IV KK 138/13

Sygn. akt IV KK 138/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Sobczak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Grubba

SSN Jarosław Matras

Protokolant Dorota Szczerbiak

w sprawie T. N.

w przedmiocie wydania wyroku łącznego

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu

w dniu 22 maja 2013 r.,

kasacji, wniesionej - na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. - przez Rzecznika

Praw Obywatelskich, na korzyść oskarżonego

od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 25 lutego 2011 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 25 listopada

2010 r.

I. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w K. i

utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w pkt I, IIa

i IIIa tego wyroku i w tej części przekazuje sprawę Sądowi I

instancji do ponownego rozpoznania;

II. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciąża

Skarb Państwa.

2

UZASADNIENIE

T. N. został skazany pięcioma prawomocnymi wyrokami, m. in.

wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 11 marca 2005 r., sygn. akt …

295/05/N, za czyn popełniony 15 lipca 2003 r. z art. 280 § 1 k.k. i art. 157 § 2

k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. na karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności

oraz za czyn popełniony 11 listopada 2004 r. z art. 280 § 1 k.k. i art. 157 § 1

k.k. i art. 275 § 1 k.k. i art. 276 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. na karę 2 lat

pozbawienia wolności. Na mocy art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. wymierzone ww.

oskarżonemu kary zostały połączone i wymierzona została kara łączna 3 lat

pozbawienia wolności; wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 28 grudnia

2007 r., sygn. akt … 1464/07/N za czyn popełniony 21 lipca 2007 r. z art. 279

§ 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. na karę 2 lat pozbawienia

wolności (utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 1 lipca

2008 r., sygn. akt … 703/08); wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia 3

czerwca 2009 r., sygn. akt … 75/09 za czyn popełniony 14 sierpnia 2003 r. z

art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. na karę 8 miesięcy

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na

okres próby lat 3; wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 15 czerwca 2009 r.,

sygn. akt … 560/09/N za czyn popełniony 15 sierpnia 2008 r. z art. 278 § 1 k.k.

w zw. z art. 64 § 1 k.k. na karę 8 miesięcy pozbawienia wolności; wyrokiem

Sądu Rejonowego w K. z dnia 28 stycznia 2010 r., sygn. akt … 483/08/N za

czyn popełniony 2 lutego 2008 r. z art. 280 § 1 k.k. w zw. z art. 157 § 1 k.k. w

zw. z art. 111 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. na karę 4 lat i 6 miesięcy

pozbawienia wolności (zmieniony wyrokiem Sadu Okręgowego w K. z dnia 11

maja 2010 r., sygn. akt IV Ka 374/10).

Na skutek wniosku złożonego przez T. N. o wydanie wobec niego

wyroku łącznego, Sąd Rejonowy w K. wyrokiem łącznym z dnia 25 listopada

2010 r., sygn. akt … 559/10/N, m. in. w pkt I orzekł o rozwiązaniu orzeczenia o

karze łącznej zawarte w pkt III wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 11

marca 2005 r., sygn. akt … 295/05/N; w pkt II na mocy art. 85 k.k. i art. 86 § 1

k.k. i art. 89 § 1 k.k. w zw. z art. 569 § 1 k.p.k. – ppkt a - połączył skazania w

3

sprawach: Sądu Rejonowego, sygn. akt … 295/05/N oraz Sądu Rejonowego

w T., sygn. akt … 75/09 i za wszystkie objęte tymi wyrokami czyny, orzekł

wobec skazanego T. N. karę łączną 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

W pkt III a wyroku na poczet tak orzeczonej kary łącznej zaliczył ww.

oskarżonemu okres odbytej już w całości kary w sprawie … 295/05/N.

W pkt II b objął węzłem wyroku łącznego skazania dotyczące T. N. w

sprawach: Sądu Rejonowego w K. z dnia 15 czerwca 2009 r., sygn. akt …

560/09/N oraz Sądu Rejonowego w K. z dnia 28 stycznia 2010 r., sygn.

akt …483/08/N i wymierzył ww. karę łączną 5 lat pozbawienia wolności. W pkt

III b rozstrzygnął w przedmiocie zaliczenia tymczasowego aresztowania na

poczet tej kary.

