I BU 8/10

Sygn. akt I BU 8/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania K. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 grudnia 2010 r.,

skargi ubezpieczonej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia - wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 kwietnia 2008 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Dnia 12 czerwca 2006r. organ rentowy wydał decyzję, którą ponownie ustalił

wysokość przysługującego K. W. świadczenia emerytalnego, wyliczonego od

podstawy wymiaru składek z 10 lat kalendarzowych od stycznia 1988 r. do grudnia

1997 r., ze wskaźnikiem podstawy wymiaru wynoszącym 119,21%, przy

uwzględnieniu 15 lat i 2 miesięcy okresów składkowych oraz 5 lat okresów

2

nieskładkowych. W rezultacie podlegająca wypłacie emerytura wynosiła 1010,76 zł.

Począwszy od 1 lipca 2006 r. wysokość świadczenia została przeliczona na mocy

decyzji z 29 listopada 2006 r. Do ustalenia podstawy wymiaru przyjęto

wynagrodzenie, które stanowiło podstawę wymiaru składek z 10 lat

kalendarzowych tj. od stycznia 1988 r. do grudnia 1997 r. Wskaźnik wysokości

podstawy wymiaru wyniósł 119,21%, co przy przyjęciu kwoty bazowej 1977,20 zł.

oraz uwzględnieniu 15 lat i 2 miesięcy okresów składkowych oraz 5 lat okresów

nieskładkowych, pozwoliło na obliczenie emerytury w kwocie 1021,83 zł. W dniu 5

września 2006r. organ rentowy skierował do wnioskodawczyni pismo, wyjaśniające

odmowę zaliczenia okresu pracy w Czechosłowacji do podstawy wymiaru

pobieranego przez nią świadczenia.

Wyrokiem z dnia 28 maja 2007 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29

listopada 2006 r. poprzez przeliczenie przysługującej K. W. emerytury od 24

kwietnia 2006 r., a w pozostałym zakresie oddalił wniesione przez nią odwołania

od decyzji organu rentowego: z dnia 12 czerwca 2006 r.; 5 września 2006 r. i 29

listopada 2006 r. Sąd Okręgowy uznał, że na uwzględnienie zasługuje odwołanie

od decyzji z 29 listopada 2006r., w zakresie początkowej daty wypłaty przeliczonej

emerytury. W pozostałej części zaskarżone przez K. W. decyzje są prawidłowe.

Powołując się na treść art. 48 rozporządzenia Rady Wspólnoty Europejskiej nr

1408/71 z dnia 14 czerwca 1971r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia

społecznego do pracowników najemnych osób prowadzących działalność na

własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się w obrębie

Wspólnoty (Dz.U. WE L.1997 Nr 28 poz. 4) oraz przepisy rozporządzenia

wykonawczego Rady nr 574/72/EWG z dnia 21 marca 1972r. w sprawie wykonania

rozporządzenia Rady EWG nr 1408/71 (Dz.Urz. WE L 1997r. Nr 28 poz. 102)

