I PK 163/12

Sygn. akt I PK 163/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa J. M.

przeciwko Dyrektorowi Izby Celnej w […]

o przywrócenie do pełnienia służby i uposażenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w […]

z dnia 22 grudnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9

września 2011 r., w części dotyczącej żądania przywrócenia do

służby na poprzednich warunkach, żądania zasądzenia

wstrzymanej części uposażenia za okres zawieszenia oraz

rozstrzygającej o kosztach sądowych i kosztach procesu i w tym

2

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powód J. M. wniósł o ustalenie obowiązku przywrócenia go do służby oraz o

zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Dyrektora Izby Celnej w […] zaległego

uposażenia, przysługującego za okres zawieszenia go w obowiązkach

funkcjonariusza Służby Celnej i za okres pozostawania bez pracy (łącznie w kwocie

59.031 zł).

Sąd Rejonowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 9

września 2011 r., oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód – będący funkcjonariuszem Służby Celnej

od 1 lipca 2000 r. – pełnił ostatnio (od 1 listopada 2003 r.) służbę w Izbie Celnej w

[…], gdzie od 2 listopada 2006 r. wykonywał obowiązki w Wydziale [...] jako

inspektor celny. Decyzją Dyrektora Izby Celnej z 29 czerwca 2009 r. został

przeniesiony od 30 czerwca 2009 r. do Urzędu Celnego w […]. Z tytułu pełnienia

służby powód otrzymywał uposażenie zasadnicze oraz dodatek za stopień

służbowy oraz dodatek za wysługę lat. Otrzymał także nagrodę jubileuszową za 20

lat służby. Średnie uposażenie powoda z tytułu pełnienia służby w pełnym

wymiarze czasu pracy wynosiło 4.060,24 zł miesięcznie. W dniu 30 czerwca 2009 r.

Dyrektor Izby Celnej otrzymał zawiadomienie z Prokuratury Rejonowej, że

przeciwko powodowi jest prowadzone postępowanie przygotowawcze, w ramach

którego wydano postanowienie z 2 czerwca 2009 r. o przedstawieniu powodowi

zarzutów popełnienia czynów zabronionych z art. 231 § 2 k.k. i art. 271 § 3 k.k. w

związku z art. 271 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 11 § 2 k.k. W następstwie tego

zawiadomienia Dyrektor Izby Celnej decyzją z 30 czerwca 2009 r. zawiesił powoda

w pełnieniu obowiązków służbowych ze skutkiem natychmiastowym (od dnia

doręczenia tej decyzji) i zwolnił go od wykonywania czynności służbowych na okres

jednego miesiąca. Na okres zawieszenia w pełnieniu obowiązków służbowych

3

Dyrektor Izby Celnej obniżył powodowi uposażenie o połowę. Za okres zawieszenia

w wykonywaniu obowiązków służbowych (od 30 czerwca 2009 r. do 12 sierpnia

2010 r.) powodowi wypłacono 50% uposażenia (czyli średnio miesięcznie kwotę

2.022,22 zł). W kolejnych decyzjach wydawanych co miesiąc między lipcem 2009 r.

a lipcem 2010 r. Dyrektor Izby Celnej ponawiał miesięczne okresy zawieszenia

powoda w pełnieniu obowiązków służbowych i zwalniał go od wykonywania

czynności służbowych z zachowaniem prawa do uposażenia w wysokości

obniżonej o połowę. Podstawę prawną tych decyzji stanowiły przepisy art. 23 ust. 1

i ust. 3 oraz art. 161 ust. 1 ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej. Od

kolejnych decyzji o zawieszeniu w pełnieniu obowiązków służbowych powód nie

odwoływał się, chociaż był pouczony o prawie i sposobie ich zaskarżenia. Pismem

z 18 listopada 2009 r. Prokuratura Rejonowa zawiadomiła stronę pozwaną, że

prowadzone przeciwko powodowi śledztwo zakończyło się wniesieniem do sądu

aktu oskarżenia. Z kolei Sąd Rejonowy pismem z 2 czerwca 2010 r. zawiadomił

Dyrektora Izby Celnej, że postępowanie karne wobec oskarżonego powoda jest

nadal w toku, a przewidywany termin jego zakończenia przypada na wrzesień 2010

r. Zgodnie z treścią aktu oskarżenia powód został oskarżony o to, że „działając

wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami jako funkcjonariusz publiczny,

przekraczając swoje uprawnienia i nie dopełniając nałożonych obowiązków,

poświadczył nieprawdę w dokumencie odprawy tranzytowej i w protokole oględzin

pojazdu samochodowego, czym działał na szkodę interesu publicznego”. W dniu 1

lipca 2010 r. Dyrektor Izby Celnej zawiadomił powoda o wszczęciu wobec niego z

urzędu postępowania w przedmiocie zwolnienia ze służby stałej na podstawie art.

105 pkt 10 ustawy o Służbie Celnej z zachowaniem trzymiesięcznego okresu

wypowiedzenia. Postępowanie zostało wszczęte w związku z upływem

dwunastomiesięcznego okresu zawieszenia powoda w pełnieniu obowiązków

służbowych, ponieważ nie ustały przyczyny będące podstawą zawieszenia.

