III PK 74/09

Sygn. akt III PK 74/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z powództwa E. G., J. G., I. G.

przeciwko Zakładom […] i Skarbowi Państwa reprezentowanego przez Ministra

Skarbu Państwa

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 2 lipca 2009 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

2

Wyrokiem z dnia 16 marca 2009 r. Sąd Rejonowy w P. oddalił powództwo

[…] przeciwko Zakładom […]i Ministrowi Skarbu Państwa reprezentowanemu przez

Ministra Skarbu Państwa o odszkodowanie z tytułu niezawarcia umowy

nieodpłatnego nabycia akcji. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia.

W oparciu o przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171,

poz.1397 ze zm., zwanej dalej ustawą o komercjalizacji i prywatyzacji) Skarb

Państwa reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa zawarł w dniu 30 maja

1997 r. z pozwaną Spółką umowę MS P/497/97 w celu przeprowadzenia

nieodpłatnego udostępnienia akcji uprawnionym pracownikom. W umowie tej

zlecono Spółce wykonanie czynności technicznych, w tym między innymi wezwania

w imieniu Ministra Skarbu Państwa uprawnionych pracowników do składania

oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji - poprzez ogłoszenie w

dzienniku o zasięgu ogólnokrajowym i lokalnym oraz poprzez wywieszenie w

siedzibie spółki wezwania, ustalenia liczby uprawnionych pracowników na

podstawie złożonych przez nich oświadczeń, dokonania podziału uprawnionych

pracowników na grupy, sporządzenia listy tychże pracowników i rozpatrzenia

reklamacji, przygotowania dla wszystkich uprawnionych projektów umów

nieodpłatnego nabycia akcji według załączone wzoru. Cena emisyjna jednej akcji

serii B o wartości nominalnej 10 zł ustalona została w dniu 12 października 2005 r.

na 54 zł. W wydanym przez zarząd pozwanej Spółki ogłoszeniu zawarto informację,

że: umowy nieodpłatnego zbycia akcji można zawierać od 23 października 2006 r.,

a prawo do nieodpłatnego nabycia akcji wygasa 2 maja 2007 r. (pkt 1); nieodpłatnie

udostępniane akcje są akcjami zdematerializowanymi, nie mają formy dokumentu i

istnieją jedynie w postaci zapisu na rachunku papierów wartościowych,

przeniesienie akcji na osobę uprawnioną nastąpi z chwilą dokonania

odpowiedniego zapisu na rachunku papierów wartościowych nabywającego, a nie

w momencie podpisania przez nabywającego samej umowy nieodpłatnego zbycia

akcji (pkt 2); osoby uprawnione zgłaszające się w celu zawarcia umowy

nieodpłatnego zbycia akcji powinny wskazać nazwę biura maklerskiego i numer

3

indywidualnego rachunku papierów wartościowych, na który mają być przeniesione

akcje (pkt 3); spadkobiercy, którzy nie dysponują prawomocnym postanowieniem o

stwierdzeniem nabycia spadku powinni złożyć do sądu stosowny wniosek do 2

maja 2007 r. (pkt 9), prawo do nieodpłatnego nabycia akcji wygasa w dniu 2 maja

2007 r., za wyjątkiem przypadków określonych w pkt 9 (pkt 14). Pismem z 19

marca 2007 r. Minister Skarbu Państwa - w odpowiedzi na zapytanie skierowane

przez pozwaną Spółkę - poinformował, że prawo do nieodpłatnego nabycia akcji

powstaje w trzy miesiące po zbyciu przez Skarb Państwa pierwszych akcji na

zasadach ogólnych i wygasa z upływem 12 miesięcy od jego powstania, oraz że

zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. bieg terminu przerywa się przez każdą czynność

przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania sprawy, a więc

między innymi w momencie wszczęcia sądowego postępowania o

ubezwłasnowolnienie jednego ze spadkobierców.

S. G. był uprawniony do 370 akcji pozwanej Spółki i jego nazwisko

znajdowało się na liście osób uprawnionych przekazanej Ministrowi Skarbu

Państwa w dniu 28 lipca 2006 r. Postanowieniem z dnia 22 marca 2007 r. Sąd

Rejonowy w P. stwierdził, że spadek po S. G. zmarłym w dniu 22 grudnia 2003 r.

dziedziczą z mocy ustawy żona E. G. oraz synowie J. G., E. J. i córka I. G. W dniu

