III UK 39/10

Sygn. akt III UK 39/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z odwołania D. D., Da. D. i J. D.

od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówki

Terenowej w R.

o odsetki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej odwołujących się D. D. i Da. D. od wyroku Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 28 października 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia 19

sierpnia 2008 r. odmówił wnioskodawcom […] działającej imieniem własnym oraz

małoletniego J. D. wypłaty odsetek od jednorazowego odszkodowania.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. wyrokiem z

dnia 15 kwietnia 2009 r. oddalił odwołanie wnioskodawców od powyższej decyzji.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego decyzją z dnia 14 października 2003 r. odmówił wnioskodawcom

prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku przy pracy

rolniczej J. D. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 31 sierpnia 2007 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcom

prawo do spornego świadczenia. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych wyrokiem z dnia 27 listopada 2007 r. zmienił powyższe orzeczenie w

ten sposób, iż ustalił prawo wnioskodawczyni D. D. i małoletniego J. D. do

jednorazowego odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku przy pracy rolniczej,

zaś wniosek Da. D. o prawo do tegoż świadczenia przekazał organowi rentowemu

do rozpoznania. Odpis wyroku Sądu drugiej instancji wraz z uzasadnieniem został

doręczony Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w dniu 7 stycznia 2008 r.

Wykonując prawomocny wyrok sądowy Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego decyzją z dnia 21 stycznia 2008 r. przyznał wnioskodawcom prawo do

jednorazowego odszkodowania, jednocześnie zawieszając je o kwotę świadczenia

przypadającą na dwóch uprawnionych członków rodziny, tj. wnuka i syna. Wypłata

odszkodowania nastąpiła w dniu 21 stycznia 2008r. Od decyzji tej wniosła

odwołanie D. D., domagając się przyznania odsetek od zrealizowanego

świadczenia za okres od dnia 15 października 2003 r. do dnia zapłaty.

Postanowieniem z dnia 3 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych przekazał wniosek o sporne odsetki organowi

rentowemu według właściwości. W wyniku rozpoznania wniosku zapadła

przedmiotowa decyzja z dnia 19 sierpnia 2008 r.

Analizując pretensje wnioskodawców w świetle art. 85 ust. 1 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74) w związku z art. 52 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz.

3

291) Sąd Rejonowy stwierdził, że w niniejszym przypadku została spełniona ta

przesłanka przyznania odsetek od należności głównej, jaką jest nieustalenie przez

organ rentowy w ustawowym terminie prawa ubezpieczonych do jednorazowego

odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku przy pracy rolniczej, skoro pierwotną

decyzją odmówiono wnioskodawcom tegoż prawa i przyznano je dopiero wyrokiem

sądowym. Zachodzi jednak negatywne kryterium uwzględnienia roszczeń

odwołujących się, gdyż w ocenie Sądu pierwszej instancji opóźnienie w przyznaniu

świadczenia było następstwem okoliczności, za które Kasa Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego nie ponosi odpowiedzialności. Wydając decyzję

odmowną organ rentowy nie dysponował bowiem potrzebnymi danymi i

dokumentami, pozwalającymi na ustalenie, że zgon J. D. był następstwem

nadmiernego wysiłku fizycznego związanego z wykonywaniem zająć w

gospodarstwie rolnym i zakwalifikowanie zdarzenia jako śmiertelnego wypadku

przy pracy rolniczej. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie pozostawała

też w zwłoce z wypłatą odszkodowania przyznanego wyrokiem sądowym,

albowiem decyzja wykonująca tenże wyrok została wydana w ciągu miesiąca od

doręczenia stronie odpisu orzeczenia.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji w sprawie nie ma zastosowania art. 118

ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 Nr 153, poz. 1227), gdyż

przepis ten dotyczy wyłącznie zasad postępowania w sprawie wypłaty świadczeń

emerytalno – rentowych.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 28

października 2009 r. oddalił apelację wnioskodawców od powyższego orzeczenia.

Podzielając ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i przyjmując je za własne,

Sąd drugiej instancji uznał, że nie doszło do naruszenia prawa materialnego przy

ferowaniu zaskarżonego orzeczenia .

Cytując wyrok Trybunału Konstytucyjnego wydany w sprawie sygn. akt P

11/07, zgodnie z którym art. 118 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może mieć zastosowanie jedynie w sytuacji,

gdy za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji organ

rentowy nie ponosi odpowiedzialności, Sąd Okręgowy stwierdził, że w

4

przedmiotowej sprawie wydając decyzję o odmowie przyznania wnioskodawcom

prawa do jednorazowego odszkodowania Kasa Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego opierała się na orzeczeniu Regionalnego Inspektora Orzecznictwa

Lekarskiego, wykluczającego związek śmierci J. D. z wykonywaną przez niego

pracą rolniczą. Weryfikacja tego stanowiska możliwa była dopiero w toku procesu

sądowego, na podstawie opinii biegłego kardiologa.

Podobnie należy ocenić pretensje wnioskodawców w świetle art. 85 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i przyjąć brak odpowiedzialności

organu rentowego za opóźnienie w ustaleniu prawa odwołujących się do spornego

świadczenia, skoro wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy nastąpiło

po przeprowadzeniu przez Sąd Rejonowy postępowania dowodowego z

dokumentacji chorobowej zmarłego, zeznań świadków i opinii biegłych lekarzy.

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zachowała też miesięczny termin do

wydania decyzji przyznającej świadczenie, liczony od daty wyjaśnienia ostatniej

niezbędnej do tego okoliczności, jaką w tym przypadku jest dzień doręczenia

organowi rentowemu odpisu prawomocnego wyroku sądowego.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną wnioskodawców.

Skargę oparto na obydwu podstawach kasacyjnych. W ramach naruszenia

przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, skarżący zarzucił

naruszenie art. 386 § 1 w związku z art. 47714

§ 2 oraz art. 378 § 1, art. 382, art.

328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie zasadnej apelacji i jej

oddalenie, pomimo:

- nierozpoznania zarzutu apelacji dotyczącego bezprawnego uchylenia się

pozwanego od stosowania w prowadzonym przez niego postępowaniu unormowań

Kodeksu postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 6, art. 7 art. 8 i

art. 77 § 1 tej ustawy;

- niedokonania oceny konsekwencji prawnych faktu zaniechania przez pozwanego

w prowadzonym postępowaniu obowiązków wynikających z unormowań § 9 ust. 2

pkt 1 – 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 21

października 1991 r. w sprawie ustalania prawa do renty inwalidzkiej rolniczej oraz

zgłaszania i ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy rolniczej (Dz. U.

Nr 103, poz. 449 ze zm.) w związku z art. 45 ust. 4 i ust. 5 ustawy z dnia 20 grudnia

5

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1998 r. Nr 7,

poz. 25 ze zm.);

- nieuwzględnienia niezastosowania się Sądu pierwszej instancji do obowiązku

wszechstronnego zbadania okoliczności sprawy, nie tylko co do zarzutów

podniesionych przez skarżących, ale i tych, które powinny być wzięte pod rozwagę

z urzędu.

