I UK 55/10

Sygn. akt I UK 55/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. F.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 16 października 2009 r. Sąd Apelacyjny - III Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony apelacją Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Ł. z dnia 29 października 2008 r. zmieniający decyzję organu rentowego z dnia 19

marca 2008 r. przez przyznanie ubezpieczonemu M. F. prawa do renty z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy od dnia 1 lutego 2008 r. na stałe, w ten sposób, że

oddali odwołanie wnioskodawcy.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony miał ustalone prawo do renty z

tytułu częściowej niezdolności do pracy, okresowo do dnia 31 stycznia 2008 r. W

dniu 31 grudnia 2007 r. wystąpił o ponowne ustalenie prawa do renty. Orzeczeniem

z dnia 5 lutego 2008 r. lekarz orzecznik ZUS uznał wnioskodawcę za trwale i

częściowo niezdolnego do pracy, rozpoznając u niego znaczne ograniczenie funkcji

ręki i przedramienia prawego w następstwie przebytego w sierpniu 2004 r. urazu

zmiażdżeniowego, a także zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa szyjnego oraz

otyłość. Lekarz orzecznik stwierdził też znaczną dysfunkcję kończyny pod postacią

zaburzenia osi przedramienia, zniekształcenia i upośledzenia sprawności ruchowej

nadgarstka oraz wszystkich palców rąk w tym palców I i IV po częściowej

amputacji. Obraz ten w odniesieniu do wieku i poziomu kwalifikacji zawodowych

praworęcznej osoby uzasadnia orzeczenie częściowej i trwałej niezdolności do

pracy. Decyzją z dnia 21 lutego 2008 r. organ ponownie ustalił od dnia 1 lutego

2008 r. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy na stałe.

Komisja Lekarska ZUS, rozpatrując wniesiony w dniu 15 lutego 2008 r.

sprzeciw wnioskodawcy od orzeczenia lekarza orzecznika, potwierdziła

rozpoznanie i w orzeczeniu z dnia 14 marca 2008 r. uznała wnioskodawcę za

częściowo trwale niezdolnego do pracy. Decyzją z dnia 19 marca 2008 r. organ

rentowy przyznał wnioskodawcy prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do

pracy na stałe. W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczony domagał się jej zmiany i

przyznania mu prawa do renty z tytułu całkowitej trwałej niezdolności do pracy.

Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał odwołującemu prawo

do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 1 lutego 2008 r. na stałe.

3

Powołani w sprawie biegli lekarze specjaliści z zakresu ortopedii i traumatologii

stwierdzili „prawie całkowitą dysfunkcję” prawej ręki jako narzędzia chwytnego po

przebytym w 2004 r. urazie zmiażdżeniowym prawej ręki i przedramienia z uwagi

na brak odwracania nadgarstka i śladowy jego ruch zgięciowy oraz brak

domykającego prostego chwytu szczypcowego między kikutem kciuka a palcem

wskazującym, co czyni ubezpieczonego osobą „w zasadzie jednoręczną”. Biorąc

pod uwagę wiek ubezpieczonego (58 lat), zawód (pracownik fizyczny) oraz

współistniejące schorzenia, biegli uznali, że jest on trwale całkowicie niezdolny do

pracy. Brak chwytu szczypcowego powoduje, że nie może on wykonywać nawet

pracy portiera. Biegły M. S. stwierdził, że prawa ręka jest kończyną podporową,

wnioskodawca nie utracił ręki i nie można mu zaproponować usunięcia ręki celem

założenia protezy. U wnioskodawcy nie ma możliwości „zaadoptowania drugiej

ręki”.

Po rozpoznaniu apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonego, uznając, że okoliczności

dotyczące stopnia niezdolności do pracy i charakteru tej niezdolności nie były

przedmiotem prawidłowej analizy Sądu Okręgowego, a stwierdzenie całkowitej

niezdolności do pracy stanowiło błąd w ustaleniach faktycznych. Jakkolwiek wnioski

opinii biegłych ortopedów co do stanu zdrowia ubezpieczonego były prawidłowe, to

jednak błędne okazało się ich odniesienie do ustawowej definicji całkowitej

niezdolności do pracy zawartej w art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Zgodnie tym przepisem, całkowicie niezdolną do

pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.