17 kwietnia 2007 r. powodowie udzielili J. P. na właściwym druku pełnomocnictwa

do dokonania między innymi następujących czynności: zawarcia ze Skarbem

Państwa umowy nieodpłatnego zbycia akcji, podpisania oświadczenia, że nie jest

znany fakt skorzystania przez spadkodawcę z prawa do nieodpłatnego nabycia

akcji, złożenia oświadczenia o posiadaniu przez spadkobierców indywidualnego

rachunku papierów wartościowych oraz wskazanie jego numeru i nazwy biura

maklerskiego prowadzącego ten rachunek. W dniu 2 maja 2007 r. J. P. - celem

podpisania umowy - zgłosił się z udzielonymi mu pełnomocnictwami do

upoważnionej pracownicy pozwanej Spółki, M. M., od której uzyskał informację, że

wymagane jest założenie rachunku w biurze maklerskim. Założenie rachunków w

tej dacie nie nastąpiło z uwagi na nieposiadanie przez J. P. stosownych

upoważnień od powodów. Tego samego dnia J. P. uzyskał od M. M. potwierdzenie,

że zgodnie z opinią Ministerstwa Skarbu złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia

spadku przed 2 maja 2007 r. przerywa bieg terminu do nieodpłatnego nabycia akcji.

4

Rachunki inwestycyjne powodów zostały założone w dniu 16 sierpnia 2007 r. i w tej

dacie w siedzibie pozwanej Spółki J. P. podpisał w imieniu powodów umowę

nieodpłatnego zbycia akcji. W dniu 6 listopada 2007 r. dyrektor Departamentu

Ewidencji, Reprywatyzacji, Rekompensat i Udostępniania Akcji Ministerstwa Skarbu

Państwa odesłał pozwanej Spółce umowy nieodpłatnego zbycia akcji

spadkobiercom uprawnionych pracowników bez ich podpisania, wobec wygaśnięcia

prawa spadkobierców do nabycia akcji. Pismem z dnia 7 listopada 2007 r. Minister

Skarbu Państwa poinformował pozwaną Spółkę o zmianie stanowiska

Departamentu Prawnego Ministerstwa co do terminu, w którym mogą być

zawierane ze spadkobiercami uprawnionych pracowników umowy nieodpłatnego

zbycia akcji. Zgodnie z nową interpretacją, umowy te można było zawierać jedynie

w terminie określonym w art. 38 ust. 2 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji,

zgodnie z którym prawo do nieodpłatnego nabycia akcji powstaje po upływie trzech

miesięcy od zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych i

wygasa z upływem 12 miesięcy od dnia jego powstania. W piśmie z 7 marca 2008

r. pozwana Spółka poinformowała J. P. o braku możliwości zawarcia umowy

nieodpłatnego zbycia akcji pozwanej Spółki w związku z upływem terminu

określonego w art. 38 ust. 2 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że termin

określony w art. 38 ust. 2 wymienionej wyżej ustawy ma charakter zawity i w

przypadku nieodpłatnego zbywania akcji pozwanej Spółki upływał w dniu 2 maja

2007 r. Jego niedotrzymanie spowodowało więc wygaśnięcie prawa powodów do

nieodpłatnego nabycia akcji. Niewłaściwa interpretacja przez Ministra Skarbu

Państwa art. 38 ust. 2 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji oraz art. 123 §1 k.c. i

jej podanie do wiadomości publicznej przyczyniło się do uznania przez powodów,

że wskazana w ogłoszeniu data wygaśnięcia terminu do nieodpłatnego nabycia

akcji nie dotyczy spadkobierców uprawnionych pracowników (pkt 14 w związku z

pkt 9 ogłoszenia). Zmiana interpretacji przepisów w zakresie terminu, w jakim mogą

być zawierane umowy nieodpłatnego zbycia akcji spadkobiercom nastąpiła w

sierpniu 2007 r., co wynika wprost z pisma Ministra Skarbu Państwa z dnia 7

listopada 2007 r. Informacje pochodzące od Ministra Skarbu Państwa i

przekazywane przez pozwaną Spółkę wprowadziły powodów w błąd co do

5

momentu wygaśnięcia terminu do nieodpłatnego nabycia przez nich akcji. Wskutek

oczywiście wadliwej interpretacji obowiązujących przepisów i jej późniejszej

zmiany, w okresie od 2 maja do sierpnia 2007 r. zostały przez Ministra Skarbu

Państwa zawarte umowy zbycia akcji ze spadkobiercami 37 uprawnionych

pracowników pozwanej Spółki. Akcje nie zostały natomiast zbyte powodom, gdyż

ich pełnomocnik podpisał umowę już po zmianie interpretacji przepisów przez

Ministerstwo.