Natomiast w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie

prawa materialnego przez:

1/ błędną wykładnię art. 85 ust. 1 zdanie 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w związku z

art. 52 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jednolity tekst: Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) i art. 77 ust. 1 Konstytucji RP,

polegającą na uznaniu, że

- określenie „okoliczności, za które Zakład ponosi odpowiedzialność” nie obejmuje

skutków obiektywnie bezprawnego działania (zaniechania) organu rentowego w

toku postępowania prowadzonego w sprawie ustalenia prawa do świadczenia, w

tym odpowiedzialności za nieprawidłowe orzeczenie lekarza orzecznika;

- w sytuacji, gdy prawo do świadczenia zostało ustalone przez sąd, termin do

wydania decyzji w sprawie świadczenia i jego wypłaty, biegnie zawsze od dnia

doręczenia mu prawomocnego orzeczenia sądu, niezależnie od tego, co sprawiło,

że to sąd, a nie organ rentowy ustalił to prawo;

- przesłanką powstania obowiązku organu rentowego wypłaty odsetek jest zwłoka

tego organu w ustaleniu prawa do świadczenia pieniężnego z ubezpieczenia

społecznego rolników lub wypłaty tego świadczenia, a nie opóźnienie w ustaleniu

prawa do świadczenia,

2/ niewłaściwe zastosowanie art. 85 ust. 1 zdanie 2 ustawy systemowej polegające

na przyjęciu, że zaniechanie przez organ rentowy podjęcia z urzędu działań, o

których mowa w § 9 ust. 2 pkt 1 – 3 powołanego rozporządzenia Ministra

Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 21 października 1991r. w sprawie

ustalania prawa do renty inwalidzkiej rolniczej oraz zgłaszania i ustalania

okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy rolniczej w związku z art. 45 ust. 5

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wydanie przez lekarza orzecznika

6

KRUS nieprawidłowego orzeczenia oraz wydanie przez organ rentowy niezgodnej z

prawem decyzji odmawiającej ustalenia prawa do świadczenia są przyczynami

niezależnymi od pozwanego.

Skarżący wnieśli o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Sąd drugiej instancji nie

rozpoznał istotnego zarzutu dotyczącego zgodności z prawem postępowania

organu rentowego w sprawie przyznania wnioskodawcom prawa do

przedmiotowego odszkodowania. Tymczasem w myśl art. 52 ust. 1 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników w sprawach nieuregulowanych w tym akcie

stosuje się odpowiednio przepisy ustawy systemowej, której art. 123 stanowi z

kolei, że w sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy k.p.a., w tym przepisy

dotyczące postępowania dowodowego. Nadto w toku procesu nie wyjaśniono

wszystkich okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno te, które są

objęte zarzutami stron, jak i te, które podlegają uwzględnieniu z urzędu. Nie wzięto

zatem pod rozwagę uchybień Prezesa KRUS w postępowaniu przez organem

rentowym, które uzasadniały stanowisko apelujących w kwestii spornych odsetek.

Skarżący podnieśli, iż zgodnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, każdy ma

prawo do wynagrodzenia za szkody, jakie zostały mu wyrządzone przez niezgodne

z prawem działanie władzy publicznej. Nie ulega zaś wątpliwości, że Prezes KRUS

jako centralny organ administracji rządowej jest jednocześnie organem władzy

publicznej. Odsetki na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych - podobnie jak w

prawie cywilnym – mają zaś charakter odszkodowawczy i zmierzają do

zrekompensowania wyrządzonej szkody majątkowej. W przypadku instytucji władzy

publicznej jako pewnej całości, odpowiedzialność odszkodowawcza uzależniona

jest od bezprawności działania tej instytucji, a nie poszczególnych osób. Stąd nie

usprawiedliwia wydania niewłaściwej decyzji fakt, iż organ rentowy opierał się w

tym zakresie na wadliwym orzeczeniu Regionalnego Inspektora Orzecznictwa

Lekarskiego. Poza tym Sądy obydwu instancji mylą użyte w art. 476 k.c. pojęcie

opóźnienia w spełnieniu świadczenia ze zwłoką, podczas gdy nie są to terminy

tożsame. Odpowiedzialność z tytułu odsetek za opóźnienie jest odpowiedzialnością

7

obiektywną, niezależną od winy dłużnika, stąd chybione jest stwierdzenie Sądów,

że organ rentowy nie ponosi winy za opóźnienie w przyznaniu świadczenia. Wbrew

poglądowi wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie można więc

obciążać wnioskodawców obowiązkiem wykazania winy Prezesa KRUS w

zaistniałym opóźnieniu.

Wypada zgodzić się ze stanowiskiem Sądów, iż w sprawie doszło do

bezprawnego zachowania pozwanego, stypizowanego w art. 85 ust. 1 ustawy

systemowej, polegającego na nieustaleniu w terminie prawa do świadczenia. W

takiej sytuacji to Sądy powinny wskazać i uzasadnić wystąpienie okoliczności

wyłączających odpowiedzialność organu rentowego za powstałe opóźnienie. Skoro

decyzja Prezesa KRUS została zmieniona wyrokiem sądowym to znaczy, że była

ona niezgodna z prawem. W tej sytuacji po stronie wnioskodawców nie istniał

obowiązek wykazywania żadnych innych okoliczności uzasadniających żądanie

wypłaty odsetek od przedmiotowego świadczenia. Tym bardziej, iż w postępowaniu

sądowym nie ujawniono jakichkolwiek przesłanek, których wykazanie ciążyłoby na

stronie skarżącej, a które nie były znane organowi rentowemu. To pozwany

powinien zaś udowodnić, że dopełnił wszystkich powinności dla ustalenia prawa

wnioskodawców do dochodzonego odszkodowania. Tymczasem organ rentowy

pominął przedłożoną przez wnioskodawców dokumentację potwierdzającą, iż zgon

J. D. był następstwem wypadku przy pracy rolniczej i nie wezwał strony do

dołączenia dodatkowych dokumentów, będących w jej posiadaniu już w trakcie

postępowania przed pozwanym. Wydając decyzję odmowną Prezes KRUS oparł

się wyłącznie na adnotacji lekarza orzecznika, która okazała się błędna. Oceny tej

nie zmienia akcentowany przez Sądy fakt, że ostateczne ustalenie wpływu czynnika

zewnętrznego na zgon poszkodowanego nastąpiło w końcowym etapie

postępowania sądowego, skoro wadliwa decyzja była konsekwencją

nieprawidłowego postępowania pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 398¹³ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a z urzędu bierze

8

pod rozwagę tylko nieważność postępowania. W świetle art. 398³ § 1 k.p.c. skarga

kasacyjna może być oparta na zarzutach naruszenia prawa materialnego przez

błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) oraz na zarzutach

naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienia te mogły mieć wpływ na

wynik sprawy (pkt 2). Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, pod pojęciem

podstawy skargi kasacyjnej rozumie się zaś konkretne przepisy prawa, które

zostały w niej wskazane z jednoczesnym stwierdzeniem, że wydanie wyroku

nastąpiło z ich obrazą. W razie oparcia skargi kasacyjnej na podstawie wymienionej

w art. 398³ § 1 pkt 2 k.p.c. konieczne jest przy tym, aby - poza naruszeniem

przepisów procesowych - skarżący wykazał, iż konsekwencje wadliwości

postępowania były tego rodzaju, że kształtowały treść zaskarżonego wyroku.

