza do eliminacji umów. Niedozwolone

postanowienia nie mogą być wykorzystywane tylko jako wzorzec. Co nie wyklucza

legalności ich stosowania w konkretnej umowie, która podlega badaniu w trybie

kontroli incydentalnej, z uwzględnieniem postanowień całej umowy, rozkładu praw i

obowiązków stron, ryzyka, jakie ponoszą, itp. (wyrok SN z 19 marca 2007 r., III SK

21/06 – OSNP 2008/11-12/181, wyrok SN z 11 października 2007 r. , III SK 19/07).

Sąd drugiej instancji, zgodził się z apelującym, że postanowienie zawarte w

pkt III ppkt 3 „Warunków oferty promocyjnej «Okazja dziesięciolecia» w sieci Era” –

wbrew ocenie Sądu pierwszej instancji – nie jest sprzeczne z art. 483 § 1 k.c. z

tego względu, że obowiązek konsumenta zapłaty kary umownej został ustanowiony

w razie niewykonania przez niego zobowiązania pieniężnego. Kara umowna nie

została bowiem zastrzeżona za niewykonanie lub nienależyte wykonanie przez

abonenta obowiązku zapłaty faktury, lecz za niewykonanie lub nienależyte

wykonanie zobowiązania niepieniężnego polegającego na nierozwiązywaniu

umowy przez czas oznaczony w umowie.

5

Sąd Apelacyjny podzielił natomiast stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

przedmiotowe postanowienie wzorca umownego ma niedozwolony charakter w

rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c. w związku z art. 3853

pkt 17 k.c., ponieważ wysokość

kary umownej zastrzeżonej w tym postanowieniu jest rażąco wygórowana. Sąd

podkreślił, że ustalenie to opiera się na abstrakcyjnej weryfikacji „uczciwości”

przedmiotowej klauzuli w stosunku do przeciętnego konsumenta, z uwzględnieniem

przepisu art. 57 ust. 6 ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. – Prawo telekomunikacyjne

(Dz.U. Nr 171, poz. 1800 ze zm.). Z treści analizowanego wzorca umownego

wynika, że przeciętny konsument, który wybierze 1 ofertę a wraz z nią zakup np.

jednego z tańszych telefonów (np. Alcatel OT 259 za 0,10 zł. przy jego cenie 279

zł.) lub też, którego cena została nieznacznie obniżona (np. Nokia N 80 za 2549 zł.

przy jego cenie 2699 zł.), w razie rozwiązania umowy przed upływem okresu

oznaczonego w umowie 24 miesięcy jest zobowiązany zapłacić karę umowną

znacznie wyższą niż wartość wszystkich upustów uzyskanych w ramach oferty

promocyjnej. Suma upustów z tytułu abonamentu (200 zł.), za przyłączenie do sieci

Era (30 zł.) oraz obniżonej ceny telefonu w pierwszym ze wskazanych przypadków

daje łączną kwotę upustów: 508,90 zł., a w drugim - 380 zł. Porównanie tych

upustów z przewidzianą karą umowną wskazuje na to, że zastosowanie kary

rażąco (w razie rozwiązania umowy dotyczącej pierwszej oferty w okresie do 12

miesięcy od daty aktywacji 900 zł., a w okresie od 13 do 18 miesięcy od daty

aktywacji 720 zł., a w okresie od 19 do 24 miesięcy od daty aktywacji 540 zł.)

naruszałaby interes tych abonentów którzy wybraliby jedną ofertę i model taniego

telefonu lub telefonu z niewielkim upustem cenowym. Sąd drugiej instancji

stwierdził, że pozwana określając warunki przedmiotowej oferty promocyjnej, w tym

płatności kary umownej, uśredniła jej wysokość, obciążając faktycznie wyższą jej

wysokością konsumentów korzystających z niższych upustów. W konsekwencji

postanowienie przedmiotowego wzorca umownego nakłada na konsumenta,

korzystającego z przysługującego mu uprawnienia rozwiązania umowy w każdym

czasie, obowiązek zapłaty kary umownej przewyższającej równowartość ulg mu

przyznanych w ramach oferty promocyjnej.

6

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w całości zaskarżyła skargą kasacyjną

strona pozwana. Skargę oparto na obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2

k.p.c.