Sąd Rejonowy wskazał na możliwość nieodpłatnego nabycia przez powodów

akcji na podstawie art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji oraz ustawy o zasadach nabywania od Skarbu

Państwa akcji w procesie konsolidacji spółek sektora elektroenergetycznego (Dz.U.

z 2009 r. Nr 13, poz. 70, zwanej dalej ustawą zmieniającą) i uznał ich żądanie

zasądzenia odszkodowania na podstawie art. 471 k.c. za nieuzasadnione.

Odnośnie do odpowiedzialności pozwanej Spółki Sąd ten - odwołując się do

poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2008 r., II PK

198/07, iż Skarb Państwa odpowiada również za spółkę, z którą wykonuje

zobowiązanie - stwierdził, że wykonywała ona jedynie konkretne czynności

techniczne w imieniu i na zlecenie Skarbu Państwa w oparciu o przepisy

rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 29 stycznia 2003 r. w sprawie

szczegółowych zasad podziału uprawnionych pracowników na grupy, ustalania

liczby akcji przypadających na każdą z tych grup oraz trybu nabywania akcji przez

uprawnionych pracowników (Dz.U. Nr 35, poz. 303 ze zm., zwanego dalej

rozporządzeniem wykonawczym) oraz umowy nr MPS/497/97 i aneksów do niej, a

prawidłowość tych czynności kontrolował Skarb Państwa jako właściciel akcji,

dokonując interpretacji prawnej przepisów i jej zmiany w sierpniu 2007 r. oraz

akceptując treść ogłoszenia.

W zakresie odpowiedzialności Skarbu Państwa Sąd Rejonowy uznał brak

podstaw do przyjęcia istnienia po stronie powodów szkody na skutek bezprawnego

niewykonania zobowiązania do nieodpłatnego przeniesienia własności akcji, skoro

obecny stan prawny pozwala im na zawarcie stosownej umowy nabycia po 92 akcje

pozwanej Spółki, a następnie ich zbycia lub skorzystania z dywidendy. W ocenie

Sądu Rejonowego, co prawda treść ogłoszenia w spornym zakresie była

6

nieprawidłowa, a na pewno niejednoznaczna i wynikała z niewłaściwej interpretacji

przepisów przez Ministra Skarbu Państwa, jednakże nie ma ewidentnego związku

przyczynowego pomiędzy jego działaniem a niepodpisaniem przez powodów umów

do dnia 2 maja 2007 r. Po pierwsze - w ogłoszeniu o przystąpieniu do

udostępniania akcji data wygaśnięcia prawa do zawarcia umowy była wyraźnie

podkreślona w pkt 1 i 14, po drugie - zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca

2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz.U. Nr 405, poz. 183 ze zm.)

umowa zobowiązująca do przeniesienia zdematerializowanych papierów

wartościowych przenosi ich własność z chwilą dokonania wpisu na rachunku

papierów wartościowych, a nie z momentem zawarcia umowy nieodpłatnego

nabycia akcji, o czym stosowna informacja znalazła się w pkt 2 ogłoszenia, a zatem

powodowie powinni w dniu 2 maja 2007 r. posiadać rachunek inwestycyjny w biurze

maklerskim, po trzecie - postanowienie o nabyciu spadku po S. G. uprawomocniło

się w dniu 11 kwietnia 2007 r., a więc możliwe było dopełnienie przez powodów

wszystkich formalności i zawarcie umowy do 2 maja 2007 r., po czwarte -

powodowie już w piśmie pozwanej Spółki z dnia 20 lipca 2006 r. zostali

poinformowani o konieczności dostarczenia prawomocnego postanowienia o

stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym w 2003 r. uprawnionym pracowniku. W

ocenie Sądu pierwszej instancji, powyższe okoliczności wskazują, że powodowie

nie wykazali należytej staranności, aby w terminie obowiązującym wszystkich

uprawnionych i wynikającym z harmonogramu zawartego w pkt 8 ogłoszenia

dokonać wszelkich czynności związanych z nabyciem akcji pozwanej Spółki.

Wyrokiem z dnia 2 lipca 2009 r. Sąd Okręgowy w L. zmienił powyższy wyrok

w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra

Skarbu Państwa na rzecz powodów kwoty po 145,90 zł tytułem odszkodowania za

utraconą dywidendę z ustawowymi odsetkami (pkt I), oddalił apelację w pozostałej

części w stosunku do Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Skarbu

Państwa (pkt II) oraz w stosunku do pozwanej Spółki w całości (pkt III).