stwierdził, że w przypadku osób, które posiadają okresy ubezpieczenia i

zamieszkania w różnych państwach członkowskich, a w każdym z tych państw

okres ubezpieczenia wynosi co najmniej 1 rok, ustalenia prawa do emerytury

dokonuje instytucja ubezpieczeniowa każdego z tych państw. Każda z tych

instytucji ustala uprawnienia do świadczeń według przepisów obowiązujących w

danym państwie członkowskim. Natomiast w sytuacji, gdy okresy ubezpieczenia w

3

danym państwie członkowskim nie są wystarczające do nabycia prawa do

emerytury według przepisów tego państwa, instytucja ubezpieczeniowa danego

państwa uwzględnia wszystkie okresy ubezpieczenia w państwach członkowskich

pod warunkiem, że się nie pokrywają (art. 45 rozporządzenia nr 1408/71). W tym

przypadku wysokość emerytury stanowi kwota odpowiadająca proporcji okresów

ubezpieczenia w danym państwie członkowskim do sumy okresów ubezpieczenia

we wszystkich państwach członkowskich. Instytucja ubezpieczeniowa danego

państwa ustala tzw. teoretyczną kwotę świadczenia, którą oblicza sumując

wszystkie okresy ubezpieczenia w państwach członkowskich, tak jakby zostały

przebyte w danym państwie, następnie ustala stosunek, w jakim okresy przebyte w

danym państwie pozostają do sumy okresów przebytych we wszystkich państwach

członkowskich, a w dalszej kolejności oblicza tzw. rzeczywistą kwotę świadczenia,

stanowiąca iloczyn teoretycznej kwoty świadczenia i ustalonej proporcji (art. 46

powołanego wyżej rozporządzenia). Natomiast w sytuacji, gdy okresy

ubezpieczenia w jednym z państwa członkowskich okażą się wystarczające do

nabycia prawa do emerytury na podstawie przepisów wewnętrznych tego państwa,

instytucja ubezpieczeniowa danego państwa uwzględnia jedynie okresy przebyte w

tym państwie członkowskim, co jednak nie wyklucza obliczenia wysokości

świadczenia z uwzględnieniem okresów przebytych w innych państwach

członkowskich. W takim przypadku, najpierw oblicza się wysokość świadczenia z

uwzględnieniem okresów przebytych wyłącznie w danym państwie członkowskim

(emeryturę krajową pełną), a następnie kwotę świadczenia uwzględniającą okresy

ubezpieczenia we wszystkich państwach członkowskich (emerytura krajowa

częściowa), przy czym wypłacie podlega świadczenie obliczone według wariantu,

który okaże się korzystniejszy (art. 49 rozporządzenia nr 1408/71). W związku z

powyższym Sąd Okręgowy uznał, że przysługująca wnioskodawczyni emerytura

została obliczona prawidłowo. Organ rentowy ustalił wysokość tego świadczenia

według obu przedstawionych wyżej wariantów tzn. z uwzględnieniem i bez

uwzględnienia okresów ubezpieczenia w Czechosłowacji i podjął wypłatę

świadczenia w wyższej, korzystniejszej dla niej kwocie. Przyjął również prawidłową

wysokość kwoty bazowej, odpowiadającą kwocie uwzględnionej do obliczenia

świadczenia przedemerytalnego, stosownie do treści art. 53 ust. 3 i 5 ustawy z dnia

4

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz. U. z 2004r. Nr 39 poz.

353 ze zm.).

W apelacji od powyższego wyroku K. W. wniosła o jego uchylenie, zniesienie

toczącego się przed sądem pierwszej instancji postępowania i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o jego zmianę i

uwzględnienie złożonego przez nią odwołania w całości.

Wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2008 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych umorzył postępowanie apelacyjne w zakresie punktu I

wyroku tj. zmiany zaskarżonej decyzji z dnia 29 listopada 2006 r. poprzez ustalenie,

że emeryturę przysługującą odwołującej się K. W. przelicza się od dnia 24 kwietnia

2006 r., w pozostałej części oddalił apelację. Sąd Apelacyjny w całości podzielił

ustalenia i stanowisko sądu pierwszej instancji, który słusznie uznał, że wysokość

przysługującego wnioskodawczyni świadczenia została obliczona prawidłowo, przy

zastosowaniu wszystkich przewidzianych przez prawo wariantów. Organ rentowy

ustalił zarówno kwotę pełnej emerytury krajowej, jak i świadczenie w wysokości

proporcjonalnej, uwzględniającej okresy pracy w Czechosłowacji. Trafnie również

przyjął, iż wypłacie podlega świadczenie wyliczone według najkorzystniejszego dla

skarżącej wariantu tj. emerytura krajowa pełna. Wbrew zarzutom apelacji, nie

zostały naruszone przepisy rozporządzenia Rady EWG Nr 1408/71 z dnia 14

czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do

członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie. Sąd Apelacyjny w

całej rozciągłości podzielił ich interpretację prawną, uznając za zbędne powtarzanie