Postępowanie to zostało zakończone 21 lipca 2010 r., o czym powoda

zawiadomiono, pouczając o możliwości i terminie zapoznania się z zebranym

materiałem dowodowym. W tym postępowaniu (w przedmiocie zwolnienia ze

służby) powód brał czynny udział. Decyzją z 9 sierpnia 2010 r. Dyrektor Izby Celnej,

działając na podstawie art. 105 pkt 10, art. 107 ust. 1 oraz art. 188 ust. 2, ust. 4 i

4

ust. 5 ustawy o Służbie Celnej, zwolnił powoda ze służby stałej ze skutkiem

natychmiastowym (z dniem doręczenia decyzji). Przyczyną tej decyzji był zarówno

upływ dwunastomiesięcznego okresu zawieszenia powoda w pełnieniu obowiązków

służbowych, jak i nieustąpienie przyczyny zawieszenia oraz ciężar gatunkowy

zarzutów postawionych powodowi w akcie oskarżenia. Przedmiotową decyzję

powód otrzymał 12 sierpnia 2010 r., natomiast 27 sierpnia 2010 r. odwołał się od

niej do organu wyższego stopnia. Szef Służby Celnej decyzją z 26 listopada 2010 r.

uchylił w całości decyzję Dyrektora Izby Celnej i przekazał temu organowi sprawę

do ponownego rozpatrzenia. Decyzję Szefa Służby Celnej powód otrzymał za

pośrednictwem poczty 3 grudnia 2010 r. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy

Dyrektor Izby Celnej pismem z 13 grudnia 2010 r. zawiadomił powoda o

zakończeniu postępowania dowodowego w przedmiocie zwolnienia go ze służby.

Powód ponownie zapoznał się z zebranym materiałem dowodowym i poinformował

Dyrektora, że postępowanie karne prowadzone przeciwko niemu uległo już

zakończeniu. Wyrokiem z 7 stycznia 2011 r. Sąd Rejonowy umorzył postępowanie

karne przeciwko powodowi na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. ze względu na

przedawnienie karalności czynu. Orzeczenie to uprawomocniło się 18 lutego 2011 r.

W dniu 21 lutego 2011 r. strona pozwana otrzymała pismo, w którym powód zgłosił

gotowość do podjęcia służby w związku ustąpieniem przyczyny zawieszenia go w

pełnieniu obowiązków służbowych. Pismem z 9 marca 2011 r. strona pozwana

poinformowała powoda, że z dniem 11 grudnia 2010 r. jego stosunek służbowy

wygasł w związku z niezgłoszeniem się przez niego do służby w terminie 7 dni od

dnia doręczenia Decyzji Szefa Służby Celnej uchylającej w całości decyzję

Dyrektora Izby Celnej o zwolnieniu ze służby i przekazującej sprawę do ponownego

rozpatrzenia. Następnie decyzją z 25 marca 2011 r. Dyrektor Izby Celnej umorzył

wszczęte z urzędu postępowanie w sprawie zwolnienia powoda ze służby stałej,

uznając je za bezprzedmiotowe wobec uprzedniego wygaśnięcia stosunku

służbowego. Tę ostatnią decyzję powód zaskarżył do organu wyższego stopnia,

lecz Szef Służby Celnej decyzją z 30 czerwca 2011 r. utrzymał w mocy decyzję

Dyrektora Izby Celnej. W dniu 4 kwietnia 2011 r. powód ponowił gotowość podjęcia

służby i zwrócił się z żądaniem wypłaty zaległej połowy uposażenia. Strona

pozwana pismem z 8 kwietnia 2011 r., z powołaniem się na wcześniejsze

5

przyczyny, odmówiła przywrócenia powoda do służby i wypłaty połowy jego

uposażenia.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd pierwszej instancji przyjął, że

rozwiązanie „stosunku pracy” z powodem nastąpiło w drodze decyzji

administracyjnej wydanej przez Dyrektora Izby Celnej. Decyzja z 9 sierpnia 2010 r.

o zwolnieniu powoda ze służby stałej była prawidłowa i uzasadniona

okolicznościami. Spełniała wszystkie wymagania formalne objęte przepisami

procedury administracyjnej. Dwunastomiesięczny okres zawieszenia powoda w

pełnieniu obowiązków służbowych upłynął 30 czerwca 2010 r. W tym stanie rzeczy

zarówno wszczęcie przez stronę pozwaną 1 lipca 2010 r. postępowania w

przedmiocie zwolnienia powoda ze służby, jak i wydanie kończącej to postępowanie

decyzji o zwolnieniu powoda ze służby, należy uznać za prawidłowe i uzasadnione.

W toku postępowania poprzedzającego zwolnienie powoda ze służby ustalono

bowiem, że postępowanie karne wszczęte przeciwko powodowi, a będące

przyczyną jego zawieszenia w pełnieniu obowiązków służbowych, nie tylko trwa

nadal, ale przewidywany termin jego zakończenia przypadnie dopiero po upływie

12 miesięcy od daty zawieszenia powoda w pełnieniu obowiązków służbowych.

Ponadto strona pozwana uzyskała od organów ścigania i sądu karnego wiarygodną

informację, że czyny zarzucane powodowi stanowią znamiona przestępstw

umyślnych ściganych z oskarżenia publicznego, polegających na niedopełnieniu

obowiązków służbowych, poświadczeniu nieprawdy oraz działaniu na szkodę

interesu publicznego. Te czyny miały z kolei ścisły związek z obowiązkami i

czynnościami służbowymi przypisanymi do stanowiska powoda. Narażały na utratę

dobrego imienia i zaufania nie tylko samego powoda, ale także stronę pozwaną

(organ administracji publicznej). Dodatkowym argumentem przemawiającym za

trafnością decyzji był ciężar gatunkowy i oddźwięk społeczny postępowania

karnego prowadzonego przeciwko powodowi. Pełnienie służby wymaga bowiem

zapewnienia bezstronności, uczciwości i rzetelności w trakcie wykonywania

obowiązków, ponieważ charakter Służby Celnej i spoczywające na niej zadania

nakładają na jej funkcjonariuszy konieczność posiadania nieposzlakowanej opinii i

cech dających gwarancję należytego ich wypełniania w zakresie polityki celnej

Państwa. Dlatego decyzję o zwolnieniu powoda ze służby z dniem doręczenia

6

decyzji (co nastąpiło 11 sierpnia 2010 r.) należy uznać za całkowicie uzasadnioną.

