II UK 321/08

Sygn. akt II UK 321/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Halina Kiryło

w sprawie z wniosku K. C., W. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej […]

o przeniesienie odpowiedzialności z tytułu składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 maja 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1, w części orzekającej o

apelacji organu rentowego i w tej części przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

W sprawie z odwołania K. C. i W. C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Pierwszemu, z udziałem zainteresowanych […], o przeniesienie

odpowiedzialności z tytułu składek, wyrokiem z dnia 9 października 2006 r., Sąd

Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P., zmienił dwie decyzje

organu rentowego z dnia 10 grudnia 2004 r. i orzekł, że: 1) K. C. nie odpowiada za

zaległości spółki „K." Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe K. i W. C.

Spółka Jawna w P. oraz za zaległości wspólnika W. C. z tytułu składek na Fundusz

Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych oraz 2) W. C. nie odpowiada za zaległości spółki „K."

Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe K. i W. C. Spółka Jawna w P.

oraz za zaległości wspólnika K. C. z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń

Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych. Jednocześnie Sąd Okręgowy oddalił odwołania w części

kwestionującej przeniesienie na poszczególnych odwołujących się

odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

W stanie faktycznym sprawy, spółka cywilna K. C. i W. C. powstała w 1996 r.

W dniu 12 marca 2001 r. jej wspólnicy zawarli umowę spółki jawnej pod wyżej

wskazaną firmą. Od połowy 2002 r. działalność spółki nie przynosiła żadnego

dochodu, w związku z czym nie były regulowane należności składkowe. W dniu 12

kwietnia 2002 r. spółka wystąpiła o otwarcie postępowania układowego i jej wniosek

został uwzględniony postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z dnia 9 maja 2003 r.

Postanowieniem z dnia 23 września 2003 r. postępowanie układowe umorzono. W

dniu 10 grudnia 2004 r. organ rentowy wydał decyzje, w których ustalił wysokość

zadłużenia wspólników spółki wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne oraz z tytułu składek na Fundusz

Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych. Sąd Okręgowy, powołując się na art. 31 i 32 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.; dalej ustawa systemowa) oraz art. 115 i art. 107 § 1

pkt 2 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst:

Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), stwierdził, że wspólnik spółki cywilnej i jawnej

3

ponosi odpowiedzialność za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne, nie ponosi natomiast odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek

na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Apelacje od tego wyroku - wniesione

zarówno przez odwołujących się, jak i przez organ rentowy - zostały oddalone

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 6 maja 2008 r., który podzielił ustalenia

faktyczne i ich ocenę prawną dokonaną przez Sąd Okręgowy. W szczególności Sąd

odwoławczy zaaprobował pogląd Sądu pierwszej instancji dotyczący braku podstaw

do odpowiedzialności wspólników spółki jawnej za niezapłacone składki na

Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, z art. 32 ustawy

systemowej jednoznacznie wynika, że do tych składek stosuje się odpowiednio

przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne, ale nie w pełnym

zakresie, a jedynie co do ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i

opłaty dodatkowej, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich

nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania

ulg i umorzeń.

Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną w pkt 1, w części w której Sąd

oddalił apelację ZUS, pełnomocnik organu rentowego zarzucając naruszenie prawa

materialnego - art. 31 i 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i

przyjęcie, że art. 115 Ordynacji podatkowej nie ma zastosowania do zaległości z

tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zdaniem skarżącego, nietrafne jest

stanowisko przyjęte przez Sąd Apelacyjny o braku możliwości przeniesienia na

wspólników spółki jawnej zaległości dotyczących składek na te Fundusze. Według

organu rentowego taką możliwość daje art. 32 ustawy systemowej, który należy

odczytywać łącznie z jej art. 31. Stąd też, chociaż w art. 32 nie ujęto expressis

verbis, że do składek w nim wymienionych stosuje się przepisy dotyczące

odpowiedzialności osób trzecich, to odpowiedzialność ta wynika z wykładni

systemowej i funkcjonalnej. Na uzasadnienie swojego stanowiska skarżący powołał

się na poglądy wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 17 października

4

2006 r., II UK 85/06 (OSNP 2007 nr 21-22, poz. 328) i z dnia 9 października 2006 r.,

II UK 47/06 (OSNP 2007 nr 19-20, poz. 296) oraz w uchwałach z dnia 4 czerwca

2008 r., II UZP 3/08 (OSNP 2009 nr 11-12, poz. 148) i z dnia 23 maja 2003 r., III

CZP 27/03 (OSNC 2004 nr 3, poz. 37).