Tymczasem biegły M. S. stwierdził, że wnioskodawca jest w zasadzie osobą

jednoręczną i w związku z tym nie może wykonywać prac zgodnych ze swoimi

kwalifikacjami, a zatem w istocie rzeczy przyznał, że wnioskodawca jest osobą

jedynie częściowo niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy

emerytalnej. Natomiast biegły W. K. stwierdzając, że w stanie zdrowia

wnioskodawcy nic się nie zmieniło od poprzedniego badania dokonanego przez

tego biegłego w czerwcu 2006 r. (w trakcie postępowania odwoławczego od decyzji

ZUS z dnia 21 marca 2006 r.), ale uznał jednocześnie, że wnioskodawca nie

4

przystosował się do praktycznej jednoręczności, dlatego aktualnie istnieją podstawy

do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Tymczasem brak przystosowania

do częściowej niepełnosprawności nie oznacza całkowitej niezdolności do pracy. W

poprzednim postępowaniu sądowym przeprowadzonym na skutek odwołania

ubezpieczonego od decyzji z dnia 21 marca 2006 r., stwierdzono, że stan

upośledzenia prawej ręki uległ utrwaleniu, co dalej umożliwia uznanie, że obecnie u

wnioskodawcy istnieje częściowa niezdolność do pracy, która ma trwały charakter.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów

postępowania, w szczególności: 1/ art. 278 § 1 k.p.c. w związku z art. 286 k.p.c. w

związku z art. 382 k.p.c. „przez orzeczenie przez Sąd Apelacyjny wbrew treści

opinii biegłych powołanych przez Sąd Okręgowy z zaniechaniem wyjaśnienia

wątpliwości dotyczących opinii przez wezwanie biegłych na rozprawę apelacyjną w

celu przedstawienia ustnej opinii uzupełniającej albo przez dopuszczenie dowodu z

pisemnej opinii innego biegłego”, 2/ art. 387 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2

k.p.c. przez niewyjaśnienie, w jakim zakresie skarżący ma zachowaną zdolność do

pracy i do jakich prac zarobkowych (w jakich zawodach i warunkach) jest on zdolny.

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest uzasadnione potrzebą wykładni

przepisów postępowania określających zasady korzystania przez sąd z opinii

biegłych, w tym w postępowaniu apelacyjnym, w szczególności w kwestii

„możliwości orzeczenia przez Sąd II instancji wbrew treści wyroku Sądu I instancji i

wbrew treści opinii biegłych - nawet bez wezwania biegłych do przedstawienia

opinii uzupełniającej i odniesienia się w ten sposób do wątpliwości Sądu II

instancji”.

Skarżący wskazał, że mimo braku przeciwdowodu do zbieżnych opinii obu

powołanych w sprawie biegłych o jego trwałej i całkowitej niezdolności do pracy

zarobkowej, Sąd Apelacyjny orzekł, że jest on jedynie częściowo niezdolny do

pracy. Uznając tym samym opinie za wadliwe, Sąd ten zrezygnował (mimo

wyraźnej możliwości wynikającej z art. 286 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c.) nie

tylko z powołania innego biegłego, ale nawet z wezwania biegłych K. i S. na

rozprawę apelacyjną w celu wyjaśnienia wniosków ich opinii i odniesienia się do

wątpliwości Sądu.

5

Ponadto, skoro Sąd Apelacyjny zdecydował się na zmianę wyroku Sądu

pierwszej instancji to jego obowiązkiem było wyjaśnienie, do jakiej pracy jest zdolny

skarżący, który jest osobą praktycznie jednoręczną. Sąd ten nie zakwestionował

ustaleń biegłych, że ma on poważne trudności z tak podstawowymi czynnościami

życiowymi, jak korzystanie z toalety czy ukrojenie chleba. Dla przyjęcia częściowej

niezdolności do pracy konieczne jest - z punktu widzenia elementarnej logiki -

wykazanie, w jakiej części podmiot postępowania ma zachowaną zdolność do

pracy, czyli - jakie prace może wykonywać. Brak takich rozważań stanowi

oczywistą wadę uzasadnienia zaskarżonego wyroku (przez co narusza art. 387 § 1

k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c.), a zasadnicze twierdzenie Sądu - co do częściowej

jedynie niezdolności ubezpieczonego do pracy - staje się tym samym rażąco

gołosłowne.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie spawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi Apelacyjnemu i

zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego zwrotu kosztów procesu w

postępowaniu kasacyjnym, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego - według

norm przepisanych .

