I UK 54/13

Sygn. akt I UK 54/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania L. L.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 sierpnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z 16 października 2012 r. zmienił

wyrok Sądu Okręgowego w O. i oddalił odwołanie wnioskodawcy L. L. od decyzji

2

pozwanego organu rentowego z 30 stycznia 2012 r., którą odmówiono mu prawa

do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy na podstawie nowej regulacji z

art. 58 ust. 4 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (dalej jako

„ustawa emerytalna”).

Sąd Okręgowy, który zmienił decyzję pozwanego i przyznał wnioskodawcy

prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 27 października 2011 r.

na stałe ustalił, że wnioskodawca posiada 28 lat, 3 miesiące i 11 dni stażu

ubezpieczeniowego. Od 1998 r. pozostaje bez pracy. Lekarz orzecznik 3 grudnia

2008 r. stwierdził u niego trwałą całkowitą niezdolność do pracy od 4 sierpnia

2008 r. Pozwany decyzją prawomocną z 29 września 2011 r. (zapewne chodzi o

decyzję z 6 stycznia 2009 r.) odmówił wnioskodawcy prawa do renty.

Wnioskodawca 27 października 2011 r. ponownie złożył wniosek o rentę i pozwany

decyzją (skarżoną) z 30 stycznia 2012 r. odmówił mu prawa do renty ze względu na

brak 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego w dziesięcioleciu

poprzedzającym powstanie niezdolności do pracy i złożenie wniosku. Sąd

Okręgowy uznał, że wobec ustalenia u wnioskodawcy trwałej niezdolności do pracy

od 4 sierpnia 2008 r., to już wówczas nabył on prawo do renty, czyli według

ówczesnej regulacji art. 57 ust. 2 ustawy emerytalnej i zgodnie z uchwałą składu

powiększonego Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05. Skoro

niezdolność jest trwała to tylko wniosek o rentę warunkował jej wypłatę. Pozwany

powinien przyznać wnioskodawcy rentę już w decyzji z 29 września 2008 r.

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanego i nie podzielił stanowiska

Sądu Okręgowego. Decydujące znaczenie ma zmiana ustawy emerytalnej przez

dodanie do art. 58 ust. 4. Przepis ten zmienił zasady nabywania prawa do renty dla

osób całkowicie niezdolnych do pracy o długim stażu ubezpieczeniowym, lecz

niespełniających pozostałych warunków prawa do renty. Zgodnie z tą regulacją, art.

58 ust. 2, czyli warunku 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego w

dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy lub przed

zgłoszeniem wniosku, nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił wyższy

okres składkowy i nieskładkowy – 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest

całkowicie niezdolny do pracy. Do sytuacji ubezpieczonego zastosowanie miała

nowa regulacja i renta mu nie przysługuje, bo nie ma 30 lat okresów składkowych i

3

nieskładkowych. Uchwała Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05,

dotycząca art. 57 ust. 2 i art. 58 ust. 2 ustawy emerytalnej, wobec zmiany regulacji

prawnej (przepisu art. 58 ust. 4), utraciła swe znaczenie. Nowelizacja pozwala na

odstąpienie od stosowania przepisu art. 58 ust. 2 jedynie w przypadku, gdy

ubezpieczony mężczyzna udowodni okres ubezpieczenia wynoszący co najmniej

30 lat. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wnioskodawca nie nabył prawa do renty przed

wejściem w życie art. 58 ust. 4, tj. przed 23 września 2011 r. Przepisy art. 186

ustawy emerytalnej, jak też art. 3 ustawy z 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

emerytalnej, stanowiący, że ustawa zmieniająca wchodzi w życie po upływie 14 dni

od ogłoszenia, „nie respektują modelu ochrony praw nabytych w stosunku do osób

ubiegających się o rentę, gdyż swym zakresem nie obejmują osób, które przed

wejścia w życie spełniły warunki do przyznania renty, na podstawie art. 57 ust. 2

ustawy ale nie wystąpiły ze stosownym wnioskiem. Również konstytucyjna zasada

ochrony praw nabytych nie znajduje zastosowania do ubezpieczonych będących w

sytuacji wnioskodawcy, bowiem nie wyklucza stanowienia dla nich regulacji mniej

korzystnych. Zasadą jest, w świetle art. 186 ustawy emerytalnej oraz art. 3 ustawy z