Istotne jest przy tym, że zaskarżenie przedmiotowej decyzji – o czym powód został

powiadomiony – nie wstrzymywało jej wykonania. Dlatego samo uchylenie decyzji

Dyrektora Izby Celnej przez organ wyższego stopnia (Szefa Służby Celnej) nie

wywołało skutku prawnego w postaci przywrócenia powoda do służby, albowiem

powód nie uczynił zadość obowiązkowi wynikającemu z art. 106 pkt 2 ustawy o

Służbie Celnej (nie zgłosił się do służby w terminie 7 dni od dnia doręczenia decyzji

o uchyleniu decyzji o zwolnieniu ze służby). Skoro powód otrzymał decyzję Szefa

Służby Celnej 3 grudnia 2010 r., a swoją gotowość do służby oznajmił dopiero 22

lutego 2011 r., to niewątpliwie zakreślony przez ustawę siedmiodniowy termin

przewidziany na zgłoszenie gotowości do podjęcia służby już minął. W

konsekwencji należy stwierdzić, że „stosunek służbowy” łączący strony wygasł z

mocy prawa 11 grudnia 2010 r. (z upływem siedmiodniowego terminu

przewidzianego na zgłoszenie gotowości podjęcia służby). Skoro ostateczną

podstawą ustania stosunku służbowego między stronami sporu nie było jego

rozwiązanie, ale wygaśnięcie z mocy samego prawa, to wywodzenie przez powoda

roszczeń w oparciu o podstawę wynikającą z art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy o Służbie

Celnej nie może mieć racji bytu w realiach rozpoznawanej sprawy. Bez znaczenia

jest przy tym okoliczność, że powód zachował siedmiodniowy termin do zgłoszenia

swojej gotowości do podjęcia służby przewidziany w art. 109 ust. 2 ustawy o

Służbie Celnej.

W ocenie Sądu Rejonowego na uwzględnienie nie zasługuje również

roszczenie powoda dotyczące wypłaty zaległego uposażenia. Co do zasady

uposażenie i inne należne świadczenia przysługują funkcjonariuszowi Służby

Celnej tylko wtedy, gdy legitymuje się on statusem funkcjonariusza i jednocześnie

pełni służbę. Z art. 145 ustawy o Służbie Celnej wynika, że prawo funkcjonariusza

przywróconego do służby do otrzymania świadczenia pieniężnego równego

uposażeniu na stanowisku zajmowanym przed zwolnieniem przysługuje dopiero z

dniem podjęcia służby (po przywróceniu do niej). Skoro powód nie został

przywrócony do pełnienia służby, nie przysługuje mu wypłata zaległego uposażenia

za okres zawieszenia w obowiązkach służbowych. Powodowi nie przysługuje

również zaległe uposażenie za okres od 13 sierpnia 2010 r. do 11 grudnia 2010 r.,

7

ponieważ w tym czasie nie wykonywał obowiązków służbowych, chociaż wskutek

decyzji Szefa Służby Celnej „odzyskał” status funkcjonariusza celnego.

Sąd Okręgowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 22

grudnia 2011 r., oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego i odstąpił od

obciążania go kosztami postępowania za drugą instancję.

Sąd odwoławczy podzielił w całości ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji oraz ich ocenę prawną i przyjął je za własne. W szczególności podzielił

stanowisko Sądu Rejonowego co do tego, że powód nie może powoływać się na

art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy o Służbie Celnej. Stosunek służbowy powoda wygasł z

mocy prawa (zgodnie z art. 106 ustawy o Służbie Celnej) ze względu na

niezgłoszenie się powoda do służby w ciągu 7 dni od daty doręczenia mu decyzji

uchylającej decyzję o zwolnieniu go ze służby. Decyzja ta została powodowi

skutecznie doręczona, jak również zawierała stosowne pouczenie o sposobie i

terminie wniesienia odwołania. Podnoszony w apelacji zarzut dotyczący rzekomego

braku pouczenia powoda co do terminu zgłoszenia gotowości do pracy jest

bezzasadny, gdyż decyzja z 26 listopada 2010 r. zawierała przewidziane prawem

pouczenie, natomiast powód nie wykazał, choć powinien, minimalnej troski o

własne interesy. W tym celu mógł chociażby zasięgnąć porady prawnej. Przepis art.

109 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej ma zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy do

ustania stosunku służbowego doszło w następstwie wszczęcia postępowania

karnego wobec pracownika lub też w razie skazania go za przestępstwo. Zdaniem

Sądu Okręgowego, na uwzględnienie nie zasługiwało również roszczenie

dotyczące wypłaty zaległego uposażenia, albowiem takie uprawnienie przysługuje

jedynie w sytuacji podjęcia służby, co w tym przypadku nie nastąpiło. W oparciu o

art. 161 ust. 2 i art. 145 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej należy przyjąć, że

uposażenie i należne świadczenie przysługuje funkcjonariuszowi tylko wtedy, gdy

zostaną spełnione łącznie dwie przesłanki, a mianowicie posiada on status

funkcjonariusza celnego i pełni służbę.

Od wyroku Sądu Okręgowego „w zakresie dotyczącym żądania

przywrócenia do służby na poprzednich warunkach, żądania zasądzenia

wstrzymanej części uposażenia za okres zawieszenia oraz rozstrzygnięcia o

kosztach procesu” powód wniósł skargę kasacyjną, w której zarzucił naruszenie

8

przepisów prawa materialnego: art. 109 ust. 1 pkt 1, art. 161 ust. 2 oraz art. 145

ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został uzasadniony

występowaniem istotnych zagadnień prawnych: 1) „czy art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy

o Służbie Celnej znajduje zastosowanie, jeżeli stosunek służbowy funkcjonariusza

celnego nie ustał w wyniku zwolnienia ze służby, lecz wygasł na podstawie art. 106

pkt 2 tej ustawy” oraz 2) „czy art. 161 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej znajduje

zastosowanie także wówczas, gdy w chwili zakończenia postępowania, które było

przyczyną zawieszenia funkcjonariusza w pełnieniu obowiązków służbowych, dana

osoba nie jest już funkcjonariuszem celnym”.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania lub o uchylenie tego wyroku w zaskarżonej części i przywrócenie

powoda do służby na poprzednich warunkach, a także o zasądzenie od strony

pozwanej na rzecz powoda kwoty 27.139,06 zł wraz z odsetkami ustawowymi od

dnia wniesienia powództwa tytułem niewypłaconej mu części uposażenia w okresie

zawieszenia i zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach zaskarżenia

bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

1. Przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej w pierwszej kolejności należało

rozważyć z urzędu – w granicach zaskarżenia, ale w oderwaniu od podstaw

kasacyjnych – czy przed Sądem drugiej instancji nie doszło do nieważności

postępowania z uwagi na przesłanki nieważności określone w art. 379 pkt 1 i pkt 2

k.p.c.

Przede wszystkim rozstrzygnięcia wymagało, czy w odniesieniu do

zgłoszonych roszczeń dopuszczalna była droga sądowa przed sądem

powszechnym w postępowaniu cywilnym (art. 379 pkt 1 k.p.c.) ze względu na to, że

powód jako funkcjonariusz służby celnej nie jest pracownikiem w rozumieniu art. 2

9

k.p. i nie łączy go z pozwanym stosunek prawny prawa cywilnego (prywatnego).

Stosunek służbowy funkcjonariusza służby celnej jest bowiem stosunkiem

administracyjnoprawnym. Funkcjonariusz służby celnej nie jest pracownikiem w

rozumieniu Kodeksu pracy i nie ma do niego zastosowania zasada subsydiarnego

stosowania przepisów Kodeksu pracy zawarta w art. 5 k.p. (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 16 grudnia 2009 r., II PK 152/09, OSNP 2011 nr 13-14, poz. 172,

uchwała Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2008 r., II PZP 9/08, OSNP 2008 nr 23-24,

poz. 343, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 października 2006 r.,

I OSK 210/06, LEX nr 281419). Ponieważ stosunek służbowy funkcjonariusza

celnego jest stosunkiem administracyjnoprawnym, a nie stosunkiem pracy, do

pewnej kategorii decyzji podejmowanych w stosunku do funkcjonariuszy celnych

przez ich zwierzchników służbowych zastosowanie znajdują przepisy prawa

administracyjnego – decyzje te są decyzjami administracyjnymi i podlegają

zaskarżeniu według reguł właściwych dla decyzji administracyjnych (art. 188

ustawy o Służbie Celnej). Dotyczy to w szczególności decyzji o przeniesieniu,

powierzeniu pełnienia obowiązków służbowych na innym stanowisku, przeniesieniu

na niższe stanowisko bądź zawieszeniu w pełnieniu obowiązków służbowych

(art. 188 ust. 1 ustawy) oraz decyzji o zwolnieniu ze służby (art. 188 ust. 2 ustawy).

Jednak spory o roszczenia ze stosunku służbowego funkcjonariuszy celnych w

sprawach niewymienionych w art. 188 ust. 1 rozpatruje sąd właściwy w sprawach z

zakresu prawa pracy (art. 189 ustawy o Służbie Celnej). W rozpoznawanej sprawie

powód jako funkcjonariusz celny zgłosił dwa roszczenia: o „ustalenie istnienia

obowiązku pracodawcy przywrócenia go do pełnienia służby zgodnie z art. 109

ustawy o Służbie Celnej” (czyli o przywrócenie do służby) oraz o zapłatę świadczeń

pieniężnych (uposażenia) należnych za okres zawieszenia w pełnieniu obowiązków

służbowych. Co do obydwu tych roszczeń powodowi przysługuje droga sądowa

przed sądem powszechnym (sądem właściwym w sprawach z zakresu prawa

pracy), a jego roszczenia podlegają rozpoznaniu w postępowaniu cywilnym, nie zaś

na drodze postępowania administracyjnego, ponieważ żadne z nich nie mieści się

w kategorii spraw wymienionych w art. 188 ust. 1 i 2 ustawy o Służbie Celnej, co

oznacza, że zastosowanie znajduje do nich art. 189 tej ustawy. W sprawie z

powództwa funkcjonariusza celnego o przywrócenie do służby na podstawie

10

art. 109 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej oraz o zasądzenie świadczenia pieniężnego

w wysokości uposażenia na podstawie art. 108 ust. 3 ustawy o Służbie Celnej lub o

zasądzenie wstrzymanej części uposażenia za okres zawieszenia w czynnościach

służbowych na podstawie art. 161 ust. 2 tej ustawy dopuszczalna jest droga

sądowa przed sądem powszechnym. Rozpoznanie roszczeń powoda przez Sąd

Rejonowy i Sąd Okręgowy nie spowodowało zatem nieważności postępowania

według przesłanki przewidzianej w art. 379 pkt 1 k.p.c.

Odmiennie należy natomiast ocenić kwestię nieważności postępowania

przed Sądami obu instancji ze względu na przesłankę z art. 379 pkt 2 k.p.c. w

postaci braku zdolności sądowej i procesowej strony pozwanej. Od samego

początku w sprawie występował jako pozwany Dyrektor Izby Celnej w […]. W taki

sposób oznaczył pozwanego powód w pozwie i w kolejnych pismach procesowych

(także w apelacji), w taki sposób określały pozwanego obydwa Sądy – Rejonowy i

Okręgowy – w protokołach rozpraw i w wydanych orzeczeniach, w tym przede

wszystkim w obydwu wyrokach (Sądu Rejonowego z 9 września 2011 r. – k. 79 i

Sądu Okręgowego z 22 grudnia 2011 r. – k. 151). Tymczasem dyrektor izby celnej

nie ma zdolności sądowej i procesowej przed sądem powszechnym, chociaż w

sprawach służbowych funkcjonariuszy celnych jest organem administracji

publicznej wydającym decyzje administracyjne (art. 24 ust. 3 i 4 ustawy o Służbie

Celnej) i może w związku z tym być stroną postępowania administracyjnego, a w

razie wniesienia skargi do sądu administracyjnego nawet stroną postępowania

sądowo-administracyjnego. Nie może natomiast być stroną postępowania

cywilnego przed sądem pracy, ponieważ żaden przepis prawa nie przyznaje mu

zdolności sądowej i procesowej przed sądem powszechnym w postępowaniu

prowadzonym według reguł Kodeksu postępowania cywilnego.

