I UK 165/10

Sygn. akt I UK 165/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania Zakładu Usługowego "O." Spółki jawnej […]

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej T. G.

o ubezpieczenie wypadkowe,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 grudnia 2009 r.,

1. oddala skargę

2. zasądza od wnioskodawcy na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację Zakładu Usługowego "O. " od wyroku

Sądu Okręgowego w K. z dnia 1 lipca 2009 r., oddalającego odwołanie skarżącego

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, i stwierdzającej podleganie

obowiązkowi ubezpieczenia wypadkowego przez T. G., wykonującą na rzecz spółki

umowę zlecenia w okresie od dnia 11 lutego 2002 r. do dnia 31 października 2007

r. Sąd drugiej instancji przejął ustalenie, że spółka powierzyła T. G., w ramach

umów zlecenia zawartych w dniu 1 stycznia 2006 r. i w dniu 11 lutego 2002 r. oraz

4 aneksów do tych umów, wykonywanie prac porządkowych na terenie budynku

oraz utrzymania czystości w jego okolicy, a w zimie - także odśnieżanie chodników,

objętych umową między spółką a spółdzielnią mieszkaniową zlecenia prowadzenia

prac porządkowych, kompleksowego utrzymanie czystości w budynkach oraz

pielęgnacji terenów zielonych. Wykonująca te czynności, zainteresowana – jako

gospodarz domu – nie miała określonego czasu pracy, a była wyrywkowo

kontrolowana przez przedstawicieli spółki oraz administracji spółdzielni pod kątem

poprawności wykonania obowiązków.

W tym stanie faktycznym Sąd drugiej instancji, uwzględniając regulację art.

12 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) wyrażającą

zasadę o podleganiu obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu przez tych tylko

zleceniobiorców, którzy wykonują zlecenie w siedzibie lub miejscu prowadzenia

działalności zleceniodawcy, wskazał, że sporne pojęcie „miejsce prowadzenia

działalności" ma na aspekt terytorialny oraz substrat materialny i organizacyjny (np.

zgromadzenie środków do produkcji czy świadczenia usług, wydawanie poleceń lub

wskazówek odnośnie do ich wykonania). Uwzględniając te czynniki stwierdził, że

miejscem wykonywania działalności, którą w tym przypadku było świadczenie usług

związanych z utrzymaniem czystości na terenie stanowiącym przedmiot zarządu

spółdzielni mieszkaniowej, a określonym w zawartej umowie zlecenia, jest miejsce

wykonywania umowy zlecenia przez zainteresowaną; na gruncie art. 12 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych miejsce świadczenia pracy przez gospodarza

budynku jest miejscem prowadzenia działalności przez zleceniodawcę. Działalność

spółki – określona jako przedmiot działalności gospodarczej spółki – wykonywana

3

jest co do zasady w wielu miejscach (tereny zielone, sprzątane obiekty), w związku

z czym wykonywane w ramach niej prace charakteryzują się brakiem ścisłego

nadzoru i podporządkowania polegającego na stałym przebywaniu zleceniobiorców

pod ścisłą kontrolą zatrudniającego, jednak przy przyjęciu odmiennej interpretacji,

umowy zlecenia zawierane przez tego rodzaju zleceniodawcę nigdy nie rodziłyby

obowiązku podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu. Nie jest więc – w ocenie

Sądu drugiej instancji – istotny z tego punktu widzenia brak sprawowania nadzoru

nad pracami zleceniobiorcy, zważywszy że tym właśnie różni się umowa zlecenia

od umowy o pracę. Nie można twierdzić, że gospodarze domów pozostawali poza

kontrolą i nadzorem spółki, gdyż z charakteru umów zawieranych przez spółkę ze

wspólnotami lub spółdzielniami, a następnie umów zlecenia z gospodarzami

domów wynika, że spółka ponosiła całą odpowiedzialność za ich wykonanie wobec

wspólnot i spółdzielni; to spółka zobowiązana była do egzekwowania określonych

umowami obowiązków wobec zleceniobiorców. Sąd drugiej instancji pominął

również, że główną działalnością spółki miało być zajmowanie się terenami

zielonymi, a umowy dotyczące sprawowania funkcji gospodarzy domów miały

charakter dodatkowy lub marginesowy w stosunku do głównej działalności. Uznał

też, że podniesiony w apelacji zarzut ewentualnego wprowadzenia spółki w błąd

przez organ rentowy co do niepodlegania ubezpieczeniu wypadkowemu

zleceniobiorców w przypadku umów zawieranych z gospodarzami domów, jak i

faktycznej niemożliwości złożenia do ZUS wniosków i deklaracji dotyczących tych

umów, nie wpływa na sam fakt podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu, a tylko

na zakres odpowiedzialności płatnika składek.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego Zakładu Usługowego „O." wniesiona co

do części wyroku, w którym Sad Apelacyjny oddalił apelację, została oparta na

podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 12 ust. 3 ustany o systemie

ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2009

roku zarówno przez błędną wykładnię, jak i niezastosowanie wynikające z

nieuzasadnionego przyjęcia, że powierzenie świadczenia określonych usług na

rzecz zleceniobiorcy zainteresowanej T. G. jest równoznaczne z ,,rozciągnięciem"

miejsca wykonywania działalności spółki na miejsce wykonywania usługi, mimo że

skarżąca nie miała kontroli nad wykonywaniem usług i mogły być one wykonywane

4

w dowolnym czasie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

zaskarżonej części i jego zmianę przez orzeczenie, że T. G. nie podlegała

obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu w okresie od dnia 11 lutego 2002 r. do

dnia 31 października 2007 r., lub o jego uchylenie w tej części, a także uchylenie

wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi pierwszej lub drugiej instancji. Skarżący argumentował, że traktowanie w

każdym wypadku miejsca wykonywania usług przez zleceniobiorcę jako miejsca

prowadzenia działalności przez zleceniodawcę prowadzi do uznania art. 12 ust. 3

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych za normę pustą, nie obejmującej

swym zakresem nawet tych zleceniobiorców, którzy mieliby świadczyć usługi poza

miejscem prowadzenia działalności przez zleceniodawcę, podczas gdy cel tego

przepisu sprowadza się do uznania, że przewidziane nim wyłączenie dotyczy tylko

usług zlecanych poza miejsce, w którym zleceniodawca ma swoją strukturę

osobową, organizacyjną i materialno-sprzętową. W ocenie skarżącego,

ustawodawca – ustanawiając obowiązkowe ubezpieczenie wypadkowe – zakładał,

że zleceniobiorca świadczy usługi pod bezpośrednim nadzorem zleceniodawcy

odpowiedzialnego za zapewnienie mu bezpiecznych warunków pracy. Okoliczności

te nie zachodzą, gdy zleceniodawca nie stworzył struktur organizacyjnych

pozwalających na sprawowanie tego rodzaju kontroli, a jednocześnie

zleceniobiorca ma pełną swobodę w decydowaniu o czasie i sposobie realizacji

powierzonych mu zadań. Odwołując się do wykładni historycznej, skarżący

podkreślił równoczesne wejście w życie ustaw o systemie ubezpieczeń

społecznych i ustawy – Prawo działalności gospodarczej, sugerując odwoływanie

się przy interpretacji pojęcia „miejsca prowadzenia działalności” do unormowania

art. 11 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.),

wiążącego miejsce działalności gospodarczej ze stałym miejscem jej prowadzenia i

adresem, pod którym znajdował się substrat materialny przedsiębiorcy. Wskazał, że

przepisy art. 5 pkt 4 i art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej (jednolity tekst – Dz.U. z 2007 r., Nr 155, poz.1095 ze

zm.) podobnie operują pojęciem „głównego miejsca prowadzenia działalności” i

odnoszą je do pewnej struktury organizacyjnej i substratu materialnego

przedsiębiorcy. Skarżący odwołał się także do dorobku orzeczniczego ETS,

5

ukształtowanego na bazie postanowień obowiązującej w okresie objętym sporem VI

Dyrektywy Rady UE 77/3888 EWG.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wykładnia art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

uchylonego ustawą z dnia 24 kwietnia 2009 r. (Dz.U. Nr 71, poz. 609) z dniem 1

stycznia 2010 r. była przedmiotem orzeczeń Sądu Najwyższego (por. wyroki z dnia

20 maja 2008 r., II UK 291/07, OSNP 2009, nr 17-18, poz. 242 oraz z dnia 6

października 2009 r., II UK 40/09, niepublikowany). Wskazano, że przepis ten

odnosi się do dwóch sytuacji wyłączających podleganie ubezpieczeniu

wypadkowemu, które – mimo użycia spójnika „lub” – mają znaczenie koniunkcyjne

z tą konsekwencją, że obowiązkowi ubezpieczenia wypadkowego podlegają

zleceniobiorcy wykonujący pracę poza siedzibą zleceniodawcy, ale w obrębie

miejsca prowadzenia jego działalności. Takie stanowisko zajął też Sąd Najwyższy

przy rozpoznawaniu skarg kasacyjnych Zakładu Usługowego "O." od wyroków

Sądu Apelacyjnego, stwierdzających podleganie obowiązkowi ubezpieczenia

wypadkowego przez zleceniobiorców wykonujących na rzecz spółki umowy

zlecenia w zakresie prac porządkowych na terenie budynków krakowskich

spółdzielni mieszkaniowych (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada

2009 r., I UK 135/10 oraz z dnia 3 grudnia 2010 r., I UK 187/10 oraz postanowienia

z dnia 23 listopada 2010 r., I UK 260/10, I UK 261/10).