28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy emerytalnej, uwzględnianie stanu prawnego

istniejącego w dacie wydania przez organ rentowy decyzji, a ściślej z daty złożenia

wniosku o rentę (wyroki Sądu Najwyższego z 3 grudnia 1998 r., II UKN 341/98 i z

23 listopada 2004 r., I UK 171/04)”. Ponadto, Sąd ocenia legalność decyzji rentowej

według stanu rzeczy istniejącego w chwili jej wydania. Jest związany zakresem

spornej decyzji, który w sprawach o rentę wyznacza między innymi data złożenia

wniosku (sprawy Sądu Najwyższego: II URN 114/03, II UZ 52/99, II UKN 204/99,

II UKN 759/99, II UZ 25/01, II UKN 732/00). Nierozpoznanie przez sąd pierwszej

instancji sprawy w zakresie objętym decyzją ZUS stanowi nierozpoznanie jej istoty

(III UK 20/07). „W sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy nie jest wyłączone

orzekanie o tym świadczeniu za okres późniejszy niż określony w decyzji organu

rentowego ale nie wcześniejszy”.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie prawa

materialnego: 1) art. 58 ust. 4 ustawy emerytalnej, znowelizowanego ustawą z 28

lipca 2011 r., przez niewłaściwe jego zastosowanie w sytuacji ubezpieczonego,

który nabył prawo do renty przed wejściem w życie noweli (23 września 2011 r., po

4

14-dniowej vacatio legis), na podstawie którego ubezpieczony utracił prawo do

renty, ponieważ nie posiada 30-letniego okresu zatrudnienia oraz art. 100 ust. 1

ustawy emerytalnej przez jego niezastosowanie. Ubezpieczony nabył prawo do

renty przed złożeniem wniosku i Sąd Apelacyjny niezasadnie nie zastosował

art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej; 2) art. 2, art. 67 ust. 1 Konstytucji RP przez ich

niezastosowanie oraz art. 186 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej przez

błędną wykładnię sprowadzającą się do konkluzji Sądu Apelacyjnego, że art. 186 w

związku z art. 3 ustawy z 28 lipca 2011 r., nie respektują modelu ochrony praw

nabytych w stosunku do osób ubiegających się o rentę. A contrario do art. 186

ustawy emerytalnej wnioski osób, które odpowiadały warunkom na podstawie

przepisów dotychczasowych podlegają rozpoznaniu według przepisów

dotychczasowych. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi uzasadniają jej wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zasadnie podważają orzeczenie Sądu Apelacyjnego, oparte na tezie, że

wprowadzenie nowej regulacji w art. 58 ust. 4 ustawy emerytalnej, wyklucza prawo

skarżącego do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, choć już w 2008 r.

spełniał wszystkie warunki prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy,

czyli przed wprowadzeniem nowej regulacji. Ustawa zmieniająca z 28 lipca 2011 r.,

wprowadzająca nową regulację w art. 58 ust. 4, nie zmieniła podstawowej zasady

ustawy emerytalnej, że prawo do świadczeń w niej określonych powstaje z dniem

spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa (art. 100

ust. 1 ustawy emerytalnej). Nie została też zmieniona zasada, że świadczenia

wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej

jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek (art. 129 ust. 1 ustawy

emerytalnej). Bezsporne jest, że skarżący przed zmianą regulacji spełniał wszystkie

warunki prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Gdyby aprobować

rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego, to należałoby stwierdzić, że w ustawie

5

zmieniającej zawarty był przepis ekstraordynaryjny, który wyłączałby podstawą

zasadę ustawy emerytalnej z art. 100 ust. 1, tj. że prawo do renty (emerytury)

powstaje ex lege z dniem spełnienia wszystkich warunków. Takiego przepisu w

ustawie zmieniającej nie ma. Oczywiście ustawę zmieniającą w części dotyczącej

art. 58 ust. 4 ustawy emerytalnej można odczytać jako brak zgody ustawodawcy na

dotychczasową wykładnię prawa przyjętą w uchwale powiększonego składu Sądu

Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, jednak nie całkowity, gdyż nowa

