II PK 130/09

Sygn. akt II PK 130/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko P. Powszechnemu Towarzystwu Emerytalnemu S.A. w W.

o wynagrodzenie

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 1 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 13 listopada 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

2

Wyrokiem z dnia 13 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił wyrok Sądu Rejonowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 21 kwietnia 2008 r. i oddalił powództwo A.

S. przeciwko P. S.A. w W. o zasądzenie kwoty 48.000 zł wraz z ustawowymi

odsetkami tytułem prowizji od umów o członkostwo w Otwartym Funduszu

Emerytalnym (OFE) „R.", zawartych przez przedstawicieli handlowych jednostek

podległych powodowi.

Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia faktyczne poczynione przez

Sąd Rejonowy, zgodnie z którymi powodowi, zatrudnionemu do 31 lipca 2001 r. w

Powszechnym Towarzystwie Emerytalnym […], przysługiwało - na podstawie § 7

umowy o pracę z dnia 1 grudnia 1999 r. - wynagrodzenie prowizyjne w wysokości

15 zł od każdej umowy o członkostwo w OFE „R." zawartej przez podległych mu

przedstawicieli handlowych. Z tytułu umów zawartych w okresie od 1 grudnia 1999

r. do 31 sierpnia 2000 r. powodowi należała się prowizja w łącznej kwocie 48.000 zł,

której nie otrzymał od swego pracodawcy. W dniu 8 czerwca 2001 r. PTE […]

zawarło z P. S.A. umowę w przedmiocie przejęcia przez pozwaną Spółkę

zarządzania otwartym funduszem emerytalnym, na co w dniu 26 lipca 2001 r.

zezwolił Urząd Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi, wyznaczając datę

rozpoczęcia likwidacji OFE „R." na dzień 4 sierpnia 2001 r. Jednak tego dnia powód

nie był już pracownikiem PTE […], bowiem umowa o pracę łącząca go z tą Spółką

została rozwiązana za porozumieniem stron z dniem 31 lipca 2001 r.

Według Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji nietrafnie przyjął, że

pozwanej - jako ogólnemu następcy prawnemu PTE […] - przysługuje bierna

legitymacja procesowa. Sąd Okręgowy wskazał w szczególności, że w ustawie z

dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 ze zm.; aktualnie jednolity tekst:

Dz.U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189, powoływanej dalej jako ustawa) brak jest

przepisów, na mocy których określony podmiot stawałby się ogólnym następcą

prawnym zlikwidowanego powszechnego towarzystwa emerytalnego. Przedmiotem

przejścia, na podstawie art. 66 ust. 2 zdanie pierwsze tej ustawy, są - w ocenie

Sądu - tylko te prawa i obowiązki, które przysługują powszechnemu towarzystwu

emerytalnemu jako organowi otwartego funduszu emerytalnego, a nie wszystkie

3

prawa i obowiązki wynikające ze stosunków prawnych łączących towarzystwo z

innymi podmiotami. Jest to zatem sukcesja singularna, a nie uniwersalna, która

występuje wówczas, gdy cały majątek osoby fizycznej lub prawnej przechodzi na

inny podmiot. Powszechne towarzystwo emerytalne, od którego inne towarzystwo

przejęło zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym nie traci tymczasem swojej

podmiotowości prawnej z chwilą tego przejęcia. Przepis art. 52 ustawy o organizacji

i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych stanowi, że w kwestiach przez nią

nieuregulowanych stosuje się do powszechnych towarzystw emerytalnych przepisy

Kodeksu spółek handlowych. Oznacza to, że wobec braku odmiennej regulacji w

ustawie, towarzystwo emerytalne przekazujące zarządzanie funduszem musi

przeprowadzić postępowanie likwidacyjne, służące przede wszystkim zaspokojeniu

wierzycieli. Nie budzi wątpliwości, że takie postępowanie przeprowadziło PTE […],

a byłoby ono zbędne, gdyby strona pozwana mogła być uznana za ogólnego

następcę prawnego tego towarzystwa. Sąd Okręgowy podniósł również, że otwarty

fundusz emerytalny i zarządzające nim powszechne towarzystwo emerytalne są

dwoma odrębnymi od siebie „bytami prawnymi", chociaż ściśle powiązanymi.