Sąd Okręgowy wskazał na dokonanie przez Sąd pierwszej instancji błędnej

oceny prawnej w zakresie wygaśnięcia prawa powodów do nieodpłatnego nabycia

akcji. Zdaniem Sądu odwoławczego, stosownie do informacji zawartej w

ogłoszeniu, powodowie powinni przedstawić do dnia 2 maja 2007 r. (osobiście lub

7

przez pełnomocnika) prawomocne postanowienie o nabyciu spadku bądź - gdyby

takim postanowieniem nie dysponowali - do wskazanej daty złożyć wniosek o

stwierdzenie nabycia spadku. Powodowie warunki te spełnili, gdyż w dniu 2 maja

2007 r. ich pełnomocnik przedstawił stosowne dokumenty. Posiadanie rachunku w

biurze maklerskim nie stanowi warunku sine qua non dla zawarcia umowy

zobowiązującej do przeniesienia akcji, a - stosownie do art. 7 ust. 2 ustawy dnia 29

lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi - umożliwia jedynie przeniesienie

zdematerializowanych papierów wartościowych z chwilą dokonania zapisu na

rachunku. W związku z tym nie można przyjąć, że po 2 maja 2007 r. wygasło

uprawnienie powodów do zawarcia umowy o nieodpłatne nabycie akcji i umowa

taka została zawarta z powodami przez Ministra Skarbu Państwa w dniu 28

kwietnia 2009 r.

W ocenie Sądu drugiej instancji powodowie nie ponieśli szkody w związku z

późniejszym zawarciem umowy, gdyż zgodnie z art. 38 ust. 3 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji akcje nabyte nieodpłatnie przez uprawnionych

pracowników nie mogą być przedmiotem obrotu przed upływem dwóch lat od dnia

zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych. Oznacza to,

że nawet gdyby umowa została zawarta w dniu 2 maja 2007 r., to

najwcześniejszym możliwym terminem sprzedaży akcji przez powodów byłby dzień

3 maja 2009 r. Ponadto wysokość żądanego przez nich odszkodowania (według

ustaleń Sądu pierwszej instancji -112 zł za akcję) obliczona została przy założeniu,

że dokonaliby sprzedaży akcji w okresie najkorzystniejszym, „co z uwagi na

poczynione ustalenia jest założeniem dowolnym i nie zostało w sposób

wystarczający udowodnione, by powodowie dokonali sprzedaży akcji po cenie

najkorzystniejszej i tym samym utracili korzyści”. Tymczasem w przypadku

odszkodowania za utratę prawa do akcji lub prawa do nieodpłatnego nabycia akcji

odszkodowanie określane jest według ceny akcji ustalonej dla osób fizycznych,

obywateli polskich w pierwszym dniu sprzedaży (art. 363 § 2 k.c.). Wynika to z

faktu, iż kurs akcji jest zmienny i zależy od tak zróżnicowanych czynników, że nie

gwarantują w dostatecznym stopniu pożądanej stałości przy ustalaniu ceny

stanowiącej podstawę do odszkodowania. Nie doszło również do istotnej i trwałej

deprecjacji wartości akcji, skoro - jak wskazał pełnomocnik powodów - wartość

8

jednej akcji w przeddzień zamknięcia rozprawy wynosiła 80 zł, a więc była wyższa

niż w pierwszym dniu sprzedaży (według ustaleń Sądu pierwszej instancji - wartość

emisyjna wynosząca 54 zł). W tej sytuacji powodowie nie wykazali, aby ponieśli

szkodę majątkową na skutek niezawarcia umów zbycia akcji na podstawie

przedłożonych w dniu 2 maja 2007 r. dokumentów, za wyjątkiem szkody

poniesionej z tytułu utraconej dywidendy, której wyrównania domagali się za rok

obrotowy 2006/2007.

Odnośnie do odpowiedzialności pozwanej Spółki Sąd drugiej instancji

wskazał, że powodowie nie wykazali braku należytej staranności w jej działaniu.

Spółka działała zgodnie z przepisami prawa i postanowieniami umowy zawartej ze

Skarbem Państwa, ze strony którego nastąpiła odmowa zawarcia umów o

nieodpłatne zbycie akcji.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powodowie zarzucili: I.

naruszenie prawa materialnego, a to: 1) art. 471 w związku z art. 140 k.c., przez

błędną ocenę szkody i jej występowania jako rezultat bezpodstawnego,

niemającego żadnego oparcia w materiale dowodowym ani w ustawie o

komercjalizacji i prywatyzacji ustalenia, że powodowie najwcześniej mogliby

sprzedać akcje w dniu 3 maja 2009 r. i że nie doznali szkody ze strony obu

pozwanych przez sam fakt zawarcia z nimi w dniu 28 kwietnia 2009 r., tj. z

dwuletnią zwłoką stosownej umowy i mimo tego, że do dnia wyroku należne akcje

nie zostały przekazane na rachunek w biurze maklerskim, kiedy bezprawnie

uniemożliwiono im nabycie akcji w nakazanym prawem terminie tj. z dniem 2 maja

2007 r. i korzystanie z prawa własności akcji w zakresie wynikającym z art. 140

k.c., w tym z możliwości sprzedaży akcji z dniem 2 lutego 2008 r., tj. po upływie