Co prawda funkcjonariusz celny nie jest pracownikiem, jednak niektóre

kategorie jego roszczeń ze stosunku służbowego rozpoznają sądy pracy w

postępowaniu cywilnym. W postępowaniu przed sądem pracy w sprawie o

roszczenia funkcjonariusza celnego wynikające ze stosunku służbowego ma

zastosowanie art. 460 k.p.c., zgodnie z którym zdolność sądową i procesową ma

także pracodawca, chociażby nie posiadał osobowości prawnej. W odniesieniu do

powoda nie można mówić o pracodawcy, a jedynie o jednostce, w której pełni

11

służbę jako funkcjonariusz celny. Stanowi ona odpowiednik pracodawcy w

odniesieniu do pracownika. Funkcjonariusz celny pełni służbę w jednostce

organizacyjnej Służby Celnej, która nie ma osobowości prawnej, ponieważ stanowi

(z punktu widzenia prawa cywilnego materialnego) statio fisci Skarbu Państwa. To

jednak ta jednostka organizacyjna, a nie jest kierownik (organ), ma zdolność

sądową przed sądem pracy.

Jednostkami organizacyjnymi Służby Celnej są: 1) komórki organizacyjne w

urzędzie obsługującym ministra; 2) izby celne; 3) urzędy celne wraz z podległymi

oddziałami celnymi (art. 22 ustawy o Służbie Celnej). W jednostkach

organizacyjnych Służby Celnej mogą: 1) pełnić służbę funkcjonariusze; 2) być

zatrudnieni członkowie korpusu służby cywilnej, do których stosuje się przepisy

ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej; 3) być zatrudnieni pracownicy,

do których stosuje się przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach

urzędów państwowych (art. 23 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej). Urzędem w

rozumieniu rozdziałów 7-12 i 14 ustawy jest izba celna wraz z podległymi urzędami

celnymi. Kierownikiem urzędu dla jednostek organizacyjnych określonych w art. 22

pkt 2 i 3 ustawy (czyli dla izb celnych i urzędów celnych) jest, w rozumieniu ustawy,

dyrektor izby celnej. W sprawach związanych z pełnieniem służby przez

funkcjonariuszy celnych oraz zatrudnieniem innych pracowników w jednostkach

organizacyjnych określonych w art. 22 pkt 2 i 3 ustawy organem właściwym do

podejmowania rozstrzygnięć jest kierownik urzędu, chyba że ustawa stanowi

inaczej (art. 24 ustawy o Służbie Celnej).

Z przytoczonych przepisów ustawy o Służbie Celnej w powiązaniu z

ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez Sąd Rejonowy wynika, że jednostką

organizacyjną Służby Celnej, w której pełnił służbę powód jako funkcjonariusz

celny, były albo Izba Celna, albo Urząd Celny i to jedna z tych jednostek

organizacyjnych powinna być stroną pozwaną w sprawie przed sądem

powszechnym – sądem pracy w sprawie o roszczenia powoda jako funkcjonariusza

celnego, dla których zastrzeżona jest droga postępowania cywilnego przed sądem

właściwym w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 189 ustawy o Służbie Celnej w

związku z art. 460 k.p.c.). Która jednostka organizacyjna powinna być stroną

pozwaną w niniejszej sprawie cywilnej, będzie zależało od decyzji powoda,

12

ponieważ to do powoda w pierwszej kolejności należy określenie pozwanego, oraz

od ustaleń Sądu Rejonowego (art. 477 zdanie pierwsze k.p.c.). W sprawach

dotyczących roszczeń funkcjonariuszy służby celnej, rozpoznanych dotychczas

przez Sąd Najwyższy, pozwanymi były różne izby celne (por. uchwały Sądu

Najwyższego: z 8 czerwca 2010 r., II PZP 5/10, OSNP 2010 nr 23-24, poz. 279 i z 5

czerwca 2008 r., II PZP 9/08, OSNP 2008 nr 23-24, poz. 343 oraz wyroki Sądu

Najwyższego: z 12 stycznia 2010 r., I PK 134/09, OSNP 2011 nr 13-14, poz. 176. z

16 grudnia 2009 r., II PK 152/09, OSNP 2011 nr 13-14, poz. 172 oraz

postanowienie Sadu Najwyższego z 7 lutego 2006 r., I PK 156/05, OSNP 2007 nr

1-2, poz. 12), a nie dyrektorzy izb celnych.

Opisanych braków w zdolności sądowej i procesowej strony pozwanej nie

dało się uzupełnić w postępowaniu kasacyjnym. Nie jest również możliwe ich

uzupełnienie w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, ponieważ w

postępowaniu apelacyjnym nie mają zastosowania przepisy art. 194 k.p.c.

dotyczące przekształceń podmiotowych po stronie pozwanej (art. 391 § 1 zdanie

drugie k.p.c.).

Stwierdzenie nieważności postępowania przed Sądami obydwu instancji, ze

względu na brak zdolności sądowej i procesowej strony pozwanej (art. 379 pkt 2

k.p.c.), pozwalało Sądowi Najwyższemu na uchylenie nie tylko zaskarżonego

wyroku Sądu Okręgowego, ale także poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego (w granicach zaskarżenia określonych przez skarżącego) na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. Uchylenie jedynie wyroku Sądu Okręgowego

musiałoby bowiem spowodować uchylenie przez ten Sąd także wyroku Sądu

Rejonowego na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. ze względu na stwierdzoną

nieważność postępowania.

