II UK 397/09

Sygn. akt II UK 397/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o przeliczenie emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 1 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 maja 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 14

maja 2009 r. oddalił apelację E.G. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G.. z dnia 29 stycznia 2009 r. oddalającego jej

odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 sierpnia 2008 r.

przyznającej wnioskodawczyni prawo do emerytury.

2

Z ustaleń Sądu wynikało, że decyzją z dnia 28 marca 1996 r. organ rentowy

przyznał wnioskodawczyni, ur. 15 września 1938 r., prawo do wcześniejszej

emerytury, przyjmując wskaźnik wysokości podstawy wymiaru na poziomie 250% i

uwzględniając okresy składkowe w wymiarze 38 lat i 3 miesięcy oraz 1 rok i 3

miesiące okresów nieskładkowych. W dniu 10 lipca 2008 r. wnioskodawczyni

wystąpiła z wnioskiem o ponowne przeliczenie emerytury w związku z

przepracowaniem ponad 30 miesięcy po przejściu na wcześniejszą emeryturę.

Organ rentowy sporną decyzją z dnia 6 sierpnia 2008 r. przyznał ubezpieczonej

prawo do emerytury, ustalając wskaźnik wysokości podstawy wymiaru na poziomie

645,97%, który ograniczył do 250%, a także uznając okresy składkowe w wymiarze

40 lat i 8 miesięcy oraz 2 lata i 3 miesiące okresów nieskładkowych. Do obliczenia

emerytury w części stażowej organ rentowy przyjął podstawę wymiaru wcześniej

przyznanej emerytury w wysokości uwzględniającej waloryzację do 1 lipca 2008 r.,

do obliczenia zaś części socjalnej wynoszącej 24% kwoty bazowej uwzględnił

kwotę bazową obowiązującą w dniu 1 lipca 2008 r., tj. w dniu nabycia prawa do

emerytury.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji

i podzielił ocenę tego Sądu potwierdzającą trafność decyzji organu rentowego. Sąd

odwoławczy wskazał, że w dniu 10 lipca 2008 r. ubezpieczona wystąpiła z

wnioskiem o ponowne przeliczenie świadczenia emerytalnego z uwzględnieniem

okresów jej zatrudnienia od 9 stycznia 2006 r. do 8 lipca 2008 r. w związku „ze

zmianą przepisów z dnia 1 lipca 2004 r.” Sąd wskazał, że do obliczania wysokości

świadczenia emerytalnego zastosowanie znajduje art. 53 ustawy o emeryturach i

rentach. Od dnia 1 lipca 2004 r. do art. 53 ustawy o emeryturach i rentach dodano

ust. 3 - 5 regulujące wysokość świadczenia dla osób, które wcześniej były

uprawnione do renty bądź tak jak wnioskodawczyni pobierały wcześniejszą

emeryturę. Sąd drugiej instancji wskazał, że przepis art. 53 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach stanowi, że do obliczenia wysokości emerytury, której

podstawę wymiaru stanowi podstawa wymiaru wcześniej pobieranej emerytury

stosuje się kwotę bazową ostatnio (pierwotnie) przyjętą do ustalenia podstawy

wymiaru, a następnie świadczenie podwyższa się przy uwzględnieniu waloryzacji

przypadających do dnia nabycia prawa do emerytury powszechnej. Zasada

3

wprowadzona powyższym przepisem zostaje zmodyfikowana po uwzględnieniu ust.

4 powyższego artykułu, zgodnie z którym reguła ustalania wysokości świadczenia

emerytalnego przewidziana przez art. 53 ust. 3 ustawy nie znajduje zastosowania

do zainteresowanego, który po nabyciu uprawnień do świadczenia emerytalnego,

którego podstawę wymiaru wskazał za podstawę wymiaru emerytury, podlegał co

najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym. Prawidłowo zatem, zdaniem Sądu, organ rentowy ustalił

wysokość emerytury wnioskodawczyni, przyjmując do obliczenia podstawy wymiaru

emerytury w wieku powszechnym zwaloryzowaną podstawę wymiaru przyjętą do

ustalenia wysokości emerytury wcześniejszej zgodnie z art. 53 ust. 3 - 4 w związku