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona, jakkolwiek przekonanie skarżącego

o jego całkowitej niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy nie może być

niepodważalne ani pewne. Sąd drugiej instancji, który orzeka na podstawie

materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu apelacyjnym, jest uprawniony do dokonania własnej oceny

zebranego w sprawie materiału dowodowego, która może być odmienna od oceny

dokonanej w pierwszej instancji. Jednakże w sytuacji, gdy radykalnie odmienna

ocena Sądu drugiej instancji dotyczy dowodów z opinii biegłych, którzy w opiniach

podstawowych i uzupełniających prezentowali i podtrzymywali stanowisko o

całkowitej niezdolności do wykonywania pracy fizycznej przez skarżącego, który

jest praktycznie jednoręcznym pracownikiem fizycznym i - wedle Sądu pierwszej

instancji - nie może nawet wykonywać pracy portiera ze względu na brak „chwytu

szczypcowego”, obowiązkiem Sądu drugiej instancji było zweryfikowanie tego

6

potencjalnie wadliwego lub błędnego stanowiska przez wyjaśnienie wszelkich

argumentów przemawiających przeciwko zasadności uznania całkowitej

niezdolności skarżącego do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia. Wprawdzie

ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym dowodów z opinii

biegłych, należy do suwerennej władzy sędziowskiej, gdyż celem lekarskich opinii

biegłych jest wyłącznie uzyskanie medycznych wiadomości specjalnych

dotyczących stanu zdrowia ubezpieczonego, a do sądu należy ocena prawna

możliwości wykonywania dalszego zatrudnienia przez ubezpieczonego, tym

niemniej prawne lub prawnicze wywody wynikające z uzasadnienia orzeczenia

sądowego nie mogą być niepełne już co do niejasnej lub mało precyzyjnej

konkluzji, że „brak przystosowania do częściowej niepełnosprawności, nie oznacza

jednak całkowitej niezdolności do pracy”.

Tak zwana praktyczna jednoręczność istotnie i na ogół nie uzasadnia

stwierdzenia całkowitej niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy, jeżeli

„stan upośledzenia prawej reki uległ utrwaleniu, co daje podstawę do uznania, że

obecnie u wnioskodawcy istniejąca częściowa niezdolność do pracy ma charakter

trwały”, z dodatkową argumentacją, że stan niezdolności do pracy skarżącego nie

uległ pogorszeniu w stopniu kwalifikującym „obecnie całkowitą niezdolność do

pracy”. Jednakże przekonujące uzasadnienie braku możliwości uznania (ustalenia)

stanu całkowitej niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy wymaga zawsze

uwzględnienia tzw. aspektu socjalno-ekonomiczno-społecznego stanu niezdolności

do wykonywania każdego zatrudnienia i chociażby przykładowego wskazania

rodzajów i warunków wykonywania prac, które może wykonywać pracownik

fizyczny dotknięty istotnym ograniczeniem zdolności do wykonywania pracy

fizycznej ze względu na „praktyczną jednoręczność”. Sąd drugiej instancji jest

zatem uprawniony do dokonania odmiennej oceny zebranego w sprawie materiału

dowodowego tylko pod warunkiem przedstawienia wyczerpującej i przekonującej

relacji ze sposobu i podstaw tego zabiegu. Oznacza to, że Sąd ten powinien

wyjaśnić motywy oraz podać uzasadnienie radykalnej zmiany oceny zebranego w

sprawie materiału dowodowego w sposób umożliwiający przeprowadzenie

kasacyjnej weryfikacji zaskarżonego orzeczenia.

7

W celu należytego wskazania i uzasadnienia pominiętych lub nieprecyzyjnie

wyjaśnionych aspektów utrzymania potencjalnej zdolności do dalszego

wykonywania pracy przez skarżącego, które świadczyłyby o braku podstaw i

uzasadnienia do uznania jego całkowitej niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek

pracy, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.