W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy stwierdził, że celem obowiązującego do

dnia 31 grudnia 2009 r. unormowania art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych było wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego tylko

tych zleceniobiorców, którzy wykonywali zlecenie poza siedzibą zleceniodawcy i

jednocześnie poza miejscem prowadzenia przez niego działalności, rozumianym

jako mające substrat materialny miejsce rzeczywistego realizowania zadań

objętych przedmiotem działalności zleceniodawcy. Sąd Najwyższy uznał za

niezasadne zarzuty skarżącej spółki dotyczące ograniczenia pojęcia „miejsca

prowadzenia działalności” do miejsca jej głównej działalności, przyjąwszy że w

rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w grę

6

wchodzi jakakolwiek działalność objęta przedmiotem określonym w ewidencji,

niezależnie od tego, w jakim pozostaje stosunku do ogółu zadań realizowanych

przez przedsiębiorcę. Ocenił, że wykładnia systemowa art. 12 ust. 1 w związku z

art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz art. 13 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

prowadzi do wniosku, iż zleceniobiorcy z racji podlegania obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z zasady podlegają też obowiązkowo

ubezpieczeniu wypadkowemu od dnia oznaczonego w umowie zlecenia jako dzień

rozpoczęcia wykonywania pracy do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia umowy, a

więc przez cały czas istnienia związanego z realizacją kontraktu ryzyka

wypadkowego.

Art. 12 ust. 3 ustawy, regulujący problematykę wyłączenia zleceniobiorców z

ubezpieczenia wypadkowego, stanowił wyjątek od tej reguły i jako przepis

szczególny powinien być interpretowany ściśle, z uwzględnieniem celu wyłączenia

z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego jedynie tych zleceniobiorców, w

stosunku do których zleceniodawca nie miał wpływu na warunki wykonywania przez

nich pracy. Taka sytuacja miała zaś miejsce, gdy praca świadczona była poza jego

siedzibą oraz poza miejscem prowadzenia przez niego działalności. Jeśli natomiast

zleceniobiorcy realizowali swoje zadania w siedzibie zleceniodawcy lub wprawdzie

poza tą siedzibą, ale w miejscu prowadzenia przez niego działalności, to podlegali

obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu, ponieważ zleceniodawca miał

wówczas możliwość stworzenia takich warunków wykonywania tej pracy, w których

ryzyko ubezpieczenia wypadkowego mogło być przez niego przyjęte.

Sąd Najwyższy stwierdził, że wyłączeniu z obowiązkowego ubezpieczenia

wypadkowego podlegali tylko ci zleceniobiorcy, którzy wykonywali pracę poza

siedzibą zleceniodawcy i jednocześnie poza - mającym swój substrat materialny -

miejscem prowadzenia przez niego działalności, rozumianym jako wyznaczone im

miejsce rzeczywistego realizowania zadań wchodzących w zakres przedmiotu

tejże działalności. W sytuacji gdy, wykonując - w ramach kontraktów zawartych ze

spółdzielniami mieszkaniowymi - wynikające z wpisu do rejestru usługi porządkowe,

stanowiące przedmiot prowadzonej działalności, Zakład Usługowy „O.” wyznaczył w

umowie zlecenia konkretne miejsce wykonywania przez zleceniobiorcę pracy

(określony obiekt) i pracę tę organizował, określając rodzaj i częstotliwość

7

zleconych czynności związanych z utrzymaniem tego obiektu we właściwym stanie,

oraz - będąc do tego zobowiązany umową z kontrahentem - kontrolował rzetelność

świadczonej usługi, to mimo zachowania przez zleceniobiorcę pewnej swobody w

dysponowaniu czasem pracy i wyborze sposobu realizacji zadań, nie została

spełniona negatywna przesłanka podlegania przez niego ubezpieczeniu

wypadkowemu, wynikająca z art. 12 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych.

Sąd Najwyższy, podzielając ten pogląd, orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).