z art. 21 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach. Prawidłowo również ustalił

część socjalną emerytury jako 24% kwoty bazowej obowiązującej w dacie nabycia

prawa do nowej emerytury. Sąd zauważył, że obowiązujące przepisy nie pozwalają

na uwzględnienie żądania ubezpieczonej, by przy ustaleniu wysokości nowego

świadczenia emerytalnego wyliczyć zarówno część socjalną, jak i stażową

emerytury z uwzględnieniem kwoty bazowej z dnia złożenia wniosku o nowe

świadczenie. Z art. 21 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach wyraźnie

bowiem wynika, że podstawę wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała

ustalone prawo do emerytury, stanowi podstawa wymiaru emerytury wcześniejszej

z uwzględnieniem waloryzacji.

Sąd Apelacyjny podniósł również, że przeliczenie świadczenia w myśli art.

110 ustawy o emeryturach i rentach następuje na wniosek zainteresowanego,

którego to wniosku ubezpieczona nie złożyła, nie wskazując także okresu

ubezpieczenia podlegającego uwzględnieniu przy przeliczeniu, jak również nie

dołączając dokumentacji płacowej świadczącej o wysokości osiąganego

wynagrodzenia z wybranych lat, wobec czego „nie było możliwości zastosowania

art. 110 ustawy o emeryturach i rentach”.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni, zaskarżając wyrok w całości,

zarzuciła naruszenia prawa materialnego:

- art. 53 ust. 3 i 4 ustawy o emeryturach i rentach poprzez ich

nieprawidłową interpretację i przyjęcie, że regulują one przeliczenie

4

emerytury od nowej kwoty bazowej jedynie w części socjalnej świadczenia, a

także

- nieprawidłowe zastosowanie art. 110 ustawy o emeryturach i rentach

poprzez przyjęcie, że ubezpieczona nie spełnia przesłanek wynikających z

tego przepisu i w konsekwencji nieprzeliczenie świadczenia emerytalnego od

nowej kwoty bazowej również w zakresie części stażowej.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy zgodnie z żądaniem odwołania, bądź

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że z treści przepisów art. 53 ust. 3 i 4

ustawy emerytalnej jednoznacznie wynika, że jeżeli uprawniony do świadczeń, w

okresie po ich otrzymaniu, będzie podlegał w dalszym ciągu ubezpieczeniu

społecznemu i z tego tytułu będzie opłacał składki przez okres minimum 30

miesięcy, to uzyskuje prawo do obliczenia należnego świadczenia od nowej kwoty

bazowej. Wnioskodawczyni podkreśliła, że nie ma sporu o stosowanie nowej kwoty

bazowej do wyliczenia części socjalnej świadczenia, sporne natomiast jest

stosowanie tej kwoty do części stażowej przeliczonej emerytury, a rozróżnienie to,

według niej, z niczego nie wynika. Przepis art. 53 ustawy emerytalnej takiego

rozróżnienia bowiem nie wprowadza.

Skarżąca podniosła również, że zarówno we wniosku, jak i w odwołaniu

konsekwentnie domagała się przeliczenia swojej emerytury w zakresie części

stażowej od nowej kwoty bazowej, powołując się przy tym na uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 8 maja 2008 r., sygn. akt I UZP 1/08. Organ rentowy nie

udzielił jej wystarczających informacji o przysługujących jej uprawnieniach w tym

zakresie, wobec czego Sąd winien był sprawę zwrócić organowi rentowemu.

Ponadto, zdaniem skarżącej, spełnia ona przesłanki do przeliczenia

emerytury wynikające z art. 110 ustawy emerytalnej i obliczenia wysokości

świadczenia ponownie od podstawy wymiaru ustalonej zgodnie z art. 15 ustawy

emerytalnej, gdyż posiada okres ubezpieczenia po nabyciu wcześniejszej

emerytury wynoszący 30 miesięcy, a wskaźnik wysokości podstawy wymiaru po

5

przyznaniu prawa do tego świadczenia będzie, jej zdaniem, wyższy niż ustalony

uprzednio na poziomie 250%.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są rozpoznawane w

postępowaniu odrębnym przewidującym szczególne uregulowania. W sprawach

tych, zgodnie z art. 4779

§ 1 k.p.c., droga sądowa rozpoczyna się - po zakończeniu

postępowania administracyjnego przed organem rentowym - wniesieniem

odwołania od decyzji tego organu. Zakres i przedmiot rozpoznania sądowego

wyznacza zatem treść decyzji organu rentowego. Decyzja zapada po

przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, którego przedmiotem i celem

jest ustalenie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub ich wysokości.