W przedmiotowej sprawie w ramach pierwszej z ustawowych podstaw

kasacyjnych skarżący zarzucili naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 85 ust. 1 zdanie 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z

2009 r. Nr 295, poz. 1585 ze zm.)w związku z art. 52 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2008 r. Nr

50, poz. 291 ze zm.) i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w

ramach drugiej – naruszenie przepisów art. 386 § 1 w związku z art. 47714

§ 2 oraz

art. 378 § 1, art. 382, art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. Pozostaje zatem rozważyć

zasadność powyższych zarzutów.

Analizę zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od oceny

prawidłowości zastosowanych w sprawie procedur, gdyż to właśnie w uchybieniach

procesowych skarżący upatrują przyczyny wadliwych ustaleń stanu faktycznego i w

rezultacie tegoż – niewłaściwej ich subsumcji.

Chybiony jest zarzut naruszenia art. 386 § 1 w związku z art. 47714

§ 2

k.p.c. przy ferowaniu zaskarżonego wyroku, gdyż drugi z powołanych przepisów

dotyczy postępowania pierwszoinstatcyjnego i nie mógł być przedmiotem uchybień

Sądu drugiej instancji, zaś pierwszy, traktujący o możliwości zmiany wyroku i

orzeczenia co do istoty sprawy, nie został zastosowany, skoro uznając apelację za

bezzasadną Sąd Apelacyjny rozstrzygnął o jej oddaleniu, w myśl art. 385 k.p.c.

9

Odnośnie do pozostałych zastrzeżeń skarżących do sposobu

procedowania przez Sąd Apelacyjny godzi się przytoczyć treść art. 378 § 1 k.c., w

myśl którego sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w

granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność

postępowania. Zgodnie z utrwalonym poglądem Sądu Najwyższego, ustanowiony w

tym przepisie obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza zakaz

wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice oraz nakaz rozważenia

wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków, a uzasadniony zarzut

istotnego naruszenia tego wymagania stanowi dostateczną podstawę

uwzględnienia skargi kasacyjnej (wyrok z dnia 11 grudnia 2008 r., IV CSK 331/08,

LEX nr 487529; wyrok z dnia 2 lipca 2008 r., II PK 7/08, LEX nr 497686;

postanowienie z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 321/06, LEX nr 428715;

postanowienie z dnia 19 października 2006 r., V CSK 234/06, LEX nr 453757;

postanowienie z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 748/00, LEX nr 55254; wyrok z

dnia 27 stycznia 2004 r., I PK 219/03, OSNP 2004 nr 23, poz. 404; postanowienie z

dnia 21 sierpnia 2003 r., III CKN 392/01, OSNC 2004 nr 10/161, OSNC 2004, nr 10,

poz. 161). Z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku sądu rozpoznania

sprawy w granicach apelacji nie wynika konieczność osobnego omawiania przez

sąd w uzasadnieniu wyroku każdego podniesionego w apelacji argumentu, wynika

z niego jednak obowiązek odniesienia się do sformułowanych w apelacji zarzutów i

wniosków, w sposób wskazujący na to, że sąd rozważył je w całości przed

wydaniem orzeczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2009 r., I PK

38/09, LEX nr 523541). Należy też przypomnieć, że w uchwale składu siedmiu

sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07( OSNC 2008 nr 6, poz. 55), mającej

moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy wskazał, że sąd drugiej instancji

rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej

zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty

dotyczące naruszenia prawa procesowego.

Przenosząc powyższe rozważania na płaszczyznę niniejszego sporu należy

stwierdzić, że chybiony jest zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny wskazanego

przepisu proceduralnego.

10

Wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd drugiej instancji nie

odniósł się do zarzutu apelacji naruszenia przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego przepisów art. 6, art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania

administracyjnego ani do sugerowanego w skardze kasacyjnej naruszenia przez

organ rentowy § 9 ust. 2 pkt 1- 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki

Żywnościowej z dnia 21 października 1991 r. w sprawie ustalania prawa do renty

inwalidzkiej rolniczej oraz zgłaszania i ustalania okoliczności i przyczyn wypadku

przy pracy rolniczej (Dz. U. Nr 103, poz. 449 ze zm.) w związku z art. 45 ust. 1

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednakże w świetle art. 378 § 1 k.p.c.

związanie sądu zarzutem apelacji w zakresie naruszenia przepisów postępowania

dotyczy obrazy przepisów postępowania cywilnego przez sąd pierwszej instancji, a

takimi nie są powołane przez autora skargi kasacyjnej unormowania regulujące

postępowanie przez organem rentowym. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w

postanowieniu z dnia 11 lutego 1999 r. II UKN 468/98 (OSNP 1999 nr 12 – wkł.) w

postępowaniu przed sądami pracy i ubezpieczeń społecznych przepisy Kodeksu

postępowania administracyjnego nie mają zastosowania, a zarzut ich naruszenia

przez organ rentowy nie stanowi podstawy kasacyjnej obrazy przepisów

procesowych. Z uzasadnienia wyroku wynika zaś, że Sąd drugiej instancji rozważył

całościowo wszystkie okoliczności towarzyszące opóźnieniu w ustaleniu przez

organ rentowy prawa wnioskodawców do jednorazowego odszkodowania z tytułu

śmiertelnego wypadku przy pracy rolniczej i w ich kontekście ocenił słuszność

dochodzonych przez odwołujących się roszczeń. Podnosząc tego rodzaju

zastrzeżenia proceduralne pod adresem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego i wskazując na potrzebę analizy prawnych skutków tychże uchybień

dla ustalenia zasadności zgłaszanych pretensji w zakresie prawa do odsetek od

przyznanego świadczenia, skarżący w gruncie rzeczy zmierzają do wykazania

nieprawidłowej – ich zdaniem – subsumcji ustalonego przez Sądy stanu

faktycznego sprawy. Jest to jednak zagadnienie ze sfery prawa materialnego, a nie

procesowego.