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania zarzucono:

1. naruszenie art. 233 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. przez:

a) dokonanie całkowicie dowolnej, selektywnej i arbitralnej oceny dowodów,

wykraczającej poza granice uznania sędziowskiego i sprzecznej z zasadami logiki,

polegające na ustaleniu, że łączna kwota upustów przyznanych abonentom przez

pozwanego w ramach oferty promocyjnej „<Okazja dziesięciolecia> w sieci ERA”

wynosi mniej niż wartość nakładanej na abonentów w postanowieniu pkt III ppkt 3

wzorca umownego kary umownej z tytułu przedterminowego rozwiązania umowy o

świadczenie usług telekomunikacyjnych;

b) przyjęciu w sposób sprzeczny z zasadami logiki i doświadczenia

życiowego wewnętrznie sprzecznych tez, zgodnie z którymi:

- postanowienie pkt III ppkt. 3 wzorca umownego nakłada na abstrakcyjnie

określonego konsumenta obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej

przy jednoczesnym przyjęciu, że abstrakcyjny konsument to konsument

nabywający jedną ofertę abonamentową i tani telefon komórkowy lub telefon z

małym upustem;

- postanowienie pkt III ppkt 3 wzorca umownego nakłada na abstrakcyjnie

określonego konsumenta obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej i z

tego względu jest postanowieniem niedozwolonym i jednocześnie przyjęcie, że

powołane postanowienie nakłada na abstrakcyjnie określonego konsumenta

obowiązek zapłaty kary umownej przewyższającej wartość otrzymanej przez niego

ulgi i z tego względu jest postanowieniem niedozwolonym, podczas gdy samo

przekroczenie wysokości przyznanej abonentowi ulgi nie przesądza o rażącym

wygórowaniu kary umownej.

2. naruszenie art. 47938

, art. 47939

, art. 47940

, art. 47941

, art. 47943

i art. 47944

k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c., przez dokonanie oceny kwestionowanego

postanowienia pkt III ppkt 3 wzorca umownego w trybie kontroli abstrakcyjnej bez

uwzględnienia abstrakcyjnego charakteru kontroli sądowej postanowień wzorca

umownego.

7

W ramach podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 398 3

§

1 pkt 1 k.p.c.) zarzucono:

- naruszenie art. 57 ust. 6 prawa telekomunikacyjnego w związku z art. 3853

pkt 17 k.c. i w związku z art. 3851

§ 1 k.c. przez:

a) błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wysokość ulgi przyznanej

abonentowi przez przedsiębiorcę telekomunikacyjnego stanowi kryterium

abstrakcyjnej oceny wzorca umownego pod kątem zarzutu nałożenia na abonenta

obowiązku zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej;

b) niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że postanowienie pkt

III ppkt 3 wzorca umownego ma niedozwolony charakter, ponieważ nakłada na

abonentów obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej będącej

jednocześnie karą umowną przewyższającą wartość przyznawanej abonentom ulgi.

- naruszenie art. 3853

pkt 17 k.c. w związku z art. 3851

§ 1 k.c. przez:

a) błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że podstawą uznania

postanowienia wzorca za niedozwolone może być ustalenie, że przewidziana w nim

kara umowna jest rażąco wygórowana;

b) niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że postanowienie pkt

III ppkt 3 wzorca umownego ma niedozwolony charakter, ponieważ nakłada na

abonentów obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej.

- naruszenie art. 45 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 2, art.

31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP oraz art.

47943

i art. 47945

k.p.c. przez:

a) błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że postanowienie wzorca

wskazujące na wysokość nakładanej na konsumenta kary umownej może zostać

uznane za niedozwolone w trybie abstrakcyjnej kontroli, prowadzącą do

pozbawienia konstytucyjnego prawa do sądu wobec rozszerzonej prawomocności i

powagi rzeczy osądzonej wyroku w świetle art. 47943

i art. 47945

k.p.c.;

b) niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że postanowienie pkt

III ppkt 3 wzorca umownego ma niedozwolony charakter, ponieważ nakłada na

abonentów obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej, prowadzące do

pozbawienia konstytucyjnego prawa do sądu wobec rozszerzonej prawomocności i

powagi rzeczy osądzonej wyroku w świetle art. 47943

i art. 47945

k.p.c.