Ubezpieczony przedstawia w nim wszelkie okoliczności wiążące się z warunkami

stawianymi przez ustawę dla przyznania lub ustalania wysokości świadczeń. W

późniejszym postępowaniu, wywołanym odwołaniem do sądu pracy i ubezpieczeń

społecznych, zgodnie z systemem orzekania w sprawach z tego zakresu, sąd nie

rozstrzyga o zasadności wniosku, lecz o prawidłowości zaskarżonej decyzji. Sąd

nie działa w zastępstwie organu rentowego, w związku z czym nie ustala prawa do

świadczeń, i choć samodzielnie oraz we własnym zakresie rozstrzyga wszelkie

kwestie związane z prawem lub wysokością świadczenia objętego decyzją, to jego

rozstrzygnięcie odnosi się do zaskarżonej decyzji. W podsumowaniu tej części

rozważań należy przyjąć, że w sprawie, w której wniesiono odwołanie od decyzji

organu rentowego, przedmiot oraz zakres rozpoznania i orzeczenia sądu pracy i

ubezpieczeń społecznych wyznacza treść tej decyzji.

Skarżąca wniosła do Sądu Okręgowego odwołanie od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 sierpnia 2008 r., którą przyznano jej emeryturę,

żądając jej zmiany odnośnie do wysokości tego świadczenia przez „obliczenie obu

jej składników (socjalnego i stażowego) od nowej kwoty bazowej obowiązującej w

dniu przyznania mojej nowej emerytury”. Zaskarżona decyzja nie dotyczyła zatem

przeliczenia wysokości świadczenia emerytalnego po myśli art. 110 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako „ustawa

emerytalna”), wobec czego takie przeliczenie nie było też przedmiotem

6

postępowania sądowego. W rozpoznawanej sprawie wywód prawny Sądu

Apelacyjnego dotyczył art. 110 ustawy emerytalnej tylko w zakresie wyjaśnienia, iż

przepis ten nie miał zastosowania do jej rozpoznania, co w świetle powyżej

przytoczonych uwag należy uznać za w pełni uprawnione. Skoro zaś Sąd drugiej

instancji w ogóle nie stosował art. 110 ustawy emerytalnej do rozstrzygnięcia

sprawy, to nie mógł go naruszyć przez niewłaściwe zastosowanie, a tym samym

ten zarzut kasacyjny jest nieuzasadniony.

Na uwzględnienie nie zasługuje także zarzut naruszenia art. 53 ust. 3 i 4

ustawy emerytalnej poprzez ich nieprawidłową wykładnię i przyjęcie, że regulują

one przeliczenie emerytury od nowej kwoty bazowej jedynie w części socjalnej

świadczenia.

Obliczania wysokości emerytur, o których mowa w art. 27 – 50e ustawy

emerytalnej, dotyczy art. 53 tej ustawy. Zgodnie z art. 53 ust. 1 ustawy, emerytura

składa się z tzw. części socjalnej (24% kwoty bazowej) i części stażowej (po 1.3%

podstawy jej wymiaru za każdy rok okresów składkowych i po 0,7% podstawy jej

wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych). Przepisy te nie dotyczą zasad

ustalania podstawy wymiaru świadczenia, bowiem te regulowane są w art. od 15 do

23 ustawy, przy czym art. 21 odnosi się do ustalania podstawy wymiaru emerytury

bądź renty dla osoby, która korzysta już z prawa do świadczenia z ubezpieczenia

społecznego. Biorąc z kolei pod uwagę, że wnioskodawca mógł wcześniej

pobierać: 1) emeryturę wcześniejszą, 2) rentę czy też 3) świadczenie

przedemerytalne, ustawodawca zróżnicował zasady obliczania podstawy wymiaru

emerytury w zależności od rodzaju uprzedniego świadczenia. I tak w przypadku

uprzedniego pobierania renty wnioskodawca ma dwie możliwości ustalenia

podstawy wymiaru emerytury: 1) od podstawy wymiaru renty w wysokości

uwzględniającej rewaloryzację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w

