I UK 354/09

Sygn. akt I UK 354/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Samorządu Słuchaczy przy Centrum Kształcenia

Ustawicznego […]

przeciwko Zakład Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego: Centrum Kształcenia Ustawicznego […]

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej Samorządu Słuchaczy przy Centrum Kształcenia Ustawicznego

[…] od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 kwietnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny –III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 28 kwietnia 2009 r. oddalił apelację Samorządu Słuchaczy przy Centrum

Kształcenia Ustawicznego […] od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 11 lipca 2008 r. oddalającego odwołanie

Samorządu Słuchaczy przy Centrum Kształcenia Ustawicznego oraz ubezpieczeni:

[…] od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 maja 2007 r. i z dnia

25 maja 2007 r., stwierdzających, że ubezpieczeni w trakcie zatrudnienia w

Centrum Kształcenia Ustawicznego na podstawie stosunku pracy podlegali

pracowniczemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu i

chorobowemu w okresach, w których wykonywali pracę na rzecz Samorządu

Słuchaczy przy Centrum Kształcenia Ustawicznego na podstawie umowy zlecenia,

a także umarzającego postępowanie w zakresie odwołania Samorządu Słuchaczy

od decyzji z dnia 23 maja 2007 r. w zakresie podlegania ubezpieczeniom

społecznym przez A. B.

W sprawie tej ustalono, że przy Centrum Kształcenia Ustawicznego

[…]działa Samorząd Słuchaczy tej placówki oświatowej. Samorząd Słuchaczy przy

CKU przy prowadzeniu swej działalności powierzał w ramach umów zlecenia różne

prace ubezpieczonym będącym równocześnie pracownikami CKU, którzy nie byli

zgłaszani do ubezpieczeń emerytalnego, rentowego, wypadkowego i chorobowego

z tytułu zawartych umów zlecenia. Dyrekcja CKU nigdy nie polecała

ubezpieczonym aby w zakresie swych obowiązków pracowniczych wykonywali

jakiekolwiek prace na rzecz Samorządu Słuchaczy, który utrzymuje się z wpłat

dokonywanych przez członków, a decyzje w zakresie zatrudnienia podejmuje

zarząd Samorządu.

Decyzjami z dnia 23 i 25 maja 2003 r. wydanymi w stosunku do

ubezpieczonych organ ubezpieczeń społecznych stwierdził, że podlegają oni

pracowniczemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu i

chorobowemu także z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów zlecenia

zawieranych z Samorządem Słuchaczy, ponieważ w ramach umów zlecenia

zawartych z tym Samorządem wykonywali faktycznie pracę na rzecz swojego

pracodawcy (CKU). Dlatego podlegają pełnym ubezpieczeniom społecznym na

3

podstawie art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74, zwanej

dalej ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych lub systemową).

Od tych decyzji odwołał się Samorząd Słuchaczy przy CKU oraz

ubezpieczeni, argumentując, że świadczenie pracy przez osoby objęte

zaskarżonymi decyzjami w ramach stosunków cywilnoprawnych nawiązanych z

Samorządem odbywało się tylko i wyłącznie na rzecz tego zleceniodawcy. Co

prawda, członkiem samorządu może być tylko i wyłącznie osoba będąca

słuchaczem CKU, ale nie oznacza to, że działania podejmowane przez Samorząd

były podejmowane na rzecz CKU. Celem działalności samorządu było działanie na

rzecz słuchaczy i ta działalność była finansowana z całkowitym pominięciem

środków finansowych CKU.

