II UK 398/09

Sygn. akt II UK 398/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. D., W. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej D. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. i J.D.

o ustalenie braku odpowiedzialności za zobowiązania spółki z tytułu nieopłaconych

składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 czerwca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzjami z dnia 30 listopada 2007 r. II Oddział Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych stwierdził, że A.D. oraz W. D. jako byli członkowie zarządu „D." Spółka

2

z o.o. odpowiadają całym swoim majątkiem solidarnie za zobowiązania z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w okresie od grudnia

2001 r. do marca 2002 r., które wynoszą ogółem 126.457,38 zł. W uzasadnieniu

podał, iż zadłużenie Spółki „D." za okres i wysokościach wskazanych w

zaskarżonych decyzjach powstało w okresie, w którym wskazane osoby pełniły

funkcje członków zarządu spółki, a zobowiązania z tytułu składek są

zobowiązaniami publicznoprawnymi i z tego względu umowa zbycia udziałów w

spółce, jak też przejęcie zobowiązań spółki przez nabywcę nie miała wpływu, na

zakres obowiązku członków zarządu za zobowiązania spółki powstałe w okresie

pełnienia przez nich funkcji. Organ rentowy wskazał również, że egzekucja wobec

spółki okazała się bezskuteczna, gdyż wyczerpane zostały wszystkie sposoby

egzekucji w stosunku do całego ujawnionego majątku spółki, a członkowie zarządu

nie udowodnili okoliczności zwalniających ich od odpowiedzialności za

zobowiązania składkowe Spółki pomimo, że wiedzieli o istniejącym zadłużeniu

Spółki w okresie pełnienia swoich funkcji.

A. D. oraz W. D. złożyli odwołanie od tych decyzji. Wnieśli o ich zmianę

poprzez uchylenie obowiązku zapłaty kwoty 100.380,01 zł z tytułu nieopłaconych

składek na ubezpieczenie społeczne za okres od grudnia 2001 do marca 2002,

zapłaty kwoty 19.105,04 zł tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie

zdrowotne za okres od 12/2001 - 03/2002 oraz zapłaty kwoty 6.972,33 zł z tytułu

nieopłaconych składek na Fundusz Pracy i Fundus Gwarantowanych świadczeń

Pracowniczych za wyżej wskazany okres jako świadczeń nienależnych i

przedawnionych. W istocie wnioskodawcy wnieśli o ustalenie, że odpowiedzialność

za zobowiązania „D." Spółka z o.o. nie ponoszą.

Wyrokiem z dnia 9 stycznia 2009 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

ubezpieczeń Społecznych w G. oddalił odwołanie A. i W. D. od wskazanych decyzji.

W wyniku apelacji wnioskodawców Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 16 czerwca 2009 r. oddalił apelację

uznając ją jako bezzasadną. Dokonując analizy zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego oraz twierdzeń zawartych w apelacji Sąd Apelacyjny

podzielił stanowisko Sądu Okręgowego zarówno w zakresie poczynionych ustaleń

3

faktycznych, jak i rozważań zawartych w pisemnych motywach orzeczenia. W

uzasadnieniu wskazał, że przepisy ustawy Ordynacji podatkowej, w zakresie

regulującej odpowiedzialność osób trzecich za nieopłacone składki na

ubezpieczenia społeczne, mają charakter przepisów prawa materialnego, co

oznacza, iż winny być zastosowane w brzmieniu obowiązującym w czasie

powstania zaległości, to jest według stanu prawnego z 2001 r. W okresie, którego

dotyczy przedmiotowa sprawa art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja

podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) stanowił, że za zaległości podatkowe

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie całym swoim

majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się

bezskuteczna, chyba że członek zarządu wykaże, że we właściwym czasie

zgłoszono upadłość lub wszczęto postępowanie układowe albo że niezgłoszenie

upadłości oraz brak postępowania układowego nastąpiły nie z jego winy, bądź też

wskaże on mienie, z którego egzekucja jest możliwa. Odpowiedzialność członków

zarządu spółki obejmuje zobowiązania, które powstały w czasie pełnienia przez

nich obowiązków członków zarządu spółki. Sąd pierwszej instancji trafnie ustalił, że

w okresie pełnienia przez A. i W. D. funkcji członków zarządu Spółki zaistniały

warunki odpowiedzialności przewidziane we wskazanym wyżej art. 116 Ordynacji

podatkowej. Sąd meriti przyjął, iż został spełniony pierwszy z tych warunków tj.