okresie następującym po ustaleniu prawa do renty, z zastrzeżeniem art. 15 ust. 5

(art. 21 ust. 1 pkt 1), albo 2) na nowo (art. 21 ust. 1 pkt 2). Jeśli chodzi o

wcześniejsze pobieranie emerytury, to wnioskodawca ma wyłącznie jedną

możliwość – ustalenia podstawy wymiaru emerytury w wysokości podstawy

wcześniejszej emerytury w wysokości uwzględniającej rewaloryzację oraz

7

wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w okresie następującym po ustaleniu

prawa do emerytury (art. 21 ust. 2 pkt 1 ustawy).

Ustalając wzajemną relację art. 53 do art. 21 ustawy emerytalnej, stwierdzić

trzeba, że struktura art. 53 wskazuje, że w ust. 1 i 2 stanowi on ogólną zasadę

obliczania wysokości świadczenia, nie zajmując się sposobem ustalania podstawy

jego wymiaru, albowiem ten regulowany jest artykułami od 15 do 23 ustawy. Z kolei

ust. 3 i ust. 4 art. 53 ustawy emerytalnej odnoszą się do sytuacji szczególnej, która

została unormowana w art. 21 ustawy emerytalnej, tzn. dotyczą obliczania

wysokości emerytury, której podstawę wymiaru stanowi: 1) podstawa wymiaru

pobieranej przez ubezpieczonego renty (w wysokości uwzględniającej

rewaloryzację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w okresie

następującym po ustaleniu prawa do renty), albo 2) podstawa wymiaru emerytury,

do której wcześniej ubezpieczony miał ustalone prawo (w wysokości

uwzględniającej rewaloryzację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w

okresie następującym po ustaleniu prawa do emerytury). Wówczas zasady

obliczania świadczenia ulegają istotnej zmianie. Jeśli zatem wnioskodawca pobierał

wcześniejszą emeryturę, to podstawa wymiaru emerytury nabywanej na podstawie

art. 27 ustawy emerytalnej obliczana jest zgodnie z jej art. 21 ust. 2 pkt 1 w związku

z art. 21 ust. 1 pkt 1. To z kolei prowadzi do wniosku, że art. 53 ust. 3 i 4 dotyczą

wyłącznie zasad obliczania tzw. części socjalnej. Również sformułowanie, że

„emeryturę, której podstawę wymiaru stanowi podstawa wymiaru świadczenia, o

którym mowa w art. 21 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, oblicza się od tej samej kwoty bazowej,

którą ostatnio przyjęto do ustalenia podstawy wymiaru” prowadzi do podobnego

wniosku. W części stażowej czynności rachunkowych się bowiem nie dokonuje,

albowiem tę stanowią odpowiednie do posiadanych okresów składkowych i

nieskładkowych procenty zwaloryzowanej podstawy wymiaru wcześniejszej

emerytury.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że i Trybunał Konstytucyjny, orzekając

w wyroku z dnia 24 kwietnia 2006 r., P 9/05, że art. 53 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest

zgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (OTK-A 2006 nr 4,

poz. 46), wyraził w uzasadnieniu pogląd, że przepisy te różnicują uprawnienia

8

ubezpieczonych w zakresie wysokości pobieranej emerytury (w tzw. części

socjalnej) - w zależności od tego, czy po nabyciu uprawnień do renty (emerytury),

której podstawę wymiaru osoby te wskazały do obliczenia przyznawanej emerytury

- świadczeniobiorca podlegał ubezpieczeniu. Tylko bowiem w takim przypadku 24%

kwoty bazowej, tj. część socjalną, oblicza się od aktualnej kwoty bazowej.