2. Skarga kasacyjna jest uzasadniona także z przyczyn bezpośrednio w niej

wskazanych, a mianowicie ze względu na naruszenie zaskarżonym wyrokiem

przepisów prawa materialnego.

Przyjęta przez Sąd Okręgowy wykładnia art. 109 w związku z art. 161

ustawy o Służbie Celnej jest nieprawidłowa.

Według art. 109 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej, w przypadku

prawomocnego: 1) umorzenia postępowania karnego lub postępowania karnego

13

skarbowego ze względu na okoliczności wymienione w art. 17 § 1 pkt 1, 2 i 6

Kodeksu postępowania karnego, 2) uniewinnienia, 3) uchylenia prawomocnego

wyroku skazującego – funkcjonariusza, na jego wniosek, przywraca się do służby

na poprzednich warunkach. Funkcjonariusz powinien zgłosić się do służby w

terminie 7 dni od dnia uprawomocnienia się wyroku (chodzi oczywiście o wyrok

wydany przez sąd karny w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym). W razie

przywrócenia funkcjonariusza do służby, stosuje się odpowiednio art. 108 tej

ustawy.

Przytoczony przepis dotyczy przywrócenia do służby na poprzednich

warunkach w określonych w nim sytuacjach związanych z zakończeniem, w sposób

korzystny dla funkcjonariusza celnego, prowadzonego przeciwko niemu jako

oskarżonemu postępowania karnego. Przywrócenie to nie może być utożsamiane z

przywróceniem do pracy pracownika w celu uchylenia skutków wadliwego

rozwiązania stosunku pracy (za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia). Nie ma

przeszkód, aby instytucja przywrócenia do służby funkcjonariusza celnego w

okolicznościach przewidzianych w art. 109 ust. 1 ustawy obejmowała sytuacje, w

których wcześniej doszło do ustania lub wygaśnięcia stosunku służbowego

funkcjonariusza w związku z prowadzonym przeciwko niemu postępowaniem

karnym. Ustanie stosunku służbowego funkcjonariusza celnego, w tym jego

wygaśnięcie (art. 106 ustawy), a nie tylko zwolnienie ze służby (art. 105 ustawy),

może nastąpić z różnych przyczyn, związanych bezpośrednio lub pośrednio z

prowadzonym przeciwko niemu postępowaniem karnym. Przywrócenie do służby

na poprzednich warunkach następuje w okolicznościach określonych w art. 109 ust.

1 ustawy wówczas, gdy prowadzenie przeciwko funkcjonariuszowi postępowania

karnego było bezpośrednią lub pośrednią przyczyną ustania stosunku służbowego.

Prowadzi to do wniosku, że przywrócenie do służby w oparciu o art. 109 ust. 1

ustawy o Służbie Celnej może nastąpić niezależnie od sposobu ustania stosunku

służbowego funkcjonariusza celnego (zwolnienie ze służby, wygaśnięcie), jeżeli

tylko miało ono związek z prowadzeniem przeciwko niemu postępowania karnego,

zakończonego wydaniem jednego z orzeczeń sądu karnego szczegółowo

opisanych w tym przepisie.

14

Należy zgodzić się ze skarżącym, że przywrócenie do służby na podstawie

art. 109 ustawy o Służbie Celnej powinno być niezależne od tego, czy wcześniej

stosunek służbowy funkcjonariusza celnego ustał ze względu na zwolnienie ze

służby na podstawie art. 105 pkt 10 ustawy, czy wygasł na podstawie art. 106 pkt 2

ustawy.

Z dosłownego brzmienia art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy o Służbie Celnej nie

wynika jednoznacznie, w jakich przypadkach przepis ten znajduje zastosowanie.

Można jednak uznać, że powinien być zastosowany wówczas, gdy: 1) istnieje

związek między ustaniem stosunku służbowego i wszczęciem wobec

funkcjonariusza celnego postępowania karnego lub karnego skarbowego,

2) postępowanie karne lub karne skarbowe nie było jeszcze zakończone w chwili,

gdy doszło do ustania stosunku służbowego (np. w związku ze zwolnieniem ze

służby na podstawie art. 105 pkt 10 ustawy), 3) postępowanie karne lub karne

skarbowe zostało prawomocnie umorzone ze względu na okoliczności wymienione

w art. 17 § 1 pkt 1, 2 i 6 k.p.k. już po ustaniu stosunku służbowego funkcjonariusza

celnego. Skoro umorzenie postępowania karnego lub karnego skarbowego ma

prowadzić do przywrócenia stosunku służbowego, to w chwili ustania tego stosunku

postępowanie to musiało być jeszcze prowadzone. Musi ponadto istnieć związek

między wszczęciem postępowania karnego lub karnego skarbowego i ustaniem

stosunku służbowego, ponieważ tylko umorzenie postępowania karnego, którego

wszczęcie doprowadziło do ustania stosunku służbowego (nie jakiegokolwiek

postępowania karnego), stwarza po stronie byłego funkcjonariusza celnego

roszczenie o przywrócenie do służby. Zasadniczy problem polega na

rozstrzygnięciu, jaki związek powinien istnieć między wszczęciem postępowania

karnego lub karnego skarbowego a ustaniem stosunku służbowego, aby umorzenie

tego postępowania stwarzało po stronie byłego funkcjonariusza celnego roszczenie

o przywrócenie do służby. W ustawie o Służbie Celnej brak jest przepisu prawnego,