ustalił, że egzekucja należności w postaci składek ubezpieczeniowych przeciwko

spółce okazała się bezskuteczna. Sąd przyjął, iż prowadzona w 2006 r. Egzekucja

Przez Komornika Sądowego przy sądzie rejonowym w G. okazała się

bezskuteczna, Spółka posiadała co prawda majątek w postaci nieruchomości

położonej w miejscowości G., jednak oba wyznaczone terminy licytacji nie doszły

do skutku wobec braku nabywcy na nieruchomość. Sąd Apelacyjny nie podzielił

stanowiska skarżących odnośnie zwolnienia członków zarządu z odpowiedzialności

za zobowiązania spółki wskutek wskazania majątku spółki w postaci wyżej

wymienionych nieruchomości. Biorąc pod uwagę trudności w sprzedaży

nieruchomości Sąd uznał, że egzekucja z wskazanej przez wnioskodawców

nieruchomości spółki wycenionej na 400.000 zł nie doprowadzi do zaspokojenia

należności organu rentowego. Prowadzona przez Dyrektora Oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych egzekucja z wierzytelności pieniężnych spółki na

4

podstawie wystawionych tytułów wykonawczych także nie doprowadziła do

wyegzekwowania należności z tytułu składek. Sąd pierwszej instancji dokonał

ustaleń, że w okresie, w którym wnioskodawcy pełnili funkcję członka zarządu,

spółka ta zaprzestała płacenia długów, a jej majątek nie wystarczał na zaspokojenie

długów. Przesłanki uwolnienia się przez członków zarządu spółki od

odpowiedzialności za zobowiązania sprowadzają się do wykazania należytej

staranności w działaniach zmierzających do wszczęcia postępowania

upadłościowego. Nie spełnia tego wymagania podjęcie stosownych czynności w

warunkach niweczących cały sens postępowania upadłościowego, co wynika

wprost z treści przepisu, w którym mowa o zgłoszeniu wniosku we właściwym

czasie. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie budziło żadnych wątpliwości, że stan

faktyczny niniejszej sprawy dawał podstawy do stwierdzenia trwałego zaprzestania

przez spółkę, spłacania zobowiązań wobec organu rentowego, co generowało

konieczność wszczęcia postępowania, którego celem jest ochrona prawna

interesów wierzycieli, a czego skarżący bezpodstawnie zaniechali w skutek nie

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Ponadto wnioskodawcy reprezentowani

przez profesjonalnego pełnomocnika nie wykonali zobowiązania Sądu i nie

przedłożyli dokumentacji finansowo-księgowej spółki, bilansów (sprawozdań

okresowych) z działalności spółki, nie zostały pozyskane dokumenty, które mogłyby

obrazować sytuację majątkową spółki od 2001 r. i stanowić podstawę faktyczną do

wyłączenia odpowiedzialności wnioskodawców za długi spółki. Wnioskodawcy nie

wykazali zatem braku winy w zakresie niezgłoszenia wniosku o upadłość spółki, a

w sprawie nie zaistniały przesłanki zwalniające członków zarządu od

odpowiedzialności, o których mowa w art. 116 Ordynacji podatkowej. Wbrew

twierdzeniom apelujących od takiej odpowiedzialności nie zwalniała ich sprzedaż

udziałów Spółki J. D. w dniu 26 kwietnia 2002 r. albowiem zaskarżone decyzje

obejmowały okres od grudnia 2001 r. do marca 2002r., a zatem przed zbyciem

udziałów, kiedy członkami zarządu byli A. i W. D.

Wyrokowi temu skarżący A. i W. D. w skardze kasacyjnej zarzucają

naruszenie przez Sąd drugiej instancji prawa materialnego przez niewłaściwe jego

zastosowanie oraz przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na

wynik sprawy, mianowicie:

5

- naruszenie prawa materialnego - art. 116 § 1 w związku z art. 116 § 2 ustawy z

dnia 29 sierpnia 2997 r. Ordynacja podatkowa (j.t.: Dz.U. z 2005 r. Nr 8 poz. 60 ze

zm.) przez niewłaściwe jego zastosowanie, wynikające z przyjęcia, że przepis ten

stanowi podstawę do ustalenia odpowiedzialności skarżących za zobowiązania

spółki w sytuacji, gdy w toku postępowania Sąd nie ustalił, kiedy należało

oczekiwać zgłoszenia upadłości lub wszczęcia postępowania upadłościowego, tj.

jaki był „właściwy czas” na zgłoszenie takiego wniosku - czy kondycja finansowa

spółki na dzień powstania zaległości podatkowych uzasadniała wystąpienie z takimi

wnioskami;