Natomiast część emerytury należną za okresy składkowe i nieskładkowe oblicza się

od waloryzowanej podstawy wymiaru ustalonej uprzednio z zastosowaniem kwoty

bazowej ostatnio przyjętej do obliczenia poprzednio przyznanego świadczenia.

Zdaniem Trybunału, „zastosowane kryterium zróżnicowania ma charakter

relewantny. Przede wszystkim pozostaje w zgodzie z zasadą wzajemności, wiąże

bowiem wysokość świadczenia z udziałem świadczeniobiorcy w tworzeniu

funduszu ubezpieczeniowego. Podleganie ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym po ustaleniu prawa do renty, a przed

przejściem na emeryturę, oznacza bowiem obowiązek opłacenia składek

przekazywanych na fundusz ubezpieczeniowy. Pozostaje też w związku z

zachowaniem proporcjonalności między wysokością opłacanych składek a

wysokością świadczeń. Fakt, że zróżnicowanie dotyczy tzw. części socjalnej, nie

jest tu obojętny z uwagi na jej funkcje. Należy bowiem zwrócić uwagę, że 24%

kwoty bazowej ma wpływ na stopę emerytury, wskazującą stosunek wysokości

emerytury do wysokości podstawy wymiaru. Stopa jest stosunkowo wyższa przy

niższych zarobkach, bo w wyliczeniu podwyższa ją część socjalna, przy wyższych

natomiast zarobkach stopa ta się obniża, bo część socjalna staje się elementem

redukującym wysokość emerytury. Tym samym przyjęcie nowej kwoty bazowej w

odniesieniu do tej kategorii świadczeniobiorców, którzy po ustaleniu prawa do renty

nie podlegali ubezpieczeniu przez odpowiedni okres, powodowałoby większy

wzrost stopy emerytury bez ich udziału w tworzeniu funduszu ubezpieczeniowego.

Nie ma więc wątpliwości, że wprowadzone zróżnicowanie pozostaje w

bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów wprowadzających

reformę ubezpieczeń społecznych. Służy też realizacji tego celu i treści”.

Konsekwencją uznania, iż przepis art. 53 ust. 3 ustawy emerytalnej odnosi

się wyłącznie do obliczenia tzw. części socjalnej emerytury, tj. zastosowania w tym

przypadku poprzedniej kwoty bazowej, jest zaś konieczność stwierdzenia, że

9

przepis art. 53 ust. 4 wyłączający stosowanie art. 53 ust. 3 w stosunku do tych

ubezpieczonych, którzy po nabyciu prawa do renty lub wcześniejszej emerytury

podlegali ubezpieczeniu co najmniej przez 30 miesięcy, dotyczy obliczania części

socjalnej emerytury od kwoty bazowej obowiązującej w dacie zgłoszenia wniosku o

emeryturę na podstawie art. 27 ustawy emerytalnej, a nie stosowania tejże kwoty

bazowej do wyliczenia podstawy wymiaru świadczenia.

Emerytura nabywana na podstawie art. 27 ustawy emerytalnej przez osobę

pobierającą wcześniejszą emeryturę może być więc różnicowana wyłącznie w tzw.

części socjalnej ze względu na fakt podlegania ubezpieczeniom przez co najmniej

30 miesięcy po nabyciu prawa do pierwotnego świadczenia., co potwierdził Sąd

Najwyższy uchwałą z dnia 10 września 2009 r. podjętą w składzie siedmiu sędziów

w sprawie I UZP 6/09, zgodnie z którą kwotę bazową obowiązującą w dacie

złożenia wniosku o emeryturę na podstawie art. 27 ustawy emerytalnej przez osobę

mającą ustalone prawo do wcześniejszej emerytury, która podlegała co najmniej

trzydzieści miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym, uwzględnia się tylko do obliczenia części socjalnej

później ustalanej emerytury (OSNP 2010 nr 5 – 6, poz. 72). Nie można zatem

uznać, ażeby wyrażenie analogicznego poglądu przez Sąd Apelacyjny stanowiło

naruszenie art. 53 ust. 3 i 4 ustawy emerytalnej przez błędną ich wykładnię, jak

zarzuca skarżąca.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak w

sentencji.