szczegółowych ustaleń i wnioskowań prawnych, zawartych w motywach

zaskarżonego orzeczenia. W tym stanie rzeczy, odniósł się jedynie do zgłoszonego

przez wnioskodawczynię żądania ustalenia wysokości pobieranego przez nią

świadczenia na podstawie przepisów krajowych, przy uwzględnieniu okresu

zatrudnienia na terenie byłej Czechosłowacji jako okresu składkowego, w myśl art.

6 ust.2 pkt 1 lit. b, c i d ustawy z dnia z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2004r. Dz.U. Nr 39, poz. 353

ze zm.). Okresami składkowymi w rozumieniu tego przepisu są przypadające przed

dniem 15 listopada 1991 r. okresy zatrudnienia obywateli polskich za granicą w

5

polskich przedstawicielstwach dyplomatycznych i urzędach konsularnych, w stałych

przedstawicielstwach przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i w innych misjach

lub misjach specjalnych, a także w innych polskich placówkach, instytucjach lub

przedsiębiorstwach, do których zostali delegowani lub skierowani oraz okresy

zatrudnienia obywateli polskich za granicą w organizacjach międzynarodowych,

zagranicznych instytucjach i w zakładach, do których zostali skierowani w ramach

współpracy międzynarodowej lub w których byli zatrudnieni za zgodą właściwych

władz polskich, natomiast okresy zatrudnienia u innych pracodawców tylko

wówczas, gdy za te okresy była opłacona składka na ubezpieczenie społeczne,

chyba że ustawa lub ratyfikowana umowa międzynarodowa stanowią inaczej. W

niniejszej sprawie, powyższe warunki nie zostały spełnione. K.W. w okresie od 19

lutego 1965 r. do 30 czerwca 1968 r. była zatrudniona na terenie byłej

Czechosłowacji w fabryce płótna S. Do wykonywania tej pracy została skierowana

przez Urząd Zatrudnienia w J. z uwagi na panujące na terenach przygranicznych

bezrobocie. Nie był to zatem stosunek pracy nawiązany w ramach łączącej władze

Polski i ówczesnej Czechosłowacji współpracy międzynarodowej. Sporny okres

zatrudnienia nie jest zatem okresem składkowym, o którym mowa w art. 6 ust. 2 pkt

1 lit. b i c powołanej wyżej ustawy. W tej sytuacji, kluczowe znaczenie ma opłacenie

składek na ubezpieczenie społeczne w polskim organie rentowym.

Wnioskodawczym nie udowodniła tego faktu. Brak jest zatem podstaw do

uwzględnienia w krajowych okresach ubezpieczenia wskazanego przez skarżącą

okresu pracy za granicą. Natomiast w zakresie punktu pierwszego zaskarżonego

wyroku, w związku z cofnięciem w tej części apelacji, postępowanie apelacyjne

zostało umorzone, na mocy art. 391 § 2 k.p.c.

Na powyższe orzeczenie Sądu Apelacyjnego ubezpieczona wniosła skargę

na niezgodność wyżej wymienionego orzeczenia z prawem i na zasadzie art. 4245

§ 1 pkt 3 k.p.c. wskazała, że zaskarżony wyrok narusza następujące przepisy: - art.

382 k.p.c.; - art. 244 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.; - art. 6 ust. 2 pkt 1 lit.

c ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z 1998r. ze zm.); - art. I, a

także art. II pkt 5 układu między Rzeczpospolitą Polska a Republiką

Czeskosłowacką o współpracy w przemyśle, stanowiącego załącznik nr 8 do

6

Konwencji między Rzeczpospolitą Polska a Republiką Czeskosłowacką o

zapewnieniu współpracy gospodarczej podpisanej w Pradze dnia 4 lipca 1947 r.