dwóch lat od dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach

ogólnych; 2) art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji, przez błędną wykładnię, że określony w nim termin biegnie dla

powodów inaczej niż dla wszystkich innych uprawnionych pracowników, tj. od dnia

podpisania przez nich umowy (2 maja 2007 r.) i kończy się dopiero w dniu 2 maja

2009 r., podczas gdy termin ten jest jednolity dla wszystkich akcjonariuszy (poza

członkami zarządu) i upłynął z dniem 2 lutego 2008 r., gdyż akcje pozwanej Spółki

zostały zbyte przez Skarb Państwa po raz pierwszy na zasadach ogólnych w dniu 2

9

lutego 2006 r.; 3) art. 361 § 1 i 2 k.c., przez błędną wykładnię i w związku z tym

nieuwzględnienie w rachunku szkody powodów korzyści jakie mogliby osiągnąć,

gdyby umowa została zawarta w dniu 2 maja 2007 r., 4) art. 363 § 2 w związku z

art. 5 k.c., przez błędną jego wykładnię i nieuwzględnienie, że ze względu na

nagromadzenie złej woli ze strony Skarbu Państwa, odmowę zawarcia umowy we

właściwym terminie, a zawarcie jej z dwuletnią zwłoką, co uniemożliwiło powodom

dysponowanie akcjami w okresie od lutego 2008 r. do września 2008 r., kiedy miały

one wysokie notowania na giełdzie, zachodzą podstawy do przyjęcia do wyliczenia

szkody cen akcji „sprzed krachu na giełdzie”; 5) art. 366 § 1 k.c. w związku z art. 36

ust. 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, rozporządzeniem Ministra Skarbu

Państwa z dnia 29 stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału

uprawnionych pracowników na grupy oraz umową MSP/497/97 z dnia 30 maja

1997 r., przez błędną wykładnię wyrażającą się w wykluczeniu relacji in solidum

pomiędzy pozwanymi i skutków tego dla odpowiedzialności pozwanej Spółki, a w

konsekwencji niesłuszne oddalenie w stosunku do niej roszczeń w całości: II.

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a

mianowicie art. 321 § 1 k.p.c., poprzez niewzięcie przy wyrokowaniu pod uwagę, że

roszczenie powodów od sierpnia 2008 r. dotyczyło wyłącznie odszkodowania, a nie

zawarcia umowy, zatem podpisanie umowy przez Skarb Państwa w dniu 28

kwietnia 2009 r. nie mogło mieć wpływu na żądanie pozwu i w konsekwencji Sąd

wyrokował co do przedmiotu nieobjętego żądaniem, co miało istotny wpływ na

ocenę roszczeń.

Wskazując na powyższe zarzuty powodowie wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku w części dotyczącej punktów l, II i III, „tj. co do oddalonych

roszczeń o odszkodowanie” i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania, ewentualnie - w przypadku gdyby Sąd Najwyższy nie

dopatrzył się naruszenia art. 321 k.p.c. - o uchylenie zaskarżonego wyroku w części

dotyczącej punktu l, II i III „w zakresie w tych punktach orzeczonym i orzeczenie co

do istoty sprawy zgodnie z treścią powództwa”.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że fakt podpisania umowy przez Skarb

Państwa (według aktualnego stanu sprawy) nie dotyczył przedmiotu żądania i

powinien być uwzględniony tylko o tyle, że gdyby doszło do wykonania

10

wynikającego z umowy zobowiązania i przekazania w trakcie procesu akcji na

rachunek powodów w biurze maklerskim, to Sąd mógłby zaliczyć ich wartość na

poczet należnego odszkodowania. Takie przekazanie nastąpiło jednak dopiero w

dniu 21 sierpnia 2009 r. Według skarżących, dla odpowiedzialności pozwanej

Spółki nie ma znaczenia czy wywiązała się ona w sposób należyty z obowiązków

nałożonych na nią przez przepisy rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia

29 stycznia 2003 r., gdyż - według stosowanych w drodze analogii zasad

wynikających z art. 366 k.c. - mimo należytego wykonania obowiązków własnych

nie może uchylić się ona od odpowiedzialności za szkodę poniesioną w procesie

prywatyzacji. W tym zakresie skarżący powołali się na wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 22 stycznia 2004 r., I PK 291/03.