W kwestii naruszenia art. 382 k.p.c. wypada przypomnieć, przepis ten

nie stanowi samodzielnej podstawy działania sądu drugiej instancji, gdyż swoją

11

funkcję merytoryczną (rozpoznawcza) sąd ten spełnia – w zależności od potrzeb

oraz wniosków stron – stosując (przez odesłanie zawarte w art. 391 k.p.c.)

właściwe przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Nie można

zatem - z pominięciem wymagań przewidzianych w art. 398³ § 1 pkt 2 k.p.c. –

zasadnie zarzucać naruszenia przez sąd drugiej instancji tego przepisu i

przypisywanych temu sądowi kompetencji w postępowaniu odwoławczym. Zarzut

naruszenia art. 382 k.p.c. w zasadzie nie może stanowić samodzielnego

uzasadnienia podstawy kasacyjnej z art. 398³ § 1 pkt2 k.p.c., lecz konieczne jest

wskazanie także tych przepisów normujących postępowanie rozpoznawcze, którym

sąd drugie instancji, rozpoznając apelację, uchybił (wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 102/98, LEX nr 50665; z dnia 13 czerwca 2001 r., II

CKN 537/00, LEX nr 52600 i z dnia 12 grudnia 2001 r., III CKN 496/00, LEX nr

53130 oraz z dnia 26 listopada 2004 r., V CK 263/04, LEX nr 520044). Jeżeli

podstawa kasacyjna z art. 398³ § 1 pkt 2 k.p.c. ogranicza się do zarzutu

naruszenia ogólnej normy procesowej art. 382 k.p.c., to może być ona

usprawiedliwiona tylko wówczas, kiedy skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji

bezpodstawnie nie uzupełnił postępowania dowodowego lub pominął część

zebranego materiału, jeżeli uchybienia te mogły mieć wpływ na wynik sprawy, albo

kiedy mimo przeprowadzenia postępowania dowodowego orzekł wyłącznie na

podstawie materiału zgromadzonego przez sąd pierwszej instancji lub oparł swoje

rozstrzygnięcie na własnym materiale, pomijając wyniki postępowania dowodowego

przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 26 marca 1998 r., II CKN 815/97, Wokanda 1999 nr 1, poz. 6

oraz wyroki z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 520/98, OSNP 2000 nr 9, poz. 372; z

dnia 8 grudnia 1999 r., II CKN 587/98, LEX nr 479343; z dnia 6 lipca 2000r., V CKN

256/00, LEX nr 52657; z dnia 13 września 2001 r., I CKN 237/99, LEX nr 52348; z

dnia 22 lipca 2004r., II CK 477/03, LEX nr 269787; z dnia 10 stycznia 2008 r., IV

CSK 339/07, LEX nr 492178; z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CSK 39/08, LEX nr

424361 i z dnia 24 czerwca 2008 r., II PK 323/07, LEX nr 491386). Art. 382 k.p.c.

nie nakłada przy tym na sąd drugiej instancji obowiązku przeprowadzenia

postępowania dowodowego, lecz sąd ten jest władny samodzielnie dokonać

ustaleń faktycznych bez potrzeby uzupełniania materiału dowodowego zebranego

12

przed sądem pierwszej instancji, o ile zachodzą ku temu potrzeby. Uzupełnienie

postępowania przed sądem apelacyjnym o dowody, które mimo wniosku strony sąd

pierwszej instancji pominął, jest uzasadnione wówczas, gdy dotyczą one

okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa materialnego mającego znaczenie

dla rozstrzygnięcia sprawy (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1999 r., III

CKN 254/98, LEX nr 521901; z dnia 2 marca 2000 r., III CKN 257/00, LEX nr

530723 i z dnia 17 lipca 2008 r., II CSK 102/08, LEX nr 447689).

Wracając do niniejszej sprawy należy stwierdzić, że niesłuszny jest zarzut

naruszenia art. 382 k.p.c. przy ferowaniu zaskarżonego wyroku. Sąd Apelacyjny

podzielił bowiem ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i przyjął je za własne.

Apelujący nie wykazali zaś istnienia nieprawidłowości w prowadzeniu postępowania

dowodowego przez Sąd pierwszej instancji ani błędów logicznych w ocenie jego

wyników. Nie można również podzielić zarzutu nieuwzględnienia przez Sąd

Apelacyjny naruszenia w postępowaniu pierwszoinstancyjnym obowiązku

wszechstronnego zbadania okoliczności sprawy. Przede wszystkim ewentualne

uchybienia proceduralne sądu pierwszej instancji nie mogą być podstawą

zaskarżenia kasacyjnego. Można byłoby natomiast zarzucać – w ramach

naruszenia art. 382 k.p.c. – nieuzupełnienie przez sąd drugiej instancji

postępowania dowodowego w zakresie niezbędnym dla prawidłowego

rozstrzygnięcia sporu lub niesłuszne pominięcie przezeń istotnej części już

zgromadzonego materiału. Skarżący nie precyzują jednak, jakie konkretnie

dowody zostały nieprzeprowadzone, mimo ich zawnioskowania przez strony lub

pominięte przy dokonywaniu ustaleń faktycznych. W uzasadnieniu tegoż zarzutu

skargi mowa jest jedynie o znajdujących się w aktach sprawy przykładach

nieprawidłowego działania organu rentowego ( bez ich bliższego określenia) i braku

inicjatywy dowodowej Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

polegającej w niewezwaniu wnioskodawców do uzupełnienia dokumentacji (

również bez sprecyzowania, o jaką dokumentację chodzi).

Wreszcie odnośnie do zarzutu naruszenia 328 § 2 k.p. warto zauważyć, że

powołany przepis może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną wtedy, gdy

uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji nie posiada wszystkich koniecznych

elementów lub gdy zawiera kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę

13

kasacyjną. Chodzi o sytuację, gdy treść uzasadnienia orzeczenia uniemożliwia

całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania wyroku

(orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r., I CKN 312/97; z dnia

19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00; z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 656/01 i z dnia

22 maja 2003 r., II CKN 121/02, niepublikowane oraz z dnia 10 listopada 1998 r., III

CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83; z dnia 9 marca 2006r., I CSK 147/05, LEX

nr 190753 i z dnia 9 lipca 2008 r., I PK 2/08, LEX nr 497691). Trzeba zaś

pamiętać, iż art. 328 § 2 k.p.c. zastosowany odpowiednio do uzasadnienia

orzeczenia sądu drugiej instancji (art. 391 § 1 k.p.c.) oznacza, że uzasadnienie to

nie musi zawierać wszystkich elementów uzasadnienia wyroku sądu pierwszej

instancji, ale takie elementy, które ze względu na treść apelacji i na zakres

rozpoznawanej sprawy, wyznaczony przepisami ustawy, są potrzebne do

rozstrzygnięcia sporu przez tenże sąd (wyrok Sadu Najwyższego z dnia 20

września 2007 r., II CSK 244/07, LEX nr 487508). W sytuacji, gdy sąd drugiej

instancji nie uzupełnia postępowania dowodowego ani, po rozważeniu zarzutów

apelacyjnych, nie znajduje podstaw do zakwestionowania oceny dowodów i ustaleń

faktycznych orzeczenia pierwszoinstancyjnego, może te ustalenia przyjąć za

podstawę faktyczną swojego rozstrzygnięcia. Wystarczające jest wówczas, by

stanowisko to znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu orzeczenia sądu

odwoławczego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2000 r., I CKN

356/98, LEX nr 50863 i z dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 110/09, LEX nr 518138).

Wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej, uzasadnienie

zaskarżonego wyroku posiada wszystkie niezbędne elementy konstrukcyjne,

pozwalające na analizę prawidłowości zapadłego rozstrzygnięcia. Podzielając

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny dokonał ponownie ich

subsumcji, odnosząc się przy tym do argumentów apelujących w zakresie wykładni

przepisów prawa materialnego, stanowiących podstawę dochodzonych roszczeń.

Wypada zatem przejść do omówienia zarzutów podnoszonych przez

skarżących w ramach drugiej z powołanych podstaw kasacyjnych.

Na wstępie należy zauważyć, w rozstrzygnięciu niniejszego sporu nie

mają zastosowania przepisy art. 118 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

14

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1127), zarówno w ich pierwotnej redakcji jak i w brzmieniu

nadanym kolejnymi aktami nowelizującymi. W konsekwencji również powoływany

przez skarżących wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 września 2007 r., P

11/07 (OTK-A 2007 nr 8, poz. 97), może stanowić jedynie wskazówkę

interpretacyjną w wykładni przepisów, z jakich wnioskodawcy wywodzą swoje

roszczenia do przedmiotowych odsetek. Trzeba bowiem pamiętać, że art. 52 ust. 1

i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jednolity tekst: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) odsyła, w kwestiach

nieuregulowanych w tym akcie, do ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.), a odnośnie do zasad zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i

ustalania odsetek za opóźnienia – do przepisów emerytalnych oraz przepisów

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i ustawy o świadczeniach pieniężnych

w razie choroby i macierzyństwa. W tym ostatnim przypadku wybór przepisów

mających zastosowanie do rozstrzygnięcia sporu zdeterminowany jest rodzajem

świadczeń, z którymi wiążą się obowiązki stron: ubezpieczonego - w zakresie

zwrotu pobranej kwoty, a organu rentowego - co do wypłaty odsetek od

należności głównej. Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie przedmiotem sporu są

odsetki od jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej,

które nie jest świadczeniem emerytalny lub rentowym, materialno - prawej

podstawy rozstrzygnięcia należy upatrywać w unormowaniach art. 85 ust. 1 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych.

Warto więc przytoczyć treść powołanego przepisu, zgodnie z którym jeśli

Zakład – w terminach przewidzianych w przepisach określających zasady

przyznawania i wypłacania świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych lub

świadczeń zleconych do wypłaty na mocy odrębnych przepisów albo umów

międzynarodowych – nie ustalił prawa do świadczenia lub nie wypłacił świadczenia,

jest obowiązany do wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek

ustawowych określonych przepisami prawa cywilnego. Nie dotyczy to przypadku,

gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem

okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności.

15

Językowa i systemowa wykładnia cytowanego przepisu prowadzi do

wniosku, że zawiera on kompleksową regulacją przesłanek nabycia przez

ubezpieczonego prawa do odsetek od świadczenia z ubezpieczeń społecznych,

przyznanego lub wypłaconego przez organ rentowy z naruszeniem obowiązujących

terminów. Natomiast zamieszczone w nim nawiązanie do przepisów prawa

cywilnego dotyczy jedynie wysokości przysługujących uprawnionemu odsetek. W

ustawie systemowej brak jest zaś – wzorem art. 300 Kodeksu pracy- generalnego

odesłania w kwestiach nieuregulowanych do przepisów Kodeksu cywilnego. Nie

mają zatem racji skarżący odwołując się do użytych prze ustawodawcą w art. 481 §

1 i 3 k.c. pojęć opóźnienia i zwłoki w spełnieniu świadczenia oraz ich skutków

prawnych na gruncie prawa cywilnego. W sprawie nie mają również zastosowania

przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności odszkodowawczej

dłużnika, zarówno z tytułu czynu niedozwolonego (art. 415 i następne k.c.), jak i z

racji nienależytego wykonania zobowiązania (art. 471 k.c.). Żądanie odsetek jest

wszakże niezależne od poniesienia przez ubezpieczonego szkody jako następstwa

opóźnienia w realizacji należnego mu świadczenia (uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 11 września 1991 r., II UZP 11/91, OSP 1992 nr 7-8, poz. 147; wyrok z dnia

29 października 1997 r., II UKN 208/97, OSNP 1998 nr 15, poz. 461 i z dnia 7

października 2004 r., II UK 485/03, OSNP 2005 nr 10, poz. 147).

Skoro w świetle art. 85 ust. 1 zdanie1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych jedyną przesłanką przyznania odsetek jest uchybienie przez organ

rentowy terminu do ustalenia prawa lub wypłaty świadczenia z ubezpieczeń

społecznych, konieczne jest wykazanie przez ubezpieczonego zaistnienia tegoż

opóźnienia. Trzeba przy tym podkreślić, że za uchybienie terminu w rozumieniu

komentowanego przepisu uważa się zarówno niewydanie w ustawowo określonym

czasie decyzji przyznającej prawo, jak i wydanie błędnej decyzji (odmawiającej

owego prawa mimo spełnienia przez wnioskodawcą warunków jego uzyskania),

następnie zmienionej przez sąd w postępowaniu odwoławczym (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 12 sierpnia 1998 r., II UKN 171/98, OSNP 1999 nr 16, poz.

521; z dnia 9 marca 2001 r., II UKN 402/00, OSNP 2002 nr 20, poz. 501).

W kwestii terminu, w jakim Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

powinna ustalić prawo wnioskodawców do spornego odszkodowania, należy

16

zacytować art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w myśl

którego do przyznania świadczeń z ubezpieczenia i do ich wypłaty stosuje się

odpowiednio przepisy regulujące przyznawanie i wypłatę odpowiednich świadczeń

przysługujących pracownikom i ich rodzinom. Zatem charakter dochodzonego

świadczenia przesądza o tym, według jakich przepisów realizowane jest prawo do

niego. W przypadku unormowanego w art. 13 tegoż aktu jednorazowego

odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej właściwe w tym względzie są

przepisy ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r.

Nr 167, poz. 1322 ze zm.). Art. 15 ust. 1, 2 i 3 powołanej ustawy stanowi zaś, że

przyznanie lub odmowa przyznania jednorazowego odszkodowania oraz ustalenie

jego wysokości następuje w drodze decyzji Zakładu, która powinna być wydana w

ciągu 14 dni od dnia: 1/ otrzymania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji

lekarskiej i 2/ wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do jej wydania, a jeżeli

w wyniku decyzji zostało ustalone prawo do jednorazowego odszkodowania oraz

jego wysokość, Zakład dokonuje wypłaty świadczenia w terminie 30 dni od dnia

wydania decyzji.