(Dz. U. z 1950r. Nr 8, poz. 85); - art. 46 i art. 49 ust. 1 pkt b lit. ii Rozporządzenia

Rady EWG z dnia 14 czerwca 1971 r. nr 1408/71/EWG w sprawie stosowania

systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób

pracujących na własny rachunek oraz członków ich rodzin przemieszczających się

w obrębie wspólnoty (Dz. Urz. WE L 149 z 1971 r. Nr 28, poz. 4 ze zm.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W obowiązującym stanie prawnym zgodnie z art. 6 ust. 2 pkt 1 d ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) zasadą jest uwzględnianie w

krajowych okresach ubezpieczenia społecznego tylko tych okresów zatrudnienia

obywateli polskich zatrudnionych za granicą, za które została opłacona składka w

polskim organie ubezpieczeń społecznych, chyba że ustawa (art. 6 ust. 2 pkt 1 b i c

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.) lub ratyfikowana umowa międzynarodowa

stanowią inaczej.

Nie ma racji skarżąca, gdy wskazuje na bezpośrednie oddziaływanie - co do

oceny jej okresu zatrudnienia w Czechosłowacji w fabryce płótna S. - art. I, a także

art. II pkt 5 układu między Rzeczpospolitą Polska a Republiką Czeskosłowacką o

współpracy w przemyśle, stanowiącego załącznik nr 8 do Konwencji między

Rzeczpospolitą Polska a Republiką Czeskosłowacką o zapewnieniu współpracy

gospodarczej podpisanej w Pradze dnia 4 lipca 1947 r. Wskazana Konwencja nie

reguluje kwestii dotyczących systemu zabezpieczenia społecznego stosowanego

do pracowników zatrudnionych w krajach będących stronami tej umowy. Powołane

przepisy określają cele współpracy gospodarczej polsko-czeskosłowackiej, a

środkami do ich realizacji nie jest zapewnienie zatrudnienia obywatelom państw

stron konwencji. Skarżąca nie wykazała, zarówno w postępowaniu dowodowym

przeprowadzonym przed organem rentowym oraz w postępowaniu sądowym, że w

stosunku do ubezpieczonej miała zastosowanie umowa pomiędzy Rzeczpospolitą

Polską i Republiką Czechosłowacką o ubezpieczeniu społecznym z dnia 12 lutego

1949 r. (Dz.U. Nr 6, poz. 34). W myśl tej umowy, w szczególności art. 14, w

stosunku do osób, które były ubezpieczone kolejno w obu Państwach w

7

emerytalnym (pensyjnym) ubezpieczeniu lub urządzeniach zastępczych tego

ubezpieczenia, zlicza się okresy ubezpieczenia i okresy zastępcze na wypełnienie

okresu wyczekiwania, na zachowanie lub odżycie uprawnień, na dopuszczenie do

dobrowolnego kontynuowania ubezpieczenia i na ustalenie istnienia obowiązku

ubezpieczenia. Jeżeli przyznanie renty zależne jest od warunku przebycia pewnego

czasu w określonym zatrudnieniu, zlicza się okresy takiego zatrudnienia przebyte w

obu Państwach. Skarżąca nie występowała z wnioskiem o przyznanie świadczeń

na podstawie niniejszej umowy, a zgodnie z art. 17 powołanej umowy mogła

wystąpić do którejkolwiek instytucji ubezpieczeniowej, w której była ubezpieczona.