Skarżący wskazali, że można sądzić, iż Skarb Państwa - podpisując w dniu

28 kwietnia 2009 r. umowę nieodpłatnego zbycia akcji, podpisaną przez powodów

w dacie 2 maja 2007 r. - uczynił to w oparciu o znowelizowaną ustawę o

komercjalizacji i prywatyzacji, a więc bez związku z toczącym się w sprawie

postępowaniem. Gdyby nawet przyjąć, że czynność ta zaspokoiła roszczenie

odszkodowawcze w części odnoszącej się do wartości akcji, to świadczenie to

powinno być zaliczone na poczet należnego odszkodowania. Zdaniem powodów,

gdyby nie zostali bezprawnie pozbawieni akcji w okresie od 2 maja 2007 r. do 28

kwietnia 2009 r., mogliby wykonywać prawa wynikające z art. 140 k.c. i

dysponować akcjami już od dnia 2 lutego 2008 r. W okresie do 28 sierpnia 2008 r.

wartość akcji pozwanej Spółki przekraczała 100 zł, w tym do 4 lipca 2008 r.

wynosiła 110 zł. W okolicznościach sprawy zachodzą więc przesłanki do przyjęcia,

że na korzyść powodów zaszły szczególne okoliczności, o których stanowi art. 363

§ 2 in fine k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się nieusprawiedliwiona, gdyż zaskarżony wyrok,

mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu.

Przede wszystkim niezasadny jest zarzut naruszenia art. 321 k.p.c., zgodnie

z którym sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem,

ani zasądzać ponad żądanie. Przepis ten daje między innymi wyraz zasadzie

dyspozycyjności przejawiającej się w związaniu sądu granicami żądania

11

powództwa zarówno co do przedmiotu żądania, jak i jego wysokości. W rezultacie

sąd ma obowiązek pozytywnego lub negatywnego orzeczenia o zgłoszonym przez

powoda żądaniu. Samo pojęcie żądania określa art. 187 § 1 k.p.c., zgodnie z

którym pozew powinien między innymi zawierać dokładnie określone żądanie oraz

przytoczenie okoliczności faktycznych żądanie to uzasadniających. Żądanie

powództwa określa więc nie tylko jego przedmiot, ale również jego podstawa

faktyczna określona w pozwie. Te elementy mogą podlegać modyfikacji przy

zachowaniu ciągłości toczącego się przed sądem pierwszej instancji postępowania

poprzez odpowiednią zmianę powództwa na zasadach określonych w art. 193

k.p.c., w tym przez zmianę podstawy faktycznej żądania. Taka zmiana powództwa

nie może natomiast nastąpić w postępowaniu apelacyjnym, gdyż w myśl art. 383

k.p.c. w postępowaniu tym nie można rozszerzać żądania pozwu ani występować z

nowymi roszczeniami (w tym opartymi na innej podstawie faktycznej), poza

sytuacjami, w których - w przypadku zmiany okoliczności - można żądać zamiast

pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach

o świadczenia powtarzające się - świadczeń za dalsze okresy. Co do zasady do

obrazy art. 321 § 1 k.p.c. przez sąd drugiej instancji może więc dojść wówczas, gdy

sąd ten wyrokuje co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym lub co do roszczenia nieopartego na podstawie faktycznej

wskazanej przez powoda do chwili zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej

instancji. Wbrew stanowisku skarżących, Sąd drugiej instancji nie wyrokował co do

przedmiotu nieobjętego ich żądaniem zasądzenia odszkodowania z tytułu utraty

prawa do akcji.

Powodowie dochodzili w pozwie zobowiązania pozwanego Skarbu Państwa

do zawarcia z nimi umowy zbycia akcji lub - w przypadku niemożności zawarcia

takiej umowy - zasądzenia od pozwanych odszkodowania odpowiadającego

równowartości utraconych akcji. Uzasadniając swoje żądanie powodowie wskazali,

iż - na skutek zawinionego działania obu pozwanych - w 2007 r. Skarb Państwa

odmówił zawarcia z nimi umów nieodpłatnego zbycia akcji pomimo zachowania

przez nich prawa do ich nabycia. Zdarzenie to doprowadziło do utraty przez

powodów akcji (prawa do akcji) i wyrządziło im szkodę odpowiadającą ich wartości.