Sąd Najwyższy rozpoznając skargę kasacyjną, postanowieniem z dnia 31

marca 2009 r., II UK 321/08, odroczył wydanie orzeczenia w niniejszej sprawie i na

mocy art. 39817

§ 1 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi

Sądu Najwyższego zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: - „Czy

przepis art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (...), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2009 r., stanowi

podstawę do przeniesienia odpowiedzialności za zaległości składkowe na Fundusz

Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie

zdrowotne na osoby trzecie ?”

W uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2009

r., II UZP 3/09 (dotąd niepublikowana), Sąd Najwyższy orzekł, że przepis art. 32

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – także w brzmieniu obowiązującym

do dnia 1 stycznia 2010 r. przed zmianą dokonaną przez art. 45 pkt 1 ustawy z dnia

19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656) –

stanowi podstawę odpowiedniego stosowania do składek na Fundusz Pracy,

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie

zdrowotne przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne o

odpowiedzialności osób trzecich za zaległości składkowe.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu, ponieważ jej podstawa okazała

się uzasadniona.

W uzasadnieniu wyżej wskazanej uchwały zostało potwierdzone jednolite

orzecznictwo Sądu Najwyższego sprowadzające się do stwierdzenia, że do składek

na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na

ubezpieczenie zdrowotne stosuje się art. 115 (lub art. 116) Ordynacji podatkowej.

W uchwale z dnia 7 maja 2008 r., II UZP 1/08, (OSNP 2008 nr 23-24, poz. 352) Sąd

Najwyższy przyjął, że niezapłacone w terminie składki na Fundusz Pracy i

5

ubezpieczenie zdrowotne (oraz należności z nimi związane) mogą być pobrane

przez organ rentowy od spadkobiercy osoby zobowiązanej do zapłaty takich

składek w granicach odpowiedzialności danego spadkobiercy za długi spadku. W

uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wywiódł, że użyte w art. 32 ustawy

systemowej określenie „w zakresie poboru" - w odniesieniu do składek na

ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych - należy odczytywać w powiązaniu z przepisami

regulującymi pobór tego rodzaju składek przez organ rentowy. W sytuacji, gdy art.

32 ustawy systemowej stwierdza, że nie tylko w zakresie poboru składek na

ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, ale także w zakresie egzekucji, wymierzania odsetek za

zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na

wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz

stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na

ubezpieczenia społeczne, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma prawo i obowiązek

stosować odpowiednio przepisy prawa materialnego i procesowego dotyczące

składek na ubezpieczenie społeczne wobec każdego dłużnika tego typu należności,

jak wymienione w art. 32 ustawy systemowej, które to przepisy pozwolą na pobór,

czyli uzyskanie wierzytelności danego Funduszu. Zawarte w ustawach regulujących

funkcjonowanie Narodowego Funduszu Zdrowia (dawniej kas chorych) oraz

Funduszu Pracy przepisy o naliczaniu odsetek za zwłokę w zapłacie składek na

dany Fundusz - zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej dotyczącymi odsetek

od zaległości podatkowych - należy odczytywać jedynie jako potwierdzające regułę

wyprowadzaną z art. 32 ustawy systemowej, a zarazem jako wskazujące wprost na

jeden z aspektów szeroko rozumianego poboru składek na poszczególne

Fundusze. Jeszcze wyraźniej analizowane zagadnienie przedstawił Sąd Najwyższy

w powołanej w skardze kasacyjnej uchwale z dnia 4 czerwca 2008 r., II UZP 3/08,

(OSNP 2009 nr 11-12, poz. 148) w której przyjęto, że członkowie zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością mogą, na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej

w związku z art. 32 ustawy systemowej oraz w związku z art. 31 tej ustawy, zostać

obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone w terminie przez tę spółkę składki

na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na

6

ubezpieczenie zdrowotne. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wywiódł, że

nie jest trafna wykładnia użytego w art. 32 ustawy systemowej określenia o

„poborze" składek, ograniczająca to pojęcie do czynności technicznych,

nieobejmujących tym samym odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych składek

przez osoby trzecie (członków zarządu spółki). Przepisy ustawowe o poborze

składek dotyczą przede wszystkim określenia podmiotu zobowiązanego do ich

zapłacenia. Podmiotem zobowiązanym do zapłacenia składek może być następca

prawny podmiotu, na którym ciąży obowiązek składkowy, jak i osoba trzecia, na

którą przepisy prawa nakładają obowiązek spełnienia - przy istnieniu określonych

warunków - zobowiązania składkowego, niespełnionego przez podmiot

bezpośrednio zobowiązany. Taką możliwość przewiduje art. 31 ustawy systemowej,

który odsyła do odpowiedniego stosowania, między innymi art. 115, art. 116, 116a,

117, 118 i 119 Ordynacji podatkowej, tj. do przepisów o odpowiedzialności osób

trzecich za zobowiązania podatkowe. W ocenie Sądu Najwyższego, art. 31 i 32

ustawy systemowej należy postrzegać łącznie, co oznacza, że odesłanie zawarte w

art. 32 ustawy systemowej obejmuje odesłanie do przepisów dotyczących składek

na ubezpieczenia społeczne łącznie z przepisem art. 31, zawierającym odesłanie

do wymienionych w nim przepisów Ordynacji podatkowej. Celem tego przepisu jest

zabezpieczenie uzyskiwania składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne na poziomie

analogicznym, jak w przypadku składek na ubezpieczenia społeczne. Składki te -

podobnie jak składki na ubezpieczenia społeczne - służą gromadzeniu dochodów, z

których są następnie pokrywane świadczenia socjalne w postaci odpowiednich

zasiłków, bądź też świadczenia w naturze, w razie zaistnienia ryzyka socjalnego w

postaci utraty zarobków z powodu ogłoszenia upadłości pracodawcy, braku pracy,

czy też konieczności leczenia. Wyłączenie - bądź też ograniczenie - zakresu

ściągalności składek wymagałoby w tej sytuacji wyraźnej, szczególnej regulacji

prawnej, której analizowane unormowania nie zawierają. Wykładnia przedstawiona

w powołanych uchwałach została bez zastrzeżeń zaaprobowana w uzasadnieniu

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2008 r., II UZP 6/08 (OSNP 2009 nr 7-

8, poz. 102), w którym wywiedziono - powołując się na art. 32 ustawy systemowej -

że do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

7

Pracowniczych i ubezpieczenie zdrowotne ma odpowiednie zastosowanie art. 31 tej

ustawy, a w konsekwencji mają odpowiednie zastosowanie wymienione w nim

przepisy Ordynacji podatkowej, w tym przepisy o odpowiedzialności osób trzecich

za zobowiązania podatkowe. Również w niepublikowanym wyroku z dnia 4 marca

2009 r., II UK 275/08, Sąd Najwyższy, odwołując się do uzasadnień wyroków z dnia

9 października 2006 r., II UK 47/06, (OSNP 2007 nr 19-20, poz. 296) oraz z dnia 17

października 2006 r., II UK 85/06, (OSNP 2007 nr 21-22, poz. 328), stwierdził, że

członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialności mogą na podstawie

art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z art. 32 ustawy systemowej oraz w

związku z art. 31 tej ustawy zostać obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone

w terminie przez tę spółkę składki na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne.

Z uwagi na to, że zgodnie z art. 39817

§ 2 k.p.c. uchwała powiększonego

składu Sądu Najwyższego jest w niniejszej sprawie wiążąca (niezależnie od tego,

że skład orzekający Sądu Najwyższego w całej rozciągłości ją podziela), należało

uwzględnić skargę kasacyjną i orzec jak w sentencji na podstawie art. 39816

k.p.c.