z którego wynikałoby, że bezpośrednim następstwem wszczęcia postępowania

karnego lub postępowania karnego skarbowego może być ustanie stosunku

służbowego funkcjonariusza. Artykuły 104 i 105 ustawy o Służbie Celnej w sposób

wyczerpujący określają przesłanki zwolnienia funkcjonariusza celnego ze służby,

przy czym żaden z nich nie wskazuje wyraźnie na wszczęcie postępowania

15

karnego lub postępowania karnego skarbowego. Brak jest również przepisu prawa,

który z faktem wszczęcia przeciwko funkcjonariuszowi celnemu postępowania

karnego lub karnego skarbowego wiązałby bezpośredni skutek w postaci

wygaśnięcia stosunku służbowego z mocy prawa. Należy więc przyjąć, że jedyną

bezpośrednią konsekwencją wszczęcia przeciwko funkcjonariuszowi celnemu

postępowania karnego lub karnego skarbowego może lub musi być zawieszenie go

w pełnieniu obowiązków służbowych. Wykładnia językowa art. 109 ust. 1 pkt 1

ustawy o Służbie Celnej nie daje podstaw do rozstrzygnięcia zagadnienia, czy

funkcjonariusz, którego stosunek służbowy wygasł na podstawie art. 106 pkt 2 lit. a

tej ustawy, może domagać się przywrócenia do służby. W tej sytuacji, w celu

interpretacji omawianego przepisu, należy posiłkować się wykładnią systemową i

celowościową. Z wykładni systemowej ustawy o Służbie Celnej wynika, że art. 109

ust. 1 pkt 1 ustawy znajduje zastosowanie także do sytuacji, gdy stosunek

służbowy wygasł na podstawie art. 106 pkt 2 lit. a ustawy. Gdyby wolą

ustawodawcy było ograniczenie zastosowania tego przepisu tylko do przypadku

zwolnienia funkcjonariusza celnego ze służby, wówczas znalazłby się on

bezpośrednio po przepisach określających przesłanki zwolnienia ze służby lub

nawet w ramach tych przepisów. Tymczasem został on umieszczony po wszystkich

przepisach regulujących przesłanki ustania stosunku służbowego, bez względu na

to, czy ustanie stosunku służbowego nastąpiło w trybie zwolnienia ze służby

(art. 104-105 ustawy), czy w wyniku wygaśnięcia stosunku służbowego (art. 106

ustawy). Do tego samego wniosku prowadzi wykładnia celowościowa. Celem

art. 109 ustawy jest wyeliminowanie negatywnych konsekwencji, jakie pociągnęło

za sobą wszczęcie postępowania karnego lub karnego skarbowego przeciwko

funkcjonariuszowi celnemu. Ustawodawca przyjął, że funkcjonariusz celny nie

może ponosić negatywnych konsekwencji, w tym w zakresie istnienia i trwania

stosunku służbowego, jeżeli jego wina nie została stwierdzona prawomocnym

wyrokiem sadu karnego. Prawomocne umorzenie postępowania karnego lub

karnego skarbowego przesądza w sposób ostateczny, że oskarżonego należy

uważać za niewinnego. Jeżeli zatem wszczęcie postępowania karnego lub karnego

skarbowego uruchomiło ciąg zdarzeń prowadzący w konsekwencji do ustania

stosunku służbowego, to w razie umorzenia postępowania karnego należy

16

umożliwić byłemu funkcjonariuszowi celnemu doprowadzenie do stanu, jaki

istniałby, gdyby postępowanie karne nie zostało wszczęte. Należy wyeliminować

negatywne konsekwencje wszczęcia postępowania karnego, gdyż tylko wówczas

można mówić o respektowaniu konstytucyjnej zasady domniemania niewinności.

Jeżeli zatem wygaśnięcie stosunku służbowego na podstawie art. 106 pkt 2 lit. a

ustawy o Służbie Celnej nastąpiło dlatego, że wcześniej wydana została decyzja o

zwolnieniu funkcjonariusza celnego ze służby, a przyczyną tej decyzji było

zawieszenie tego funkcjonariusza w pełnieniu obowiązków służbowych z uwagi na

wszczęcie wobec niego postępowania karnego lub karnego skarbowego, to w takim

razie w przypadku umorzenia tego postępowania funkcjonariusz celny musi mieć

możliwość żądania przywrócenia do służby. Oczekiwanie, aby po uchyleniu decyzji

o zwolnieniu ze służby funkcjonariusz celny zgłosił się do służby, chociaż w

dalszym ciągu toczy się przeciwko niemu postępowanie karne lub karne skarbowe,

jest nielogiczne. W takim bowiem wypadku funkcjonariusza celnego należałoby po

przywróceniu do służby od razu ponownie zawiesić w pełnieniu obowiązków

służbowych, jest to bowiem obligatoryjne w świetle art. 103 ust. 1 ustawy o Służbie

Celnej, ze skutkiem w postaci możliwości ponownego zwolnienia ze służby na

podstawie art. 105 pkt 10 ustawy. Funkcjonariusz celny miałby więc obowiązek

zgłoszenia się do służby, której i tak z przyczyn prawnych nie mógłby pełnić. Z tych

względów za niezgodne z ratio legis instytucji przywrócenia do służby należy uznać

odmawianie funkcjonariuszowi celnemu takiego roszczenia tylko z tego powodu, że

uchybił terminowi zgłoszenia się do służby po doręczeniu mu decyzji uchylającej

wcześniejszą decyzję o zwolnieniu ze służby. Przyjęta przez Sądy obu instancji

interpretacja art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy o Służbie Celnej jest sprzeczna z

przyjętymi założeniami wykładni celowościowej także z tego powodu, że różnica

między funkcjonariuszem, który został zwolniony ze służby na podstawie art. 105

pkt 10 ustawy, a funkcjonariuszem, którego stosunek służbowy wygasł na

podstawie art. 106 pkt 2 lit. a ustawy, polega tylko na tym, że ten drugi nie okazał

się bierny i złożył odwołanie od decyzji, a odwołanie okazało się zasadne.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że powód powinien być

przywrócony do służby na podstawie art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy o Służbie Cywilnej

z uwagi na prawomocne zakończenie sprawy karnej prowadzonej przeciwko niemu

17

jako oskarżonemu, w której umorzono postępowanie ze względu na przedawnienie

karalności zarzucanych mu czynów. Warunkiem przywrócenia jest zgłoszenie się

do służby w terminie siedmiu dni od uprawomocnienia się wyroku sądu karnego

(art. 109 ust. 2 ustawy). Warunek ten został spełniony. Po przywróceniu do służby

powód może być ewentualnie zwolniony ze służby z przyczyn wymienionych w art.