8

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano na to, że w sprawie występują następujące zagadnienia prawne:

„a) jakiego rodzaju postanowienia podlegają wpisowi do rejestru klauzul

niedozwolonych prowadzonemu przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów w wyniku kontroli abstrakcyjnej wzorca umownego stosowanego

przez przedsiębiorcę, a w szczególności czy postanowienia te powinny mieć

charakter abstrakcyjny i generalny z uwagi na poszanowanie konstytucyjnej zasady

prawa każdej jednostki do sądu (art. 45 Konstytucji RP)?

b) czy podstawą uznania postanowienia wzorca za niedozwolone może być

zarzut nałożenia na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od

umowy obowiązku zapłaty na rzecz przedsiębiorcy rażąco wygórowanej kary

umownej lub odstępnego, a zatem czy powołanie się na dyrektywę interpretacyjną

z art. 3853

pkt 17 k.c. może być podstawą uznania za niedozwolone postanowienia

wzorca umownego w trybie kontroli abstrakcyjnej i skutkować wpisem tego

postanowienia do rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów?

c) czy możliwe jest dokonanie abstrakcyjnej oceny postanowienia wzorca

umownego z powołaniem się na kryterium, o którym mowa w art. 57 ust. 6 prawa

telekomunikacyjnego (czyli wysokość ulgi determinującej maksymalny pułap kary

umownej), a więc czy umowy o świadczenie usług telekomunikacyjnych związane z

ulgą przyznaną abonentowi mogą w ogóle być przedmiotem abstrakcyjnej kontroli

pod kątem wysokości kary umownej zastrzeganej od konsumenta na rzecz

przedsiębiorcy?”.

We wnioskach skargi kasacyjnej skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje,

ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy przez uwzględnienie apelacji pozwanej i oddalenie powództwa w całości

oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej zwrotu kosztów procesu, w tym

kosztów zastępstwa procesowego za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

9

Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że zarzuty jej obu podstaw

wywiedzione są z zakwestionowania przyjętej w zaskarżonym wyroku koncepcji

sądowej kontroli wzorca umownego. Zastrzeżenia autora skargi odnoszą się do

formuły abstrakcyjności tej kontroli, która – według skarżącego – ze względu na

rozszerzoną skuteczność prawomocnego wyroku (art. 47943

) naruszałaby

konstytucyjne prawo do sądu każdego podmiotu, który nie był stroną postępowania

sądowego i dlatego zakazane orzeczeniem sądowym postanowienie umowne

powinno być, jak przepis prawa, normą generalną i abstrakcyjną.

Przeciwstawiona wyrokowi koncepcja „abstrakcyjnej kontroli wzorca

umownego”, skądinąd interesująca teoretycznymi analizami problemu, wykracza

poza wskazane regulacja prawne; jest innym modelem sądowego postępowania niż

ten, na którym opierał się ustawodawca w przepisach poświęconych postępowaniu

w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (część

pierwsza, księga pierwsza, tytuł VII, dział IVa rozdziału 3 Kodeksu postępowania

cywilnego).

Szeroki wywód argumentacyjny zarzutów skargi opiera się na nietrafnej

analizie istoty przedmiotowej kontroli, która - według skarżącego - powinna

uwzględniać wszystkie konsekwencje „abstrakcyjności”.

W zaskarżonym wyroku używa się owego terminu dla zaznaczenia

charakterystyki przedmiotu sprawy o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone, tej mianowicie, że chodzi tu o swoisty abstrakt, który może być

przeciwstawiony umowie, jako akcie, w jego aspektach przedmiotowych i

podmiotowych, już silnie skonkretyzowanym.