W zamian ubezpieczona przedłożyła jedynie zaświadczenie Wojewódzkiego

Urzędu Pracy w W., który to organ nie jest instytucją z zakresu ubezpieczeń

społecznych, a w konsekwencji nie może być podstawą do uznania, iż w stosunku

do ubezpieczonej w spornym okresie pracy w fabryce płótna S. miała zastosowanie

umowa pomiędzy Rzeczpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką o

ubezpieczeniu społecznym z dnia 12 lutego 1949 r. Mając powyższe na uwadze

wskazać należy, że wykrycie prawdy przez sąd ogranicza się w zasadzie do:

przeprowadzenia dowodów zgłoszonych przez strony, bowiem na nich spoczywa

ciężar dowodu (art. 6 k.c.), zasada prawdy materialnej nie może bowiem

przekreślać kontradyktoryjności procesu, gdyż – jak podaje się w doktrynie – ciężar

wskazania niezbędnych dowodów spoczywa przede wszystkim na stronach

procesowych. Działanie sądu z urzędu i przeprowadzenie dowodu niewskazanego

przez stronę jest po uchyleniu art. 3 § 2 k.p.c. dopuszczalne tylko w wyjątkowych

sytuacjach procesowych oraz musi wypływać z opartego na zobiektywizowanej

ocenie przekonania o konieczności jego przeprowadzenia (wyrok SN z dnia 9

września 1998 r., II UKN 182/98, OSNP 1999, nr 17, poz. 556). W konsekwencji

zatem Sąd Apelacyjny prawidłowo ocenił przedłożone przez ubezpieczona

dokumenty potwierdzające jej zatrudnienie, mając na uwadze okoliczność, że przy

ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz przy obliczaniu ich wysokości uwzględnia

się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe

(art. 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.) Prawidłowo odmówił w niniejszej sprawie

zastosowania przepisu art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem przedłożone

8

zaświadczenie oraz wskazana umowa międzynarodowa przez skarżącą nie

potwierdzają okoliczności, iż została ona skierowana do pracy w Czechosłowacji w

ramach współpracy międzynarodowej. Z kolei zarzuty dotyczące naruszenia art. 46

i art. 49 ust. 1 pkt b lit. ii Rozporządzenia Rady EWG z dnia 14 czerwca 1971 r. nr

1408/71/EWG w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych, osób pracujących na własny rachunek oraz członków ich

rodzin przemieszczających się w obrębie wspólnoty (Dz. Urz. WE L 149 z 1971 r.

Nr 28, poz. 4 ze zm.) nie znajdują w niniejszym stanie faktycznym uzasadnienia, w

sytuacji gdy sądy orzekające wzięły pod uwagę różne warianty, przewidziane przez

przepisy prawa, obliczenia świadczenia skarżącej. W niniejszej sprawie poddane

zostało ocenie świadczenie w oparciu o kwotę pełnej emerytury krajowej, jak i

świadczenie w wysokości proporcjonalnej, uwzględniającej okresy pracy w

Czechosłowacji. W decyzji ustalone zostało świadczenie wyliczone według

najkorzystniejszego dla skarżącej wariantu tj. emerytura krajowa pełna. Powyższe

stanowisko znajduje uzasadnienie w treści wyroku Trybunału Sprawiedliwości z

dnia 18 kwietnia 1989 r., zgodnie z którym – „Gdy pracownik otrzymuje świadczenie

emerytalne jedynie na podstawie ustawodawstwa krajowego, postanowienia

rozporządzenia nr 1408/71 nie wykluczają, iż ustawodawstwo to, łącznie z

przepisami krajowymi zapobiegającymi nakładaniu się świadczeń, będzie

stosowane do pracownika w całości. Jeżeli jednakże, stosowanie ustawodawstwa

krajowego jest mniej korzystne dla pracownika niż stosowanie art. 46 wskazanego

rozporządzenia, postanowienia tego artykułu muszą być stosowane. Jeżeli przepisy

te nie będą stosowane, art. 46 ust. 2, który ogranicza nakładanie się świadczeń,

zgodnie z ust. 1 i 2 tego artykułu, ma zastosowanie, wyłączając stosowanie zasad

zapobiegających nakładaniu się świadczeń ustanowionych w ustawodawstwie

krajowym.” W niniejszej sprawie z ustaleń sądów obu instancji wynika, że

stosowanie ustawodawstwa krajowego było bardziej korzystne dla skarżącej niż

stosowanie art. 46 wskazanego rozporządzenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

9