- naruszenie prawa materialnego - art. 6 k.c. przez obciążenie skarżących

negatywnymi skutkami nie wystąpienia z wnioskiem o powołanie biegłego oraz nie

przedstawienia dokumentacji księgowej spółki dla ustalenia, czy kondycja

finansowa spółki uzasadniała wystąpienie z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, w

sytuacji, gdy obowiązek ustalenia tej okoliczności spoczywał na organie

finansowym - ZUS, przed wydaniem decyzji o ustaleniu odpowiedzialności

wnioskodawców za zobowiązania spółki, a w toku postępowania sądowego zostało

wykazane, że wnioskodawcy nie dysponują przedmiotową dokumentacją jak

również nie posiadają wiedzy o aktualnym miejscu, w którym się ona znajduje, w

konsekwencji dowolnego przyjęcia przez Sąd, że kondycja Spółki w dacie

powstania zaległości podatkowych uzasadniała wystąpienie z wnioskiem o

ogłoszenie upadłości;

- naruszenie prawa procesowego - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 §1 k.p.c.

i art. 387 § 1 k.p.c. przez brak w uzasadnieniu wyroku ustalenia, na jakiej podstawie

Sąd przyjął odpowiedzialność członków Zarządu Spółki za jej zaległości podatkowe

w sytuacji, gdy jednocześnie stwierdził, że dla przyjęcia tej odpowiedzialności

niezbędne jest uprzednie „wyjaśnienie i ustalenie daty, kiedy należało oczekiwać

zgłoszenia upadłości lub wszczęcia postępowania upadłościowego”, a takie

wyjaśnienie i ustalenie w toku postępowania sądowego nie nastąpiło oraz

ustosunkowania się do zarzutu podniesionego w punktach 2 i 3 apelacji skarżących

odnośnie błędnej oceny okoliczności faktycznych dokonanej przez Sąd pierwszej

instancji w zakresie wartości majątku spółki na dzień sprzedaży udziałów przez

6

skarżących, co skutkuje brak podstaw do ustalenia, czy Sąd drugiej instancji przy

wyrokowaniu rozważał wyżej podniesione zarzuty.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona, w szczególności w części

dotyczącej naruszenia przez Sąd drugiej instancji prawa materialnego poprzez

niewłaściwe zastosowanie art. 116 § 1 w związku z art. 116 § 2 ustawy z dnia 29

sierpnia 2997 r. Ordynacja podatkowa (j.t.: Dz.U. z 2005 r. Nr 8 poz. 60 ze zm.)

poprzez ustalenie odpowiedzialności skarżących za długi Spółki sytuacji, gdy w

toku postępowania Sąd nie ustalił, kiedy należało oczekiwać zgłoszenia upadłości

lub wszczęcia postępowania upadłościowego, tj. jaki był „właściwy czas” na

zgłoszenie takiego wniosku - czy kondycja finansowa spółki na dzień powstania

zaległości podatkowych uzasadniała wystąpienie z takimi wnioskami.

Zarzucając naruszenie wymienionych przepisów skarżący nie biorą pod

uwagę okoliczności, że między uregulowaniami Ordynacji podatkowej oraz Prawa

upadłościowego nie zachodzi bezpośredni związek, w tym znaczeniu, że pojęcie

„we właściwym czasie”, użyte w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej należy rozumieć

wprost jako termin złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, przewidziany w art. 5

Prawa upadłościowego. Przede wszystkim należy zauważyć, że przepisy Ordynacji

podatkowej nie odsyłają wprost do Prawa upadłościowego w związku z czym

brakuje dogmatycznej podstawy do przyjmowania takiego bezpośredniego związku

między wymienionymi uregulowaniami. Ponadto, różny jest przedmiot regulacji

wymienionych aktów prawnych, a w związku z tym również ich cel i funkcja. Ze

względu na cel i funkcję uzasadnione jest natomiast odwołanie się do zasad odpo-

wiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki, na których zresztą

wzorowano się formułując treść art. 116 Ordynacji podatkowej. W myśl art. 299

k.s.h. (art. 298 k.h.), jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna,

członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Członek zarządu

może się uwolnić od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie

zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe,

albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie

postępowania upadłościowego nastąpiło nie z jego winy. Przepis art. 116 Ordynacji

podatkowej przewiduje zaostrzone, w porównaniu do Kodeksu spółek handlowych

7

warunki odpowiedzialności członków zarządu. Na gruncie art. 298 k.h. została

ukształtowana wykładnia pojęcia „właściwego czasu” zgłoszenia wniosku o

ogłoszenie upadłości lub wszczęcia postępowania układowego, która - zdaniem

Sądu Najwyższego w składzie orzekającym - powinna zostać uwzględniona przy

wykładni tego pojęcia użytego w art. 116 Ordynacji podatkowej. W szczególności

na uwzględnienie zasługuje pogląd, według którego nie ma uzasadnienia dla

mechanicznego przenoszenia do wykładni tego pojęcia użytego w Kodeksie

handlowym, unormowania art. 5 Prawa upadłościowego, określającego, że wniosek

o ogłoszenie upadłości powinien zostać zgłoszony w ciągu 2 tygodni od dnia

ujawnienia, że majątek spółki nie wystarcza na zaspokojeniu długów (por. wyroki

SN z 6 czerwca 1997, III CKN 65/97, OSNC 1997 nr 11, poz. 187; z 11 paź-

dziernika 2000, III CKN 252/00, Lex nr 51887). Nie powinien być uznany za

„właściwy” czas zgłoszenia, w którym stan majątkowy spółki kwalifikuje ją już jako