W skardze natomiast, zapominając o określonym, z konwencjonalnego

rodowodu, znaczeniu pojęcia abstrakcyjnej kontroli, przypisuje się temu pojęciu

znaczenie źródła prawa i na tym, nietrafnym założeniu, opiera się, w szeroko

rozgałęzionej konstrukcji, model postępowania sądowego, którego celem miałoby

być ustalenie generalnego i abstrakcyjnego zakazu. To w zaskarżonym wyroku a

nie w przeciwstawionym mu koncepcie, zastosowane zostały zasady postępowania

w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, będącego

formą postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych, które wprowadziła do

10

Kodeksu postępowania cywilnego ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie

niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną

przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271). Powództwo w tych sprawach

– stosownie do art. 47938

§ 1 k.p.c. – może wytoczyć „każdy, kto według oferty

pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego

uznania za niedozwolone żąda się pozwem. Powództwo może wytoczyć także

organizacja społeczna, do której zadań statusowych należy ochrona interesów

konsumentów, powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów oraz Prezes Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów”. Przedmiotem tego postępowania – co

wobec zarzutów skargi wymaga podkreślenia – jest „zaskarżone” w powództwie

konkretne postanowienie, konkretnego wzorca umownego. Nie jest więc

przedmiotem kontroli sądu jakaś abstrakcyjna możliwość wprowadzenia do obrotu

gospodarczego niedozwolonego postanowienia, w formie możliwie stypizowanej

reguły („abstrakcyjnej”), ale przedmiotem tym jest wyłącznie to konkretne

postanowienie umowne, które zostało już przez określony podmiot podjęte i

przeciwko któremu skierowane jest żądanie pozwu. Celem rozpoznania takiego

żądania nie może być oderwane od jego przedmiotu i dotyczącej go ochrony

sądowej, ustalenie – jak tego chce skarżący – abstrakcyjnie ujętego zakazu, który

uzupełniałby normatywny katalog klauzul niedozwolonych określony w

materialnoprawnym uregulowaniu art. 3853

k.c. Pogląd skarżącego jakoby

rozpoznanie powództwa o ustalenie, że wskazane w pozwie postanowienie

wskazanego konkretnego wzorca podlega ocenie „abstrakcyjnej”, w celu ustalenia

normatywnego zakazu ujętego generalnie i abstrakcyjnie, pozostaje w sprzeczności

z art. 47942

k.p.c., stosownie do którego „w razie uwzględnienia powództwa sąd w

sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za

niedozwolone i zakazuje ich wykorzystania”. W powyższym przepisie explicite

wyraża się – skądinąd oczywista – jedność przedmiotu powództwa i zakresu

orzeczenia o jego zasadności w wyroku.

Jeżeli w wyniku rozpoznania sprawy dochodzi do podstawienia będącego

przedmiotem sprawy postanowienia wzorca umownego do normy prawa

materialnego (ustawowo określonego zakazu), to wyrok rozstrzygający jako akt

stosowania (a nie stanowienia) prawa nie tworzy normy prawnej. Wyrok nie staje

11

się przepisem prawa materialnego (normą prawa) ze względu na jego wiążącą moc

(art. 365 § 1 k.p.c.) nawet jeżeli – z mocy przepisu szczególnego – uzyskuje

rozszerzoną skuteczność (art. 47943

k.p.c.). Rejestr postanowień wzorców umowy

uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 47945

k.p.c. zawiera akty

zastosowania prawa materialnego do określonych stanów faktycznych a nie jest –

jak to zdaje się wynikać z konsekwencji stanowiska skarżącego – przepisem prawa

materialnego. Można jeszcze zauważyć, że wyłożona w skardze koncepcja celu

postępowania sądowego w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone pozostawia w istocie poza rozpoznaniem interesy procesowe stron

skupiające się przecież na uzyskaniu ochrony sądowej w odniesieniu do

konkretnego stanu faktycznego. Sąd nie powinien pełnić roli prawodawcy

zaniedbując należące do niego zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości. W

koncepcji autora skargi interesy procesowe stron stawałyby się tylko swoistym

źródłem inspiracji dla ustanowienia przez Sąd nowych zakazanych postanowień

wzorca umowy.