Sąd Okręgowy oddalił odwołania, stwierdzając, że prace wykonywane przez

ubezpieczonych w ramach umów zlecenia zawartych z Samorządem Słuchaczy

stanowiły w istocie wykonywanie prac na rzecz pracodawcy, z którym pozostawali

w stosunku pracy. Zgodnie z ustawą z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm., zwanej dalej ustawą o

systemie oświaty) samorząd słuchaczy nie jest podmiotem mogącym w jakikolwiek

sposób działać w oderwaniu od statutowych zadań placówki oświatowej, bo

wszelkie jego działania podejmowane są dla wspierania działalności szkoły. Tym

samym wszelka jego aktywność ma na celu wspieranie działalności statutowej

placówki oświatowej. Prawidłowość decyzji organu rentowego potwierdzają nadto

zakresy czynności wykonywanych ewidentnie na rzecz CKU przez ubezpieczonych

w ramach spornych umów zlecenia.

Po rozpoznaniu apelacji Samorządu Słuchaczy, Sąd Apelacyjny uznał, że

samorząd w placówce oświatowej jest uprawniony do podejmowania działań przez

swoje organy - również na zewnątrz, jednak działalność samorządu jest

ograniczona zadaniami określonymi w postanowieniach regulaminu, który nie może

być sprzeczny ze statutem szkoły lub placówki (art. 55 ust. ustawy o systemie

oświaty). Wskazany w art. 55 tej ustawy katalog spraw, „dla których samorząd jest

powołany jako ciało opiniodawcze”, nie zawiera wprawdzie wyliczenia

enumeratywnego, to jednak wszystkie wymienione w ust. 5 tego przepisu rodzaje

4

działań nie wykraczają poza sferę, którą można określić jako „wspieranie

działalności statutowej placówki oświatowej". Podobnie z ust. 4 i 7 tego przepisu

wynika, że celem samorządu jest wspieranie działalności statutowej placówki

oświatowej, zaś środki finansowe pochodzące zarówno z dobrowolnych składek jak

i „innych źródeł” mają ściśle określone w ustawie przeznaczenie polegające na

„wspieraniu działalności statutowej szkoły lub placówki". Zgodnie z

postanowieniami regulaminu CKU, fundusz pochodzący ze składek członkowskich

samorządu słuchaczy jest przeznaczony na pokrycie kosztów, między innymi na

wyposażenie pracowni przedmiotowych, zakup podręczników do biblioteki szkolnej

CKU (§ 46). W przypadku likwidacji samorządu słuchaczy, jego majątek przechodzi

na rzecz CKU (§ 61). Sami słuchacze za pośrednictwem swoich przedstawicieli

przeznaczają zgromadzone przez siebie środki na udoskonalenie procesu

dydaktycznego szkoły (CKU). Mają zatem prawo zatrudniać na podstawie umów

cywilnoprawnych osoby, które wykonują zadania regulaminowe samorządu na

rzecz placówki oświatowej (CKU). W konsekwencji, działalności samorządu

słuchaczy nie można rozpatrywać w oderwaniu od jednostki, której służy. Zgodnie

bowiem ze statutem CKU, samorząd słuchaczy jako organ Centrum jest

zobowiązany do współdziałania z nim w realizacji jego zadań dydaktyczno-

wychowawczych, a także ma obowiązek współdziałać z innymi organami Centrum

„dla dobra słuchaczy i pracowników Centrum" (§ 4 ust. 3 i 4 statutu CKUE). Sprawia

to, że pracownicy CKU zatrudnieni na podstawie umów cywilnoprawnych przez

samorząd słuchaczy, nie mają umocowania do wykonywania czynności, które nie

służyłyby dobru swojego pracodawcy. Postanowienia umów zlecenia nie mogą

naruszać zasad określonych postanowieniami statutu placówki oraz regulaminu

samorządu słuchaczy, który nie może być sprzeczny z regulaminem CKU.