W pkt V na podstawie art. 572 k.p.k. w zakresie skazania w sprawie o

sygn. akt … 1464/07/N postępowanie umorzono. W wyroku tym Sąd

Rejonowy orzekł o kosztach adwokackich oraz sądowych (pkt VI, VII).

Od wyroku łącznego Sądu Rejonowego - w zakresie pkt II b - apelację

wywiódł obrońca skazanego. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 25 lutego

2011 r., sygn. akt … 111/11 uznał apelację za oczywiście bezzasadną i wyrok

w zaskarżonej części utrzymał w mocy.

Kasację od powyższego orzeczenia Sądu Okręgowego wywiódł – na

korzyść skazanego – Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucając rażące i

mające istotny wpływ na jego treść naruszenie prawa karnego procesowego, tj.

art. 433 § 1 k.k. w zw. z art. 440 k.p.k., polegające na tym, że Sąd II instancji,

rozpoznając apelację obrońcy skazanego, niezależnie od granic zaskarżenia,

podniesionych zarzutów i wpływu uchybienia na treść orzeczenia, nie

przekroczył z urzędu granic środka odwoławczego i utrzymał w mocy rażąco

niesprawiedliwe orzeczenie Sądu I instancji, które zapadło z rażącym

naruszeniem prawa karnego materialnego, tj. art. 4 § 1 k.k., polegającym na

zastosowaniu przez Sąd Rejonowy ustawy nowej i w konsekwencji

wymierzeniu, po myśli art. 89 § 1a k.k., kary łącznej bezwzględnego

pozbawienia wolności za zbiegające się przestępstwa, za które wyrokami

jednostkowymi orzeczono kary bezwzględnego pozbawienia wolności oraz

karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, mimo

4

że w czasie popełnienia zbiegających się przestępstw obowiązywała ustawa

względniejsza dla skazanego, gdyż przepis art. 89 § 1 k.k. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 8 czerwca 2010 r., wykluczał możliwość orzeczenia w

takiej sytuacji kary łącznej bezwzględnego pozbawienia wolności.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w K. w

zaskarżonym zakresie oraz utrzymanego nim w mocy wyroku łącznego Sądu

Rejonowego w K., w części w jakiej orzeczono wobec skazanego karę łączną

3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności (pkt II a ) i przekazanie sprawy w tym

zakresie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się zasadna w zakresie w jakim doprowadziła do

wydania orzeczenia o charakterze kasatoryjnym.

Bezspornie rację ma skarżący gdy twierdzi, że orzeczenie Sądu

odwoławczego dotknięte zostało rażącą obrazą art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art.

440 k.p.k.

W tej sytuacji koniecznym wydaje się poczynienie pewnych uwag

natury ogólnej odnoszących się do zdiagnozowanego uchybienia. Z treści art.

433 § 1 k.p.k. wynika, że: „Sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę w granicach

środka odwoławczego, a w zakresie szerszym, o tyle ile ustawa to przewiduje”,

natomiast treść art. 440 k.p.k. wskazuje, że: „Jeżeli utrzymanie orzeczenia w

mocy byłoby rażąco niesprawiedliwe, podlega ono zmianie na korzyść

oskarżonego albo uchyleniu niezależnie od granic zaskarżenia i

podniesionych zarzutów”. Owa oczywista niesprawiedliwość, należąca do

kategorii względnych przyczyn odwoławczych (art. 438 k.p.k.), musi wywierać

rzeczywisty skutek i wpływ na treść orzeczenia wobec czego możliwym jest

uznanie stwierdzonego uchybienie jako rażąco niesprawiedliwego. Podnieść

przy tym należy, że każdą podstawę odwoławczą (art. 438 k.p.k.) sąd może

uwzględnić z urzędu, jeśli byłaby ona przyczyną wydania nieprawidłowego

orzeczenia. Przepis art. 440 k.p.k. uprawniający sąd do zmiany lub uchylenia

orzeczenia na korzyść oskarżonego, niezależnie od granic zaskarżenia i

podniesionych zarzutów (w wypadku oczywistej niesprawiedliwości), dotyczy

5

jedynie orzeczenia, które przynajmniej w części zostało zaskarżone zwykłym

środkiem odwoławczym.