Stanowisko autora skargi nie znajduje przekonującego wsparcia we

wskazanych jako naruszonych w wyroku, szczególnych przepisów postępowania w

sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Żadna ze

wskazanych regulacji odnoszących się do specyficznego przedmiotu postępowania

nie uzasadnia tezy skarżącego, o czym była wyżej mowa – że właściwa jest

kontrola sądowa, tylko według atrybutów jej abstrakcyjności, przyjętych przez

skarżącego. W szczególności zarzutów skargi nie uzasadnia rozszerzona

skuteczność prawomocnego wyroku wobec osób trzecich (art. 47943

k.p.c.). W

związku z przedstawioną w skardze argumentacją należy zauważyć, że

eksponowane przez skarżącego związanie prawomocnym wyrokiem podmiotów

trzecich bez zrealizowania przez nich ich własnego prawa do sądu uzyskuje

szczególnie intensywny, jak to utrzymuje skarżący, konstytucyjny wymiar, w istocie

dopiero w odniesieniu do zakładanego nietrafnie przez skarżącego znaczenia

wyroku, o którym mowa w art. 47943

k.p.c. jako ustanawiającego generalny zakaz,

działający jak norma prawna. Tymczasem w zaskarżonym wyroku jego rozszerzoną

prawomocnością objęta jest nie norma prawna, która miałaby obowiązywać

każdego, ale bardzo skonkretyzowane postanowienie stanowiące część

12

konkretnego wzorca umownego. Szczegółowość zakwestionowanej w wyroku treści

postanowienia, treści ściśle powiązanej ze wskazanymi częściami określonego

wzorca umownego „Warunki Oferty Promocyjnej okazja dziesięcioletnia w sieci

Era”, w istotny sposób ogranicza pewne napięcie jakie występuje pomiędzy racjami

prawa każdego do sądu i racjami rozszerzonej podmiotowo skuteczności

prawomocnego wyroku. W tym wypadku prowadzone przed sądem postępowanie z

powództwa uprawnionej organizacji społecznej, do której zadań statutowych należy

ochrona konsumentów umożliwiło wyjaśnienie zasadności podstaw tego

powództwa. W wyniku rozpoznania sprawy została potwierdzona abuzywność

skonkretyzowanego co do treści postanowienia konkretnego wzorca umowy.

Prawomocnością rozstrzygnięcia uzyskanego w celu ochrony konsumentów, w celu

zabezpieczenia ich przed wprowadzeniem do obrotu niedozwolonego

postanowienia, objęte jest tylko to co zostało rozstrzygnięte, co prawomocnie, na

przewidzianej do tego drodze, zostało wyjaśnione w odniesieniu do wzorca umowy

o określonej ściśle treści.

Nie zachodzi potrzeba szczególnego odniesienia się do wyłonionego w

innych sprawach problemu znaczenia rozszerzonej skuteczności wyroku

prawomocnego (art. 47943

k.p.c.) w odniesieniu do powagi rzeczy osądzonej jako

przeszkody procesowej dla ponownego rozpoznania sprawy (art. 366 w związku z

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). Nie ma bowiem w rozpoznawanej sprawie okoliczności

(konsekwencji) których dotyczyłaby rozszerzona prawomocność, natomiast zarzut

skargi naruszenia art. 47943

k.p.c. (także innych przepisów z zakresu postępowania

w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone) uzasadniony

był nietrafnie – o czym była już mowa – koncepcją zakresu „abstrakcyjnej kontroli

sądu”. Nie wdając się w szczegóły kontrowersji wynikających na tle interpretacji art.

47943

k.p.c., których rozstrzygnięcie ad casum nie było potrzebne, warto jednak, w

odniesieniu do argumentacji skargi, zwrócić uwagę na dotyczącą tego przedmiotu

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r. III CZP 80/08 (OSNC

2009/9/118), w której podkreśla się, że art. 47943

k.p.c. będący wyjątkiem od

zasady przewidzianej w art. 365 § 1 k.p.c. powinien podlegać wykładni zwężającej

oraz, że niedopuszczalność ponownego rozpoznania tego samego roszczenia

trzeba odnosić do zakresu przedmiotowego prawomocnego wyroku. Istotne z tego

13

punktu widzenia jest to, że „Sąd dokonując kontroli wzorca nie czyni tego in

abstracto, ale odnosi się do konkretnego postanowienia konkretnego wzorca,

uwzględniając przy tym pozostałe postanowienia tego wzorca (art. 3852

i 3853

k.c.)”.