W skardze kasacyjnej samorząd słuchaczy przy CKU zarzucił naruszenie

przepisów prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 55 ustawy o systemie

oświaty przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na

przyjęciu, że wszelkie działania i aktywność samorządu słuchaczy podejmowane są

dla wspierania działalności statutowej placówki oświatowej, 2/ art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że

wszelkie umowy cywilnoprawne zawarte pomiędzy skarżącym a pracownikami CKU

5

wykonywane były na rzecz pracodawcy (CKU), także wówczas, gdy w ramach tych

umów wykonywane prace nie były bezpośrednio związane z działalnością

statutową placówki oświatowej (CKU), nie przynosiły jej bezpośrednich korzyści,

ponieważ polegały na wykonywaniu czynności technicznych, organizacyjnych

związanych z funkcjonowaniem samorządu słuchaczy, 3/ art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej przez jego niewłaściwą wykładnię „polegającą na pominięciu ratio

legis, którym jest zapewnienie wpływów ze składek ubezpieczeniowych w sytuacji,

gdy pracodawca osiąga korzyść dzięki pracy swego pracownika świadczącego

usługę nie w ramach stosunku pracy lecz w ramach stosunku cywilnoprawnego

nawiązanego z innym podmiotem niż pracodawca”.

Okolicznością uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego polegającego na

„wskazaniu kryteriów wedle których ma następować ustalenie, w jakich sytuacjach

praca świadczona w ramach umowy cywilnoprawnej zawartej przez pracownika z

innym podmiotem prawa niż pracodawca będzie pracą na rzecz pracodawcy w

rozumieniu art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.”

Zdaniem skarżącego, samorząd słuchaczy to samodzielny podmiot prawa

funkcjonujący w obrocie cywilnoprawnym, który może zaciągać zobowiązania oraz

nabywać prawa w relacjach z osobami trzecimi, jak również podejmować czynności

technicznie niezbędne dla jego funkcjonowania. Skarżący sam finansuje swoją

działalność, a na CKU nie ciąży obowiązek zapewnienia obsługi kadrowej czy

księgowej Samorządu Słuchaczy. Do czynności takich bez wątpienia nie można

zaliczyć tych, które w żadnej mierze nie przystają do działalności edukacyjno -

wychowawczej szkoły, a mają tylko charakter czynności technicznych. Do

zakwalifikowania świadczenia prac w ramach umów cywilnoprawnych na rzecz

pracodawcy, z którym zleceniobiorcy pozostają się w stosunkach pracy, musi

istnieć bezpośredni związek między korzyścią pracodawcy, która jest wymierna i

związana z realizacją jego celów statutowych a pracami wykonanymi przez jego

pracowników na podstawie umów cywilnoprawnych zawieranych z innym

podmiotem. Nie sposób dopatrzyć się jakiejkolwiek korzyści majątkowej jak i

niemajątkowej CKU czerpanej ze świadczenia przez jego pracowników usług w

ramach umów cywilnoprawnych zawieranych z samorządem słuchaczy, zwłaszcza

6

że usługi te „nie miały nic wspólnego z działalnością dydaktyczno-wychowawczą

szkoły, nie należały do obowiązków pracowniczych wynikających z umów o pracę

zawartych przez ubezpieczonych z CKU”.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w

całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie odwołania oraz o

zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w

tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych,

ewentualnie o uchylenie wyroków Sądów obu instancji w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od organu rentowego na

rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona, bo zaskarżony wyrok zapadł bez

koniecznego wyjaśnienia istotnych okoliczności do osądzenia sprawy, której

przedmiotem były decyzje o podleganiu ubezpieczeniom społecznym licznych

cywilnych kontrahentów Samorządu Słuchaczy przy CKU na podstawie art. 8 ust.