Wracając do realiów niniejszego sporu wypada zgodzić się ze

stwierdzeniem Sądu drugiej instancji, że ustalenie prawa wnioskodawców do

jednorazowego odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadu przy pracy rolniczej

dopiero w decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 21

stycznia 2008 r., wydanej w wykonaniu prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego z

dnia 31 sierpnia 2007 r. - zmieniającego pierwotną, odmowną decyzję tego organu

z 14 października 2003 r. - nastąpiło z naruszeniem ustawowego terminu do

dokonania tejże czynności. Na płaszczyźnie uregulowań art. 85 ust. 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, czy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (do której

unormowania te mają odpowiednie zastosowanie) w zakresie odsetek za

opóźnienie w przyznaniu prawa lub wypłacie świadczenia nie na jednak

absolutnego charakteru. Zgodnie ze zdaniem drugim tegoż przepisu

odpowiedzialność tę wyłącza sytuacja, gdy opóźnienie jest następstwem

okoliczności, za które organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności.

17

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, iż niewystarczające jest,

aby wskazane w tym przepisie przesłanki egzoneracji dłużnika były przezeń

niezawinione. Mają one bowiem obiektywny, a nie subiektywny charakter. Zawarte

w komentowanym unormowaniu określenie „okoliczności, za które Zakład nie

ponosi odpowiedzialności” jest bardziej zbliżone znaczeniowo do używanego w

przepisach pojęcia „przyczyn niezależnych” od danego podmiotu, co oznacza, że

organ rentowy jest zobowiązany do uiszczenia odsetek od należności głównej

zarówno wtedy, gdy można przypisać mu winę w zaistniałym uchybieniu terminu do

ustalenia prawa lub wypłaty świadczenia, jak i wtedy, gdy opóźnienie jest

konsekwencją zdarzeń od niego zależnych, choć niezawinionych (wyroki z dnia 7

października 2004 r., II UK 485/03, OSNP 2005 nr 10, poz. 147 i z dnia 21 kwietnia

2009 r., I UK 345/08, LEX nr 551000).

Przekroczenie terminu do ustalenia prawa lub wypłaty świadczenia może

zaś być następstwem uchybień organu rentowego w zakresie wykładni lub

stosowania prawa materialnego albo naruszenia przepisów postępowania.

W sytuacji, gdy organ rentowy z zachowaniem wszelkich wymagań

proceduralnych skompletował cały materiał dowodowy i wyjaśnił wszystkie

okoliczności sprawy tak, że w razie sporu sądowego nie zachodzi potrzeba

prowadzenia dodatkowego postępowania w tym zakresie, zaś wydanie niezgodnej

z prawem decyzji odmawiającej przyznania świadczenia jest skutkiem niewłaściwej

subsumcji ustalonego prawidłowo stanu faktycznego, skorygowanej dopiero przez

sąd rozpoznający odwołanie od zaskarżonej decyzji, należy przyjąć, iż możliwe było

terminowe ustalenie uprawnień wnioskodawcy do świadczenia, a opóźnienie w tym

względzie nastąpiło z przyczyn, za które organ ten ponosi odpowiedzialność, nawet

jeśli nie można mu zarzucić braku należytej staranności w wykładni i stosowaniu

prawa (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., II UK 214/02, OSNP

2004 nr 5, poz. 89; z dnia 22 kwietnia2004 r., III UK 1/04, OSNP 2004 nr 23, poz.

406; z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 159/04, OSNP 2005 nr 19, poz. 398 i z dnia

14 września 2007 r., III UK 37/07, OSNP 2008 nr 21 – 22, poz. 326).

W przypadku, gdy wyjaśnienie okoliczności warunkujących nabycie prawa do

świadczenia następuje dopiero w postępowaniu sądowym, wyłączenie

odpowiedzialności organu rentowego za opóźnienie w jego przyznaniu ma miejsce

18

wtedy, gdy mimo podjęcia - w ramach posiadanych kompetencji i nałożonych

obowiązków - wszystkich niezbędnych czynności, organ ten nie dysponował

materiałem dowodowym pozwalającym na dokonanie ustaleń faktycznych

umożliwiających wydanie decyzji zgodnej z treścią wniosku ubezpieczonego.

Trzeba przy tym pamiętać, że w myśl art. 44 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników prawo do świadczeń z tegoż ubezpieczenia ustala się na

wniosek osoby uprawnione. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z

dnia 27 września 2002 r., II UK 214/02 (OSNP 2004 nr 5, poz. 89), wykazanie

istnienia prawa do świadczenia i daty jego powstania obciąża dowodowo

wnioskodawcę. Wzajemne relacje między wnioskodawcą a organem rentowym w

postępowaniu dotyczącym ustalania prawa do świadczeń reguluje art. 80 i nast.

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z unormowaniem art. 80

ustawy, w celu ustalenia prawa do świadczeń oraz ich wysokości ubezpieczeni

mają obowiązek przedstawiania stanów faktycznych mających wpływ na prawo lub

wysokość świadczeń, informowania o wszelkich zmianach mających wpływ na

świadczenie, przedkładania na żądanie środków dowodowych, osobistego

stawiennictwa, jeżeli okoliczności sprawy tego wymagają i poddania się

niezbędnym badaniom lekarskim.

Przepisu tego nie stosuje się jednak, jeżeli Zakład ma możliwości

mniejszym nakładem niż ubezpieczony ustalić okoliczności niezbędne do

przyznania i wypłaty świadczenia. W przypadku gdy ubezpieczony utrudnia

wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, stosownie do art. 82 powołanego aktu

Zakład może, w drodze decyzji, wstrzymać wypłatę świadczenia lub zawiesić

postępowanie do chwili podjęcia współpracy.

Analiza powołanych unormowań prowadzi do wniosku, że chociaż

inicjatywa dowodowa w postępowaniu o przyznanie świadczeń z ubezpieczeń

społecznych należy do ubezpieczonych, jednak organ rentowy ma możliwość

dyscyplinowania wnioskodawców w tym zakresie w drodze m. in. żądania

przedłożenie stosownych środków dowodowych pod rygorem zastosowania

wskazanych wyżej sankcji. Zakład Ubezpieczeń Społecznych czy też Kasa

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie ma jednakże pewności, czy dowody

19

przedstawione przez ubezpieczonego wraz z wnioskiem lub na wezwanie organu

rentowego są wszystkimi, jakimi dysponuje strona.