Analiza akt przedmiotowej sprawy, w tym przede wszystkim orzeczeń i

uzasadnień sądów obu instancji dobitnie wskazuje, że kontrola instancyjna

przeprowadzona przez Sąd Okręgowy nie była wszechstronna przez co stała

się nierzetelną. To niewłaściwe przeprowadzenie kontroli orzeczenia Sądu I

instancji sprowadziło się do zaakceptowania przez Sąd II instancji

zaskarżonego apelacją wyroku, pomimo że rozstrzygnięcie co do objęcia

węzłem wyroku łącznego skazań w sprawach o sygn. akt …295/05 i … 75/09

dotyczących oskarżonego T. N., obarczone zostało obrazą prawa

materialnego, tj. art. 89 § 1 k.k. i art. 89 § 1a k.k. oraz art. 4 § 1 k.k.

Na marginesie tychże rozważań dotyczących procedowania przez Sąd

II instancji wskazać jedynie należy, że pomimo ewidentnego zarzutu apelacji

co do pkt II b wyroku Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy – na co wskazuje

treść uzasadnienia str. 7 – w swoich rozważaniach wyszedł poza zakres

zarzutów i odniósł się do rozstrzygnięcia zawartego w pkt II a. Tym niemniej

dywagacje tego Sądu skupiły się wokół marginalnej dla stwierdzonego

uchybienia kwestii – rozmiaru orzeczonej za zbiegające się przestępstwa kary

pozbawienia wolności. Tak więc, dojść do wniosku należy, że błąd

procedowania Sądu Okręgowego wynikał z niedostrzeżenia w rzeczy samej

tego istotnego rzutującego uchybienia na rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego.

Przechodząc do meritum wskazać trzeba, że lektura pisemnych

motywów wyroku Sądu Rejonowego wprost dowodzi, iż rozstrzygnięcie Sądu I

instancji w zakresie pkt IIa obarczone zostało rażącą obrazą art. 4 § 1 k.k.

poprzez jego świadome – co wynika z uzasadnienia Sądu Rejonowego str. 14

– zmarginalizowanie przez co nierozważenie i niezastosowanie.

Zasada intertemporalności, przy wydawaniu wyroków łącznych, po

dokonaniu zmian przepisów rządzących tym postępowaniem winna skutkować

w pierwszej kolejności rozważeniem przez orzekający sąd, która z

konkurencyjnych ustaw w danym układzie procesowym jest względniejsza dla

sprawcy ubiegającego się o wydanie wyroku łącznego. Niezależnie od źródła

błędu, tego czy rozstrzygający sąd zauważył zmianę, czy nie, czy też

6

właściwe ocenił relację starego i nowego stanu prawnego przez pryzmat tego,

która ustawa jest względniejsza, stwierdzić trzeba, doszło w przedmiotowej

sprawie do naruszenia art. 4 § 1 k.k.

Zauważyć należy, że Sąd Rejonowy procedował w przedmiocie wyroku

łącznego w dniu 25 listopada 2010 r., a zatem już po 8 czerwca 2010 r. – czyli

po wejściu w życie ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy –

Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks

karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U Nr 206, poz. 1598) nowelizującej art. 89 k.k. Bezspornym jest

zatem, że Sąd I instancji powinien w pierwszym rzędzie skoncentrować swą

uwagę na treści art. 4 § 1 k.k. i rozważyć względność ustaw przy porównaniu

stanu normatywnego z daty orzekania w przedmiocie wyroku łącznego oraz

stanu normatywnego z czasu popełnienia każdego z przestępstw

wchodzących w skład zbiegu. Szczególnie gdy zważy się, że przestępstwa

wchodzące w skład realnego zbiegu, za które orzeczono kary pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania i bez warunkowego

zawieszenia wykonania, zostały popełnione przed wejściem w życie ustawy

zmieniającej.