2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, że za

pracownika, w rozumieniu tej ustawy, uważa się także osobę wykonującą na

podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie

usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym, stosuje się przepisy dotyczące

zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym

pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na

rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. W rozpoznawanej

sprawie nie występuje sytuacja, że osoby ze spornym tytułem pracowniczego

ubezpieczenia społecznego byli zatrudnieni na podstawie umów zlecenia przez

swojego pracodawcę, którym było CKU, ponieważ pozostawali w stosunkach

zlecenia z Samorządem Słuchaczy tego Centrum, a zatem do rozważenia

pozostawała kwestia, czy w ramach zawieranych umów zlecenia wykonywali oni

prace na rzecz pracodawcy, z którym pozostawali w stosunku pracy i ten konieczny

zakres warunkujący prawidłowe osądzenie sporu został pominięty w

7

dotychczasowym postępowaniu sądowym. Wprawdzie w skardze kasacyjnej

zabrakło adekwatnych proceduralnych podstaw skargi kasacyjnej, które na ogół są

wymagane do wyjaśnienia tego typu istotnych okoliczności sprawy, ale Sąd

Najwyższy uznał, że jest to możliwe w ramach kasacyjnego zarzutu naruszenia

materialnoprawnych podstaw skargi kasacyjnej, tj. w ramach kasacyjnych zarzutów

naruszenia art. 55 ustawy o systemie oświaty i potrzeby sprawdzenia legalności

objęcia zleceniobiorców obowiązkiem podlegania pracowniczym tytułom

ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Wymaga to zweryfikowania twierdzeń skarżącego

Samorządu Słuchaczy, że konkretne prace - wykonywane na podstawie umów

zlecenia przez osoby objęte zaskarżonymi decyzjami o podleganiu pracowniczym

ubezpieczeniom społecznym - nie była wykonywane na rzecz pracodawcy, z

którym osoby te pozostawały w stosunkach pracy (CKU).

Już wstępne rozeznanie stanu prawnego rozpoznawanej sprawy sprawia, iż

nie można twierdzić, że Samorząd Słuchaczy CKU, który wykonuje zadania

wspierania działalności statutowej „macierzystej” placówki oświatowej (art. 55

ustawy o systemie oświaty), zostaje pozbawiony możliwości podejmowania działań

niepolegających na wykonywaniu przez jego cywilnoprawnych kontrahentów pracy

na rzecz pracodawcy (CKU), z którym ci zleceniobiorcy pozostają w stosunkach

pracy. Zgodnie z art. 55 ust. 3 i 4 ustawy o systemie oświaty, zasady działania

organów samorządu uczniowskiego określa jego regulamin, który nie może być

sprzeczny ze statutem szkoły lub innej placówki oświatowej. W szczególności,

samorząd w szkole dla dorosłych lub placówce kształcenia ustawicznego, w celu

wspierania działalności statutowej szkoły lub placówki, może gromadzić fundusze z

dobrowolnych składek i innych źródeł, a zasady wydatkowania tych funduszy

określa regulamin tego samorządu (art. 55 ust. 7 tej ustawy). Postanowienia tego

regulaminu przewidują określone formy działania tego Samorządu (§ 5), dla których

realizacji dopuszczają, między innymi: zatrudnianie przez zarząd pracowników

najemnych, z którymi zawarto umowę zlecenia (§ 27d), angażowanie pracownika

najemnego w charakterze głównego księgowego na podstawie umowy zlecenia (§

33), oraz angażowanie pracowników najemnych (pracowników artystycznych,

pedagogicznych, administracyjnych, obsługi i innych) na podstawie umowy zlecenia

8

(§ 34 tego regulaminu). Z powyższych regulacji wynika, że dla potrzeb

prawidłowego osądzenia rozpoznawanej sprawy, a w szczególności zweryfikowania

spornej legalności objęcia osób pozostających w stosunkach cywilnoprawnych z

samorządem słuchaczy obowiązkowymi tytułami pracowniczego ubezpieczenia

społecznego konieczne byłoby zakwestionowanie zgodności z ustawą lub statutem

placówki kształcenia ustawicznego (CKU) wymienionych postanowień regulaminu

tego Samorządu, czego w motywach zaskarżonego wyroku zabrakło. Ponadto w

tym zakresie należy mieć na uwadze, z wprawdzie status prawny organów

samorządu uczniowskiego nie jest klarowny, ale na ogół przyjmuje się, że skoro

samorząd i jego organy funkcjonują w ramach określonych struktur

organizacyjnych, które zachowują samodzielność i niezależność od organów szkoły

lub innej placówki oświatowej, to mogą być kontrahentami obrotu prawnego, gdyż

za podejmowane działania własne ponoszą odpowiedzialność w ramach

jurysdykcyjnie przyznanej im zdolności sądowej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 20 lutego 2000 r., III CZP 29/99, OSNC 2000 nr 6, poz. 26). Nie można zatem