Co do samego trybu postępowania przez organami rentowymi w sprawie

przyznania świadczeń z ubezpieczeń społecznych, nie ma racji autor skargi

kasacyjnej sugerując stosowanie w tej materii przepisów Kodeksu postępowania

administracyjnego. Przepisy te mają bowiem zastosowanie o tyle, o ile

poszczególne ustawy wchodzące w zakres prawa ubezpieczeń społecznych i akty

wydane na ich podstawie nie stanowią inaczej (wyrok Sadu Najwyższego z dnia 21

września 1999 r., II UK 109/99, OSNP 2000 nr 24, poz. 903). Powoływane przez

skarżących unormowania art. 6, art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 k.p.a. - stanowiące, iż

organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, stoją na

straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego

wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes

społeczny i słuszny interes obywateli, a nadto obowiązane są prowadzić

postępowanie w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do Państwa oraz

świadomość i kulturę prawną obywateli, jak również w sposób wyczerpujący zebrać

i rozpatrzyć cały materiał dowodowy - mają zresztą ogólny charakter i nie regulują

szczegółowych zasad procedowania w konkretnych rodzajach spraw. Kwestie te –

w odniesieni do postępowania w sprawach o przyznanie jednorazowych

odszkodowań z tytułu wypadku przy pracy rolniczej - unormowane są natomiast w

art. 45 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz wydanym na podstawie

delegacji ustawowej rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej

z dnia 21 października 1991r. w sprawie ustalania prawa do renty inwalidzkiej

rolniczej oraz zgłaszania i ustalania okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy

rolniczej (Dz. U. Nr 103, poz. 449 ze zm.), obowiązującym w spornym okresie i

zastąpionym rozporządzeniem Ministra Polityki Społecznej z dnia 28 kwietnia

2005r. w sprawie sposobu i trybu zgłaszania wypadku przy pracy rolniczej oraz

ustalania jego okoliczności i przyczyn ( Dz. U. Nr 76, poz. 669).

Prawdą jest, że zgodnie z art. 45 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ustala

okoliczności i przyczyny wypadku przy pracy rolniczej. Osoba upoważniona przez

organ rentowy ma zaś prawo dokonać oględzin miejsca i przedmiotów związanych

20

ze zdarzeniem oraz przeprowadzić dowody z zeznań świadków. § 9 pierwszego z

powołanych wyżej rozporządzeń stanowił natomiast, że postępowanie powinno być

podjęte niezwłocznie po przyjęciu zgłoszenia wypadku. Postępowanie to

obejmowało przesłuchanie poszkodowanego i świadków, oględziny miejsca i

przedmiotów związanych ze zdarzeniem oraz dowody z opinii biegłych. W

postępowaniu dowodowym należało zaś brać pod uwagę dokumentację lekarską

związaną z wypadkiem oraz zaświadczenie lekarskie o czasowej niezdolności

poszkodowanego do pracy, wydane na zasadach i w trybie określonych odrębnymi

przepisami. Wreszcie w myśl art. 46 ust. 1 pkt 7 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników orzeczenia dotyczące innych niż wymienione w punktach 1 –

6 przepisu okoliczności warunkujących przyznanie świadczeń z ubezpieczenia

społecznego rolników (do jakich w przypadku jednorazowego odszkodowania

przysługującego członkom rodziny ubezpieczonego należy, w świetle art. 10 ust. 1

pkt3 ustawy, stwierdzenie związku śmierci rolnika z wypadkiem przy pracy

rolniczej) w prowadzonym postępowaniem o ustalenie prawa do świadczeń wydają

w pierwszej instancji lekarze rzeczoznawcy Kasy, a w drugiej instancji – komisje

lekarskie Kasy. Wspomniane orzeczenia lekarskie są zatem ostatnią przesłanką

wydania przez Kasę decyzji o przyznaniu lub odmowie przyznania tego rodzaju

świadczenia.

W przypadku zdarzeń wypadkowych takich, jak będące przedmiotem

postępowania przed Kasą Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w niniejszej

sprawie, sytuacja jest dodatkowo skomplikowana. Mamy bowiem do czynienia z

zawałem mięśnia sercowego, doznanym podczas wykonywania pracy rolniczej, z

więc z incydentem zaistniałym na podłożu schorzenia samoistnego.

W świetle utrwalonego w judykaturze poglądu fakt występowania u

pracownika schorzenia samoistnego jako głównej siły sprawczej zawału nie

wyklucza uznania zdarzenia za wypadek przy pracy, jeżeli w środowisku pracy

zaistniały czynniki przyspieszające bądź pogłębiające proces chorobowy (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 1977 r., III PRN 17/77, Lex nr 14393;

z dnia 19 maja 1980 r., III PZP 5/80, OSNCP 1980 nr 12, poz.228; z dnia 13 maja

1982 r., II PRN 8/82, OSP 1983 nr 5, poz.107; z dnia 25 października 1994 r., II

URN 38/94, OSNAPiUS 1995 nr 4, poz.52; z dnia 2 października 1997r., II UKN

21

281/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz.456; z dnia 20 listopada 1997 r., II UKN

347/97, PiZS 1998 nr 9 s.38; z dnia 22 listopada 2000r., II UKN 63/00, OSNAPiUS

z 2002 nr 13, poz. 316; z dnia 15 marca 2004 r., II UK 381/03, LEX nr 399777).

W definiowaniu ustawowego kryterium kwalifikacyjnego wypadku przy

pracy, jakim jest zewnętrzna przyczyna zdarzenia, zasadniczą rolę odegrała

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1963 r., III PO

15/62 (OSNCP 1963 nr 10, poz.215), w której stwierdzono, że przyczyną sprawczo-

zewnętrzną zdarzenia może być każdy czynnik zewnętrzny (tzn. taki, który nie

wynika z wewnętrznych właściwości człowieka) zdolny wywołać w istniejących

warunkach szkodliwe skutki. W tym znaczeniu przyczyną zewnętrzną może być nie

tylko narzędzie pracy, maszyna, siły przyrody, ale także praca i czynności samego

poszkodowanego (np. potknięcie się, niefortunny odruch). Taką przyczyną jest

również nadmierny wysiłek pracownika, za który u człowieka dotkniętego

schorzeniem samoistnym może być uważana praca wykonywana jako codzienne

zadanie w normalnych warunkach, gdyż nadmierność wysiłku pracownika powinna

być oceniana przy uwzględnieniu jego indywidualnych właściwości – aktualnego

stanu zdrowia, sprawności ustroju.