105 ustawy o Służbie Cywilnej – innych niż upływ 12 miesięcy okresu zawieszenia

w pełnieniu obowiązków służbowych, jeżeli nie ustąpiły przyczyny będące

podstawą zawieszenia (art. 105 pkt 10 ustawy).

Podobnie w przypadku wykładni art. 161 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej,

opieranie się wyłącznie na analizie językowej nie prowadzi do prawidłowych

wyników interpretacyjnych. Zgodnie z art. 161 ust. 1 ustawy, funkcjonariusz

zawieszony w pełnieniu obowiązków służbowych i zwolniony od pełnienia innych

obowiązków służbowych otrzymuje od dnia zawieszenia 50% uposażenia

przysługującego w dniu zawieszenia. Jednakże – jak stanowi art. 161 ust. 2 ustawy

– po zakończeniu postępowania karnego, postępowania karnego skarbowego lub

dyscyplinarnego, będącego przyczyną zawieszenia w czynnościach służbowych,

funkcjonariusz otrzymuje wstrzymaną część uposażenia oraz obligatoryjne

podwyżki wprowadzane w okresie zawieszenia, jeżeli w postępowaniu karnym lub

karnym skarbowym funkcjonariusz został uniewinniony albo gdy takie

postępowanie zostało umorzone ze względu na okoliczności wymienione w art. 17

§ 1 pkt 1, 2 i 6 Kodeksu postępowania karnego, a w postępowaniu dyscyplinarnym

nie został ukarany karą dyscyplinarną wydalenia ze służby.

W oparciu o reguły wykładni systemowej należy dojść do wniosku, że art.

161 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej znajduje zastosowanie także w przypadku, gdy

wymienione w nim przesłanki zostały zrealizowane już w czasie, gdy stosunek

służbowy funkcjonariusza celnego ustał (wskutek zwolnienia go ze służby lub

wygaśnięcia z mocy prawa jego stosunku służbowego). Analiza całokształtu

przepisów ustawy o Służbie Celnej prowadzi do wniosku, że w wielu przypadkach

ustawodawca posługuje się pojęciem „funkcjonariusz” w odniesieniu do osoby,

której stosunek służbowy już ustał lub wygasł (np. art. 109 ust. 1, art. 111 ust. 1).

Należy więc zakładać, że użyty w treści art. 161 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej

zwrot „funkcjonariusz” nie wyklucza z góry możliwości zastosowania go do byłego

18

funkcjonariusza celnego. Wykładnia celowościowa omawianego przepisu

przesądza o tym, że regulacja ta znajdzie zastosowanie także wówczas, gdy w

chwili zakończenia postępowania, które stanowiło przyczynę zawieszenia

funkcjonariusza celnego w pełnieniu obowiązków służbowych, stosunek służbowy

zawieszonego funkcjonariusza ustał i nie został ponownie nawiązany w drodze

przywrócenia do służby (bo funkcjonariusz nie zgłosił roszczenia o przywrócenie go

do służby). Celem omawianego przepisu (podobnie jak art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy

o Służbie Celnej) jest wyeliminowanie negatywnych konsekwencji wszczęcia wobec

funkcjonariusza celnego postępowania karnego lub karnego skarbowego. Z tego

powodu nie ma racjonalnego uzasadnienia gorsze traktowania tych funkcjonariuszy

celnych, wobec których postępowania karne toczyły się dłużej, co doprowadziło do

ustania ich stosunku służbowego (zwolnienia ze służby, wygaśnięcia stosunku

służbowego). Brak również podstaw do twierdzenia, że warunkiem przyznania

prawa do wstrzymanej części uposażenia jest wcześniejsze przywrócenie

funkcjonariusza celnego do służby. Takie zapatrywanie prowadziłoby do

odmiennego traktowania tych funkcjonariuszy, którzy wskutek zwolnienia ze służby

znaleźli inne zajęcie i nie złożyli wniosku o przywrócenie do służby na podstawie

art. 109 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej. Roszczenie o wypłatę wstrzymanej części

uposażenia (art. 161 ust. 2 ustawy) jest niezależne od roszczenia o przywrócenie

do służby (art. 109 ust. 1 ustawy). Przesłanką wypłaty wstrzymanej części

uposażenia za okres zawieszenia jest samo zakończenie postępowania karnego,

postępowania karnego skarbowego lub dyscyplinarnego, będącego przyczyną

zawieszenia w czynnościach służbowych, z przyczyn przewidzianych w

omawianym przepisie.

Na obydwa przedstawione przez skarżącego istotne zagadnienia prawne

należy zatem udzielić odpowiedzi twierdzących: po pierwsze – art. 109 ust. 1 pkt 1

ustawy o Służbie Celnej znajduje zastosowanie także wtedy, gdy stosunek

służbowy funkcjonariusza celnego nie ustał w wyniku zwolnienia ze służby, lecz

wygasł na podstawie art. 106 pkt 2 tej ustawy, po drugie – art. 161 ust. 2 ustawy o

Służbie Celnej znajduje zastosowanie także wówczas, gdy w chwili zakończenia

postępowania karnego lub karnego skarbowego, które było przyczyną zawieszenia

19

funkcjonariusza celnego w pełnieniu obowiązków służbowych, nie jest on już

funkcjonariuszem.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.