Przejęcie praw i obowiązków towarzystwa emerytalnego przekazującego

zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym, o którym mowa w art. 66 ust. 2

ustawy, dotyczy zatem praw i obowiązków tego towarzystwa związanych z

zarządzaniem funduszem i przysługujących towarzystwu jako organowi funduszu, a

nie wszelkich praw i obowiązków wynikających ze stosunków prawnych łączących

towarzystwo z innymi podmiotami. Przepis ten nie określa statusu powszechnego

towarzystwa jako odrębnego podmiotu prawa, a jedynie reguluje kwestię przejścia

uprawnień i obowiązków tego towarzystwa jako organu funduszu emerytalnego. W

konsekwencji, skoro strona pozwana nie jest ogólnym następcą prawnym

pracodawcy powoda, to nie ma ona legitymacji biernej w przedmiotowym sporze.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego powód oparł na podstawie

naruszenia prawa materialnego wskutek błędnej wykładni art. 66 ust. 2 oraz art. 71

ust. 5 pkt 4 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych,

polegającej na przyjęciu, że przepisy te nie statuują ogólnego następstwa

prawnego między powszechnym towarzystwem emerytalnym rezygnującym z

prowadzenia dotychczasowej działalności, a powszechnym towarzystwem

4

emerytalnym przejmującym zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym, a co

za tym idzie, że pozwana nie wstąpiła w ogół praw i obowiązków PTE […].

Rozpoznając powyższą skargę, Sąd Najwyższy, postanowieniem z dnia 25

listopada 2009 r., postanowił przedstawić do rozstrzygnięcia powiększonemu

składowi tego Sądu zagadnienie prawne, czy powszechne towarzystwo emerytalne

przejmujące zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym w trybie art. 6 ust. 1

ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych jest ogólnym

następcą prawnym powszechnego towarzystwa emerytalnego zarządzającego

dotychczas tym funduszem. W uzasadnieniu zagadnienia prawnego podkreślono,

że powód pierwotnie wystąpił z analogicznym powództwem przeciwko swojemu

pracodawcy (PTE), któremu wówczas przysługiwał status przedsiębiorcy w

likwidacji. Jednakże postępowanie to zostało prawomocnie umorzone, bowiem w

trakcie procesu pozwana Spółka (PTE) została wykreślona z Krajowego Rejestru

Sądowego po zakończeniu postępowania likwidacyjnego. Sąd Najwyższy wyrokiem

z dnia 19 lipca 2005 r. oddalił kasację powoda od orzeczenia sądu odwoławczego,

utrzymującego w mocy postanowienie o umorzeniu postępowania, wyrażając

między innymi pogląd, że nie istnieje podmiot będący ogólnym następcą prawnym

PTE [..], a zatem nie jest nim również P. S.A., które przejęło zarządzanie OFE „R".

Natomiast w uzasadnieniu uchwały z dnia 29 listopada 2005 r., II PZP 7/05 (OSNP

2006 nr 7-8, poz. 107) Sąd Najwyższy stwierdził, iż powszechne towarzystwo

przejmujące zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym w trybie określonym w

art. 66 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych wstępuje w

prawa i obowiązki powszechnego towarzystwa zarządzającego dotychczas tym

funduszem, a wykładnia językowa powołanego przepisu jednoznacznie wskazuje,

iż towarzystwo przejmujące zarządzanie otwartym funduszem emerytalny jest

ogólnym następcą prawnym powszechnego towarzystwa emerytalnego, które

dotychczas zarządzało tym funduszem, wstępując we wszystkie prawa i obowiązki

towarzystwa likwidowanego (rezygnującego z prowadzenia dotychczasowej

działalności). Następstwo ogólne wynikające z art. 66 ust. 2 ustawy ma charakter

bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że strony nie mogą go skutecznie

wyłączyć.

5

W wyniku rozstrzygnięcia powyższego zagadnienia uchwałą składu siedmiu

sędziów z dnia 25 marca 2010 r., II PZP 12/09 Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że

powszechne towarzystwo emerytalne przejmujące zarządzanie otwartym

funduszem emerytalnym wstępuje w prawa i obowiązki powszechnego towarzystwa

zarządzającego dotychczas tym funduszem wynikające ze stosunków pracy (art. 66

ust. 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy

emerytalnych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 ze zm.).

Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że istotnie z art. 66 ust. 1 ustawy o

organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych wynika, iż wszelkie prawa i

zobowiązania towarzystwa przekazującego, nieobjęte „zarządzaniem” otwartym

funduszem emerytalnym, nie są przedmiotem umowy, o której przepis ten stanowi,

a więc nie są przejmowane w trybie art. 66 ust. 2 powołanej ustawy. W

konsekwencji nie dochodzi do sukcesji uniwersalnej, ale singularnej, jednakże

istota problemu nie sprowadza się do tego rozróżnienia, lecz do określenia zakresu

następstwa prawnego w ramach zawieranej umowy, a więc zakresu pojęcia

„zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym”. W ocenie powiększonego składu

Sądu Najwyższego, analiza art. 2, art. 3 ust. 1 i 2, art. 8 pkt 7, art. 27 ust. 1, a

przede wszystkim art. 29 ust. 1 ustawy o organizacji i finansowaniu otwartych

funduszy emerytalnych w związku z art. 551

k.c. prowadzi do wniosku, że

przedmiotem zorganizowanego zespołu wszelkich składników niematerialnych i

materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej

(przedmiotem przedsiębiorstwa) towarzystwa emerytalnego (spółki akcyjnej) jest

wyłącznie tworzenie i zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym. Oznacza to

także, że przedmiotem (działalności) przedsiębiorstwa towarzystwa emerytalnego

nie jest (nie może być) żadna działalność nieobjęta pojęciem „tworzenia”, a po

utworzeniu pojęciem „zarządzania” funduszem emerytalnym. Stosunki pracy

pracowników zatrudnionych przez towarzystwo emerytalne (spółkę akcyjną), a

ściślej prawa i obowiązki pracodawcy wynikające z tych stosunków pracy, są

„składnikami materialnymi przeznaczonymi do prowadzenia działalności

gospodarczej” w rozumieniu art. 551

k.c. Te prawa i obowiązki wchodzą w skład

przedsiębiorstwa spółki (towarzystwa), a to znaczy, że - według sformułowania art.

29 ust. 1 ustawy - wyłącznym ich przedmiotem (po utworzeniu) jest zarządzanie

6

funduszem emerytalnym. Skoro więc przedmiotem umowy określonej w art. 66 ust.

1 ustawy jest „zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym” i w tym zakresie

towarzystwo przejmujące wstępuje w prawa i obowiązki towarzystwa

przejmującego (art. 66 ust. 2 ustawy), to towarzystwo przejmujące wstępuje w

prawa i obowiązki towarzystwa przekazującego wynikające ze stosunków pracy,

gdyż wchodzą one w skład przedsiębiorstwa tego towarzystwa, a tym samym ich

(wyłącznym) przedmiotem jest zarządzanie funduszem emerytalnym. W rezultacie,

skoro przedmiotem działalności otwartego funduszu emerytalnego jest między

innymi gromadzenie środków pieniężnych pochodzących od jego członków w celu

ich wypłaty po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego (art. 2 ust. 2 ustawy o

organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych), a uzyskanie członkostwa w

otwartym funduszu co do zasady następuje z chwilą zawarcia umowy z funduszem

(art. 81 ust. 1 ustawy), to nie ulega wątpliwości, że będące przedmiotem

działalności powszechnego towarzystwa emerytalnego zarządzanie otwartym

funduszem emerytalnym obejmuje w szczególności podejmowanie przez

towarzystwo wszelkich działań zmierzających do pozyskiwania, lokowania i wypłaty

środków zgromadzonych przez członków funduszu. Jednym z istotnych elementów

zmierzających do realizacji tego celu jest podejmowanie działalności akwizycyjnej,

o której mowa w rozdziale 8 ustawy. Jeżeli otwarty fundusz emerytalny prowadzi

działalność akwizycyjną bez pośrednictwa podmiotów zewnętrznych, to - na mocy

art. 93 ust. 4 ustawy - czynności akwizycyjne na rzecz tego funduszu mogą być

wykonywane między innymi przez osoby fizyczne na podstawie umowy o pracę

łączącej tę osobę z powszechnym towarzystwem będącym organem funduszu.

Wynika z tego jednoznacznie, że wykonywanie działalności akwizycyjnej na rzecz

otwartego funduszu emerytalnego przez pracownika pozostającego w stosunku

pracy z powszechnym towarzystwem emerytalnym jest czynnością składającą się

na „zarządzanie" otwartym funduszem emerytalnym. Nie może więc być

wątpliwości, że powszechne towarzystwo emerytalne przejmujące zarządzanie

otwartym funduszem emerytalnym na podstawie umowy określonej w art. 66 ust. 1

ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, wstępuje w

obowiązki powszechnego towarzystwa zarządzającego dotychczas tym funduszem

(art. 66 ust. 2 ustawy) wynikające ze stosunku pracy, którego treścią było

7

prowadzenie przez to towarzystwo działalności akwizycyjnej, co dotyczy zwłaszcza

zobowiązania do zapłaty pracownikowi należnego wynagrodzenia za pracę

polegającą na zawieraniu umów o przystąpieniu do funduszu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku na podstawie

art. 39815

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania oparto o

odpowiednio stosowany art. 98 i art. 108 § 2 k.p.c.