Powyższą ocenę zasadniczej argumentacji obu podstaw skargi kasacyjnej

należy uzupełnić o uwagi szczegółowe, także prowadzące do uznania

niezasadności przedstawionych w skardze zarzutów. Zarzut naruszenia art. 233

k.p.c. wykracza poza dopuszczalne granice zarzutów postępowania kasacyjnego

(art. 3983

§ 3 w związku z art. 39813

k.p.c.). Wprawdzie zarzut ten został

podniesiony w kontekście art. 328 § 2 k.p.c., ale – w odniesieniu do tego ostatniego

przepisu – z nieadekwatnym kwestionowaniem podstaw zaskarżonego wyroku,

które – z zachowaniem wymagań wskazanego przepisu – uzasadnienie wyroku

zawiera.

W poszczególnych zarzutach materialnoprawnej podstawy skargi skarżący

jako na miarę zarzuconego błędu wykładni lub zastosowania wskazanych

przepisów – oprócz omawianej już wyżej koncepcji abstrakcyjnej kontroli

abstrakcyjnego wzorca i abstrakcyjnie określonego konsumenta – bezzasadnie

odwołuje się tylko do wybranych przez siebie elementów wyjaśnionego w wyroku

stanu faktycznego, zniekształcając w ten sposób ocenę prawną wyroku.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że będące przedmiotem

sprawy postanowienie wzorca umownego zostało poddane analizom w odniesieniu

do potencjalnych umów, do których wzorzec ten miałby zastosowanie. Ustalono, że

na podstawie przedmiotowego wzorca mogłyby być zawierane także umowy, w

których prawa i obowiązki zostałyby ukształtowane z rażącym naruszeniem

interesów konsumenta, który – w razie skorzystania z przysługującego mu

uprawnienia rozwiązania umowy – byłby zobowiązany do zapłaty kary umownej,

wynikającej ze wzorca ale znacznie przewyższającej uzyskane korzyści z tytułu

promocji, której wzorzec został poświęcony.

Należy zauważyć, że o nietrafności ocen interpretacyjnych i subsumcyjnych

przepisów art. 3851

§ 1 k.c., art. 3853

pkt 17 k.c. i art. 57 ust. 6 Prawa

telekomunikacyjnego do ustalonych w wyroku okoliczności nie może – jak to

zarzuca skarżący – świadczyć to, że na podstawie przedmiotowego wzorca umowy

14

mogłyby zostać zawarte i takie umowy, w których interesy konsumenta nie

zostałyby naruszone. Podnosząc tego rodzaju argumentację autor skargi

kasacyjnej przestaje być konsekwentny w stosunku do tak bardzo przez siebie

podkreślonego znaczenia abstrakcyjności wzorca umownego. Zakwestionowane w

wyroku postanowienia wzorca są właśnie abstrakcyjne, w rozważonym tu aspekcie;

są tak ogólnie sformułowane, że przedsiębiorca mógłby się nimi posłużyć nie tylko

w umowie niesprzecznej z interesem konsumenta, ale – jak to ustalił Sąd – także w

umowie wyraźnie (rażąco) ten interes naruszającej. Trzeba w tym kontekście

zwrócić uwagę na prawidłowo w zaskarżonym wyroku określony cel postępowania

dotyczącego oceny – pod kątem abuzywności – postanowień wzorca umowy.

Wzorzec umowy stanowi w razie zawarcia umowy tę jej część która nie była

przedmiotem indywidualnych rokowań (uzgodnień) stron umowy, zachodzi więc

potrzeba ochrony wszystkich potencjalnych konsumentów, którzy mogliby zawrzeć

umowę na podstawie (według reguł określonych w art. 384 k.c.) danego wzorca

umowy. Inaczej ujmując tę kwestię można stwierdzić, że w istocie rzeczy w

omawianej tu nieokreśloności przedmiotowego postanowienia wzorca umowy, w

tym, że mógłby być użyty „przeciwko” konsumentowi, wyraża się potrzeba

naznaczenia go kwalifikacją niedozwoloności w trybie przewidzianym w art. 47942

§

1 k.p.c. i ze skutkami zamieszczenia stwierdzonej wyrokiem abuzywności w

przewidzianym do tego rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za

niedozwolone (art. 47945

k.p.c.).

Uznając, że skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw Sąd

Najwyższy orzekł stosownie do art. 39814

k.p.c.