Pomijając rozważania w omawianym zakresie Sąd Rejonowy błędnie

ustalił, że podstawą rozstrzygnięcia w przedmiocie wydania wyroku łącznego

w stosunku do T. N. będzie art. 89 § 1 k.k. po nowelizacji jako, że jego treść

nie uległa istotnej zmianie po 7 czerwca 2010 r. Taki sposób interpretacji nie

wytrzymuje krytyki, lekceważy dotychczasowe orzecznictwo i nie zyskując

aprobaty Sądu Najwyższego.

Podnieść należy, że zgodnie z dominującym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, prezentowanym w licznych judykatach, dotychczasowe

brzmienie art. 89 § 1 k.k. (do 8 czerwca 2010 r.) wykluczało możliwość

wymierzenia w wyroku łącznym kary łącznej bezwzględnego pozbawienia

wolności, jeżeli miałaby ona powstać z połączenia kary z warunkowym

zawieszeniem i bez warunkowego zawieszenia. Jedyna możliwość połączenia

tak orzeczonych kar jednostkowych w wyroku łącznym zachodziła w razie

spełnienia warunków z art. 69 k.k. i wymierzenia kary łącznej z warunkowym

7

zawieszeniem jej wykonania. Jeśli zaś sąd orzekający w przedmiocie wyroku

łącznego stwierdził, że nie zachodzą przesłanki z art. 69 k.k. pozwalające na

warunkowe zawieszenie wykonania kary łącznej utworzonej z kary warunkowo

zawieszonej oraz kary bezwzględnej, powinien odstąpić od wymierzenia kary

łącznej w wyroku łącznym (umorzyć postępowanie w przedmiocie wydania

wyroku łącznego), pomimo tego, że przestępstwa, za które kary te zostały

orzeczone, pozostawały w zbiegu realnym o konfiguracji czasowej

odpowiadającej warunkom z art. 85 k.k. Na gruncie „starego” stanu prawnego,

łączenie kar w wyroku łącznym nie mogło prowadzić – niezależnie

zaprezentowanego w uzasadnieniu stanowiska Sądu Rejonowego – do

skutków mniej korzystnych dla skazanego niż te, które wynikały z wykonania

kar jednostkowych. Tak więc, podkreślić należy, że stan prawny obowiązujący

do nowelizacji był w rozważanym aspekcie korzystniejszy dla Tomasza

Nowaka niż obecny nakreślający zupełnie inne reguły łączenia kar

pozbawienia wolności w wyroku łącznym. Ustawa obowiązująca poprzednio

była zatem względniejsza dla sprawcy w rozumieniu art. 4 § 1 k.k., co ponad

wszelką wątpliwość nie zostało rozważone przez Sąd I instancji w toku

procedowania.

Jak słusznie wskazał skarżący, orzeczenie w pkt IIa wyroku łącznego

Sądu Rejonowego kary łącznej 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności,

wbrew regule z art. 4 § 1 k.k., w porównaniu ze stanem, który zaistniałby,

gdyby orzeczono zgodnie z treścią art. 89 § 1 k.k. sprzed nowelizacji, czyni to

rozstrzygnięcie rażąco niesprawiedliwym. Konsekwencją tego błędnego

rozstrzygnięcia było także orzeczenie o rozwiązaniu kary łącznej w wyroku o

sygn. akt … 295/05 – 3 lat pozbawienia wolności i wymierzenie w miejsce kar

jednostkowych z wyroków o sygn. akt … 75/09 i II K 295/05 nowej kary łącznej

de facto surowszej o 6 miesięcy pozbawienia wolności.

W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy uwzględni

wskazane wyżej uwagi i będąc związany zapatrywaniem wyrażonym w

uzasadnieniu Sądu Najwyższego (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.)

wyda prawidłowe rozstrzygnięcie w przedmiocie wyroku łącznego co do

8

skazań w sprawach o sygn. akt II K 75/09 i II K 295/05 dotyczących ww.

skazanego.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.