bankruta, bowiem niweczyłoby to cały sens postępowania upadłościowego,

pozbawiając wszystkich wierzycieli jakiejkolwiek ochrony prawnej ich interesów

(wyrok SN z 18 października 2000 r., V CKN 109/00, Lex nr 52742). W niniejszej

sprawie poza sporem jest, że w okresie pełnienia funkcji zarządu przez skarżących

Spółka nie wywiązywała się z obowiązku - od grudnia 2001 r. do marca 2002 r. -

opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, w wyniku czego

powstało zadłużenie wobec ZUS. O okresie i wysokości zadłużenia dłużnik był

informowany przez ZUS w przekazywanych mu upomnieniach. W dniu 3 stycznia

2002 r. dłużnik „D." Spółka z o.o. złożył wniosek o rozłożenie na raty powstałych

zaległości z tytułu składek. Organ rentowy pismem z dnia 19 lutego 2002 r.

poinformował spółkę, iż jej wniosek został rozpatrzony negatywnie z uwagi na

niespełnienie warunków do udzielenia ulgi w spłacie należności. Dyrektor Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w G. w związku z zaległościami Spółki

prowadził postępowanie egzekucyjne w administracji na podstawie tytułów

wykonawczych o numerach: […], w toku którego dokonał zajęcia rachunków

bankowych, prowadzonych dla zobowiązanej spółki przez Bank Zachodni WBK

S.A. oraz Bank BPH S.A.. Postępowanie egzekucyjne z rachunków bankowych w

Banku Zachodnim WBK S.A. oraz Banku BPH S.A., okazały się bezskuteczne.

8

Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prowadził także

postępowanie egzekucyjne z wierzytelności pieniężnych spółki na podstawie

tytułów wykonawczych […]. Wszczęta egzekucja nie doprowadziła jednak do

wyegzekwowania należności z tytułu składek. W stosunku do Spółki postępowanie

egzekucyjne prowadzone było także przez Komornika Sądowego przy Sądzie

Rejonowym w G. z wniosku 4 osób fizycznych i Skarbu Państwa - Starosty G.

Przedmiotem egzekucji była nieruchomość w wieczystym użytkowaniu dłużnika,

położona w miejscowości G., dla której Sąd Rejonowy w G. prowadzi księgę

wieczystą o numerze […]. Jednakże na dwóch licytacjach przedmiotowej

nieruchomości nie znalazł się żaden nabywca. Na skutek bezskuteczności

egzekucji Komornik Sądowy umorzył postępowanie egzekucyjne. Tym samym

bezskuteczność egzekucji z majątku Spółki została stwierdzona w postępowaniu

egzekucyjnym - sądowym, jak również - administracyjnym, poprzedzającym

wydanie decyzji o odpowiedzialność skarżących (członków zarządu Spółki) za te

należności. W tym czasie wiadomym było, że Spółka nie była w stanie zaspokoić

wskazanych wyżej wierzytelności, zatem już w tym momencie oczywistym było, że

zgłoszenie wniosku o upadłość jest konieczne. Jak wynika z okoliczności niniejszej

sprawy taki wniosek o ogłoszenie upadłości nie został zgłoszony przez skarżących.

Mając powyższe na uwadze pozbawione są znaczenia prawnego zarzuty skargi

kasacyjnej dotyczące naruszenie prawa materialnego w kwestii obciążenie

skarżących negatywnymi skutkami nie wystąpienia z wnioskiem o powołanie

biegłego oraz nie przedstawienia dokumentacji księgowej spółki dla ustalenia, czy

kondycja finansowa spółki uzasadniała wystąpienie z wnioskiem o ogłoszenie

upadłości oraz naruszenie prawa procesowego - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art.

391 § 1 k.p.c. i art. 387 § 1 k.p.c. przez brak w uzasadnieniu wyroku ustalenia, na

jakiej podstawie Sąd przyjął odpowiedzialność członków Zarządu Spółki za jej

zaległości podatkowe, skoro spełnione zostały wszystkie przesłanki z art. 116

Ordynacji podatkowej konieczne do przyjęcia odpowiedzialności osób trzecich za

zobowiązania Spółki przy jednoczesnym braku wykazania przez skarżących

okoliczności uwalniających ich od tej odpowiedzialności.

9

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c.