W odniesieniu do towarzyszącego pracy wysiłku fizycznego dominująca

jest linia orzecznictwa, zgodnie z którą wykonywanie zwykłych, codziennych

obowiązków w typowych dla danego stanowiska warunkach może – przy

uwzględnieniu indywidualnych predyspozycji zdrowotnych pracownika – stanowić

dla niego nadmierne obciążenie i stać się zewnętrzną przyczyną zdarzenia

(por.wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1977r., III PZP 15/76, PiZS 1978

nr 1 s. 44; z dnia 25 stycznia 1977 r., III PRN 46/76, PiZS 1978 nr 1 s. 44; z dnia

10 lutego 1977 r., III PRN 194/76, OSNCP 1977 nr 10, poz.196; z dnia 16 lutego

1977 r., III PRN 55/76, OSP 1978 nr 12, poz.217; z dnia 12 sierpnia 1983 r. I PRN

8/83, PiZS 1984 nr 1, s. 40; z dnia 28 października 1983 r., II PRN 10/83,

niepublikowany; z dnia 4 maja 1984r., III PRN 6/84, Sł.Prac.1985 nr 1 s.28; z dnia 9

lipca 1991 r., II PRN 3/39, OSP 1992 nr 11-12, poz.263; z dnia 25 października

1994 r., II URN 38/94, OSNAPiUS 1995 nr 4, poz.52; z dnia 21 maja 1997 r., II

UKN 130/97, OSNAPiUS 1998 nr 7, poz. 219; z dnia 30 czerwca 1999 r., II UKN

22/99, OSNAPiUS 2000 nr 18, poz.696; z dnia 18 sierpnia 1999 r., II UKN 87/99,

22

OSNAPiUS nr 20, poz.760 i z dnia 19 czerwca 2001 r., II UKN 419/00, OSNP 2003

nr 5, poz.136). Podkreśla się przy tym, że istnienia związku przyczynowego

pomiędzy rodzajem wykonywanej pracy i warunkami, w jakich jest ona świadczona,

a gwałtownym pogorszeniem stanu zdrowia pracownika nie można domniemywać

ani przypuszczać, lecz przyjęcie tej treści tezy powinno mieć uzasadnienie w

materiale dowodowym sprawy, analizowanym w kontekście posiadanej przez

biegłych lekarzy wiedzy medycznej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9

kwietnia 1968 r., III UZP 1/68, OSPiKA 1969, poz. 57; z dnia 8 lipca 1994 r., II PRN

4/94, OSNAPiUS 1994 nr 9, poz.146; z dnia 8 listopada 1994 r., II PRN 6/94,

OSNAPiUS 1995 nr 10, poz.122; z dnia 29 stycznia 1997 r., II UKN 70/96,

OSNAPiUS 1997 nr 18, poz.357; z dnia 8 sierpnia 1999r., II UKN 74/99,

OSNAPiUS 2000 nr 19, poz.731). Towarzyszący wykonywaniu pracy wysiłek

fizyczny musi zaś być istotnym ogniwem w łańcuchu przyczynowo-skutkowym,

prowadzącym do gwałtowanego pogorszenia stanu zdrowia pracownika (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1997 r., II UKN 85/96, OSNAPiUS 1997

nr 19, poz.386 i z dnia 29 października 1997 r., II UKN 304/97, OSNAPiUS 1998 nr

15, poz.464).

Rozstrzygnięcie o wypadkowym charakterze zawału mięśnia sercowego

wymaga zatem skompletowania szczegółowego materiału dowodowego odnośnie

do stanu zdrowia ubezpieczonego przed zaistnieniem zdarzenia oraz warunków

pracy w dniu wypadku, by na tej podstawie biegli lekarze mogli wypowiedzieć się

na temat wpływy wysiłku fizycznego towarzyszącego wykonywanej pracy na

gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia poszkodowanego.

Jak wynika z wiążących dla Sądu Najwyższego w myśl art. 398¹³ § 2 k.p.c.

ustaleń Sądu drugiej instancji, w niniejszej sprawie Kasa Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego dopełniła wynikających z cytowanych wcześniej przepisów

obowiązków w zakresie prowadzenia postępowania dowodowego, gdyż

przesłuchano świadków zdarzenia […], a nadto zgromadzono dokumentację

lekarską J. D. w postaci zaświadczenia oraz historii choroby pacjenta z Przychodni

Rejonowej w P. dotyczących leczenia w poradni chorób wewnętrznych,

kardiologicznej i medycyny rodzinnej z lat 1987, 1992, 1993, 1994, 1999 2002 i

2003, zaświadczeń z 10 września 2003 r. związanych z wypadkiem, karty zlecenia

23

wyjazdu Pogotowia Ratunkowego, orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o chorobie

niedokrwiennej serca i przebytym w 1992 r. zawale, zaświadczeń lekarskich z

września1992 r. i października 2002 r. oraz elektrokardiogramów z lipca i sierpnia

1992 r. Dopiero jednak materiał dowodowy uzupełniony w procesie sądowym o

zeznania dodatkowych świadków zdarzenia oraz o dokumentację leczenia

szpitalnego J. D. z lat 1992 - 1993, leczenia uzdrowiskowego w 1992 r., wyniki

badania echokardiograficznego z sierpnia 2002 r., historię choroby z prywatnego

gabinetu lekarskiego z lat 2002 - 2003 i z Poradni Kardiologicznej z 2003 r. pozwolił

biegłemu specjaliście z zakresu chorób wewnętrznych – kardiologii na wydanie

opinii potwierdzającej związek śmiertelnego zawału serca poszkodowanego z

wysiłkiem towarzyszącym wykonywanej przez niego pracy rolniczej. Z uzasadnienia

opinii wynika, że ta właśnie dokumentacja stanowiła dla autora opinii główny

argument za przyjęciem wypadkowego charakteru przedmiotowego zdarzenia.

Skoro zatem ustawodawca powierzył lekarzowi rzeczoznawcy KRUS m.

in. ustalenie związku śmierci rolnika z wypadkiem przy pracy rolniczej i orzeczenie

tegoż lekarza, wykluczające ów związek, stanowiło podstawę wydania przez Kasę

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzji odmawiającej członkom rodziny J.

D. prawa do jednorazowego odszkodowania, a decyzja ta została zmieniona

wyrokiem Sądu Rejonowego zapadłym w wyniku dokonania w postępowaniu

odwoławczym ustaleń faktycznych w oparcie o dowody nieznane organowi

rentowemu, bo przedłożone przez wnioskodawców dopiero w toku procesu

sądowego, należy uznać, że zachodzą okoliczności wyłączające odpowiedzialność

dłużnika za opóźnienie w przyznaniu spornego świadczenia. Kasa Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego nie miała bowiem możliwości uwzględnienia

przedmiotowego wniosku odszkodowawczego wcześniej niż w wykonaniu

prawomocnego wyroku sądowego.

Podsumowując powyższe rozważania wypada stwierdzić, że jeżeli organ

rentowy, w ramach udzielonych mu kompetencji i nałożonych nań obowiązków,

podjął określone przepisami działania zmierzające do wyjaśnienia wszystkich

okoliczności warunkujących nabycie przez ubezpieczonego prawa do świadczenia,

późniejsza zmiana decyzji odmownej prawomocnym wyrokiem sądowym nie

oznacza, że przekroczenie terminu do ustalenia prawa do świadczenia jest

24

następstwem okoliczności, za które organ ten ponosi odpowiedzialność w

rozumieniu art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Nie podzielając zarzutów i wniosków skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy z

mocy art. 39814

k.p.c. orzekł o jej oddaleniu.