Na rozprawie w dniu 25 sierpnia 2008 r. powodowie poparli swoje żądanie w

12

dotychczasowej formie, z tym, że wysokość odszkodowania określili według ceny

akcji z daty wyrokowania. Tak sprecyzowane roszczenie zostało rozszerzone na

rozprawie w dniu 8 grudnia 2008 r. o odszkodowanie z tytułu utraconych korzyści

(dywidendy). Również w piśmie procesowym z dnia 9 grudnia 2008 r. powodowie

poparli żądania zgłoszone w pozwie, wywodząc następnie na rozprawie w dniu 23

stycznia 2009 r., że ich prawo do nabycia akcji zostało zachowane. Także wywody

skarżących zawarte w piśmie procesowym z dnia 3 lutego 2009 r. wskazują, że

swoją szkodę odnosili jednoznacznie do utraty prawa do akcji, których wartość

określona została przez nich według ceny giełdowej z określonej daty. Z

przedstawionych stanowisk powodów nie wynika ograniczenie przez nich żądania

wyłącznie do roszczenia odszkodowawczego, istotniejsze jest jednak to, że nie

wynika z nich również zmiana podstawy faktycznej roszczenia. Za ograniczenie

powództwa nie może być bowiem uznane zaprezentowane przez powodów na

rozprawie w dniu 9 marca 2009 r. stanowisko, że nie są zainteresowani zawarciem

umowy o zbycie akcji na podstawie przepisów ustawy zmieniającej, gdyż swoje

żądania niezmiennie wywodzili z niewygasłego w dniu 2 maja 2007 r. prawa do

nieodpłatnego nabycia akcji. Zresztą nawet gdyby oświadczenie powodów uznać

za ograniczenie powództwa wyłącznie do roszczenia odszkodowawczego, nie

zmienia to podstawy faktycznej tego żądania, elementem której w dalszym ciągu

pozostaje szkoda polegająca na utracie akcji, a więc rzeczywista strata wyrażająca

się w wartości (cenie) akcji i to niezależnie od tego, z jakiej daty wartość ta zostanie

przyjęta. Nie budzi wątpliwości, że co do tego właśnie przedmiotu żądania

wyrokował Sąd pierwszej instancji oddalając powództwo o odszkodowanie za utratę

prawa do akcji oraz Sąd drugiej instancji oddalając apelację powodów w tym

zakresie. Sąd Okręgowy, podzielając prezentowane przez skarżących stanowisko,

że ich prawo do nieodpłatnego nabycia akcji nie wygasło z dniem 2 maja 2007 r.,

uznał, iż Skarb Państwa zobowiązanie do zbycia akcji wykonał, tyle że z

opóźnieniem, bo dopiero w dniu 28 kwietnia 2009 r. Oczywistą konsekwencją takiej

oceny musi być odpadnięcie przesłanek dochodzonego przez skarżących

roszczenia odszkodowawczego, jakimi są utrata prawa do akcji i spowodowana nią

szkoda odpowiadająca ich wartości. Zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej

wywody skarżących odnoszące się do zbycia przez Skarb Państwa

13

przedmiotowych akcji w istocie na podstawie przepisów ustawy zmieniającej nie

mogą mieć znaczenia, gdyż po pierwsze - skarga nie zawiera w tym zakresie

stosownego zarzutu, a po drugie - powodowie akcje nabyli, a tym samym ich nie

utracili. Nie powinno budzić wątpliwości, że wskutek zawarcia umowy zbycia akcji

osoby uprawnione nabywają prawo do akcji i rozporządzania nimi, co wyłącza

żądanie wyrównania szkody oparte na podstawie faktycznej wynikającej z utraty

tego prawa i powoduje wygaśnięcie zobowiązania odszkodowawczego z tego

tytułu.

Z tych względów za nieusprawiedliwione muszą być również uznane zarzuty

naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 361 § 1 i 2, art. 363 § 2 w

związku z art. 5, art. 471 w związku z art. 140 k.c. oraz art. 38 ust. 3 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji, które zmierzają do zakwestionowana dokonanej

przez Sąd drugiej instancji oceny co do niepowstania w majątku powodów szkody

wskutek zawarcia przez Skarb Państwa umów zbycia akcji z dwuletnią zwłoką. Tak

sformułowane zarzuty nie mogą odnieść zamierzonego skutku już tylko dlatego, że

w istocie dotyczą oceny zasadności żądania, którego podstawa faktyczna została

wskazana przez powodów po raz pierwszy dopiero na rozprawie apelacyjnej w dniu

25 czerwca 2009 r. Taka zmiana powództwa w postępowaniu apelacyjnym jest

wyłączona z mocy art. 383 k.p.c. Przewidziana w zdaniu drugim tego przepisu

swoista dopuszczalność zmiany żądania w instancji odwoławczej z uwagi na

zmianę okoliczności wyraża się w tym, że powód, który wniósł apelację, nie żąda

czegoś, co nie było objęte przedmiotem sporu w pierwszej instancji, ale żąda

wartości pierwotnego przedmiotu sporu lub innego nawet przedmiotu niż ten, który

uczynił przedmiotem sporu, ale z tym zastrzeżeniem, że takie żądanie jest

uzasadnione również w ramach pierwotnej podstawy faktycznej powództwa. Inaczej

rzecz ujmując, uwarunkowanie dopuszczalności zmiany przedmiotu sporu w

postępowaniu apelacyjnym od zmiany okoliczności nie oznacza zmiany podstawy

faktycznej powództwa, która powinna być jednakowa tak dla żądania pierwotnego

jak i zmienionego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 października 1972 r., I