odmówić racji skarżącemu Samorządowi, którego procesowa pozycja strony

postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie jest kwestyjna,

że przysługuje mu prawo angażowania na podstawie umów zlecenia osób

niezbędnych do realizacji jego celów i zadań regulaminowych, które nie są

sprzeczne z ustawą ani statutem macierzystej placówki oświatowej (CKU).

Wykonywanie na podstawie umów zlecenia przez zleceniobiorców samorządu

słuchaczy różnego rodzaju usług lub prac na rzecz tego samorządu nie zawsze jest

równoznaczne lub może być kwalifikowane jako wykonywanie zatrudnienia

wyłącznie na rzecz szkoły, z którą zleceniobiorcy pozostają w stosunkach pracy,

zwłaszcza gdy za wykonane usługi samorząd słuchaczy zapłacił jako

zleceniodawca z funduszów własnych pochodzących z dobrowolnych składek i

innych źródeł, których zasady wydatkowania określa regulamin tego samorządu

(art. 55 ust. 7 tej ustawy). Konieczne jest zatem precyzyjne ustalenie, czy skarżący

Samorząd przy pomocy osób angażowanych na podstawie umów zlecenia

wykonywał własne zadania samorządowe, czy też jedynie zastępował lub wyręczał

zainteresowanego pracodawcę (CKU) w wypełnianiu jego ustawowych powinności

oświatowych. Kontestowane decyzje mogłyby się ostać po precyzyjnym ustaleniu,

9

że na podstawie spornych umów zlecenia wykonywane były prace wyłącznie na

rzecz pracodawcy, z którym zleceniobiorcy pozostawali w stosunkach pracy

umówionego rodzaju prac za wynagrodzeniem obarczającym pracodawcę (CKU), a

nie wykonywane na rzecz zleceniodawcy (skarżącego Samorządu słuchaczy), który

z funduszów własnych wynagradzał zleceniobiorców. W tego typu kolizyjnych

sytuacjach, składki na pracownicze ubezpieczenia społeczne za zleceniobiorców

samorządu słuchaczy obarczałyby bowiem także pracodawcę (CKU), który

formalnie nie zapłacił wynagrodzeń zleceniobiorcom skarżącego samorządu, chyba

że wynagrodzenia te były realizowane z części czesnego pochodzącego do

słuchaczy, które były nieformalnie lub nielegalnie przekazywane samorządowi

przez szkołę w celu wykonywania jej obowiązkowych zadań, które nie były

zadaniami skarżącego Samorządu. Istotne przy osądzeniu sporu może być także

to, czy dla wykonania zleconych zadań skarżący samorząd mógł obyć się bez

zatrudniania innych osób, które zlecano wyłącznie zleceniobiorców będącym

pracownikami zainteresowanego CKU w granicach obarczających ich powinności

pracowniczych. W każdym razie prawidłowe wyrokowanie w sprawie wymaga

zweryfikowania konkretnej sytuacji faktycznej i prawnej każdego indywidualnego

zleceniobiorcy wykonującego konkretne zlecenia w uzgodnionym okresie

(okresach) na rzecz skarżącego Samorządu albo na rzecz szkoły (CKU). Bez tego

typu konkretnych ustaleń faktycznych sprawa nie dojrzała do prawidłowego

merytorycznego osądu kontestowanych decyzji, przeto Sąd Najwyższy wyrokował

jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.