CR 410/72, LEX nr 7173 oraz z dnia 16 listopada 1999 r., II CKN 586/98, LEX nr

527174). Tymczasem nowe roszczenie powodów zostało oparte na zupełnie innej

podstawie faktycznej niż żądanie zgłoszone w postępowaniu pierwszoinstancyjnym,

14

nie wynika bowiem z faktu utraty akcji i spowodowanej nią szkody obejmującej

rzeczywistą stratę wyrażającą się w wartości akcji, ale z zawarcia przez Skarb

Państwa umów zbycia akcji z opóźnieniem i wynikającej z tego zdarzenia

hipotetycznej szkody w postaci utraconych przez skarżących korzyści (zysku), jakie

mogliby uzyskać w przypadku wcześniejszej sprzedaży akcji na giełdzie. Taka

zmiana powództwa - jako niedopuszczalna w świetle art. 383 k.p.c. - nie mogła

wywołać skutków prawnych na etapie postępowania drugoinstancyjnego i wpłynąć

na zakres przedmiotu sprawy, a sformułowane przez skarżących zarzuty - jako

nieadekwatne do podstawy faktycznej skutecznie oddanego pod osąd roszczenia -

podważyć zgodności zaskarżonego wyroku z prawem.

Niezasadny jest zarzut obrazy art. 366 § 1 k.c. w związku z art. 36 ust. 5

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, rozporządzeniem wykonawczym oraz

umową z dnia 30 maja 1997 r., które to naruszenie skarżący upatrują w ich błędnej

wykładni polegającej na „wykluczeniu w sprawie relacji in solidum pomiędzy

pozwanymi”. W pierwszym rzędzie należy przypomnieć, że w judykaturze przyjmuje

się zgodnie, iż dla uzasadnienia zarzutu naruszenia prawa materialnego przez

błędną jego wykładnię, a więc zarzutu sprowadzającego się do błędnego

zrozumienia treści lub znaczenia normy prawnej, niezbędne jest wskazanie na

konkretny przepis konkretnego aktu prawnego, oraz że prawo materialne w

znaczeniu użytym w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. obejmuje konkretne normy prawa

materialnego zawarte w aktach normatywnych należących do źródeł

obowiązującego prawa, a nie „prawo umowne”, którego moc wiążąca dla stron

wynika z nadania im takiej sankcji przez przepisy w znaczeniu ścisłym. Przywołany

przez skarżących art. 366 § 1 k.c. wyraża jedynie istotę solidarności biernej, której

zastosowanie do odpowiedzialności in solidum jest możliwe w drodze analogii. Ma

to miejsce wówczas, gdy wierzyciel - na podstawie tytułów wynikających z

odrębnych stosunków prawnych - ma roszczenie o to samo świadczenie do dwóch

lub więcej dłużników, z których każdy jest zobowiązany do spełnienia świadczenia,

a brak jest wynikającej z art. 369 k.c. podstawy (ustawa lub czynność prawna) do

przyjęcia ich solidarnej odpowiedzialności. Tymczasem w sformułowanym przez

skarżących zarzucie nie wskazuje się podstaw prawnych, z których miałyby

wynikać obowiązki obciążające pozwaną Spółkę w procesie zbywania akcji przez

15

Skarb Państwa i w konsekwencji jej odpowiedzialność. Warunku tego nie spełnia

ani przytoczenie art. 36 ust. 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, który stanowi

jedynie delegację do wydania rozporządzenia wykonawczego, ani ogólne

powołanie się na to rozporządzenie, którego przepisy określają różne obowiązki

nałożone na spółkę i Ministra Skarbu Państwa w procesie zbywania akcji, ani

ogólne wskazanie na zawartą pomiędzy Ministrem Skarbu Państwa a pozwaną

Spółką umowę, której poszczególne postanowienia odnoszą się do czynności

zleconych tej Spółce przez reprezentującego Skarb Państwa ministra. Natomiast

zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywody skarżących dotyczące

nieodniesienia się przez Sąd drugiej instancji do „żądania odsetek zwłoki” uchylają

się spod rozważań Sądu Najwyższego z uwagi na niepodniesienie w tym zakresie

stosownego zarzutu w ramach podstaw kasacyjnych.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania oparto o odpowiednio

stosowany art. 102 k.p.c.