regulacja aprobuje kierunek wykładni, jednak z większymi progami stażowymi (25

lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny). Wolą ustawodawcy było wyraźne

uregulowanie tej sytuacji i nie można stwierdzić, żeby nowa regulacja rozciągała się

wstecz. Przeciwne twierdzenie musiałoby wskazać pozytywną regulację (przepis) o

działaniu prawa wstecz, czyli wyłączającą zasadę z art. 100 ust. 1 ustawy

emerytalnej. Takiej regulacji, odnoszącej się do ubezpieczonych, którzy prawo do

renty nabyli z mocy prawa, choć nie wystąpili o wypłatę świadczenia (art. 129

ust. 1) w ustawie nowelizacyjnej nie ma. Gdyby ją wprowadzono, to jej zgodność z

ustawą zasadniczą byłaby wysoce wątpliwa, choćby ze względu na ekspektatywę

maksymalnie ukształtowaną i ochronę prawa nabytego (art. 2 Konstytucji). Wszak

według Sądu Apelacyjnego nowa ustawa miałaby pozbawić skarżącego prawa,

które nabył na mocy poprzedniej regulacji (ustawy). Zasadnie zatem zarzuca

skarżący, iż argumentacja podana przez Sąd Apelacyjny nie uzasadnia takiego

stwierdzenia. Nietrafne jest stanowisko, że przepisy art. 186 ust. 1 i 2 ustawy

emerytalnej oraz art. 3 ustawy zmieniającej „nie respektują modelu ochrony praw

nabytych”. Przepis art. 186 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej dotyczy sytuacji

ubezpieczonych w chwili wejścia w życie tej ustawy, czyli 1 stycznia 1999 r.,

natomiast art. 3 ustawy zmieniającej określa tylko datę wejścia jej w życie (po

upływie 14 dnia od ogłoszenia). Tak samo nieuprawniona jest argumentacja, że

rozstrzygające znaczenie ma stan prawny z chwili wydania decyzji przez organ

rentowy, czyli nowa regulacja z art. 58 ust. 4 ustawy emerytalnej, gdyż również

organ rentowy związany był zasadą z art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z

ustalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego w sferze praw emerytalno-

rentowych zasadą ochrony praw nabytych objęte są zarówno prawa nabyte w

drodze skonkretyzowanych decyzji, przyznających świadczenia, jak i prawa nabyte

6

in abstracto zgodnie z ustawą przed zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie.

Natomiast w przypadku ekspektatyw praw podmiotowych ochrona ogranicza się do

ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych, tj. takich, które spełniają zasadniczo

wszystkie przesłanki ustawowe nabycia pod rządami danej ustawy (zob. powołany

w skardze kasacyjnej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 stycznia 2000 r.,

K 18/99 i powołane w nim orzeczenia Trybunału z 11 lutego 1992 r., K 14/91, z 23

listopada 1998 r., SK 7/98, z 22 czerwca 1999 r., K 5/99).

W ocenie skargi kasacyjnej nie można pominąć, że Sąd Najwyższy

rozstrzygnął już skargę kasacyjną innego ubezpieczonego w podobnej sytuacji

faktycznej i prawnej, w sprawie, w której Sąd Apelacyjny również uznał, że nowa

regulacja z art. 58 ust. 4 ustawy emerytalnej wyklucza prawo ubezpieczonego do

renty, choć przed zmianą prawa spełniał warunki prawa do renty z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy (posiadał 25 lat stażu ubezpieczeniowego). Skarga

ubezpieczonego okazała się zasadna i na tle wprowadzonej zmiany do ustawy

emerytalnej (art. 58 ust. 4) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że zmiany w

przepisach ograniczające dotychczasowe uprawnienia czy wprowadzające

dodatkowe warunki nabycia prawa do renty nie mają wpływu na istnienie prawa

nabytego (powstałego) przed tymi zmianami, niezależnie od tego kiedy został

złożony wniosek o świadczenie (jego realizację). Przepis art. 58 ust. 4 ustawy

emerytalnej nie stosuje się do ubezpieczonego, który przed 23 września 2011 r.

nabył prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na warunkach określonych w

art. 57 ust. 2 tej ustawy, a całkowita niezdolność do pracy utrzymuje się po tym dniu

nadal i nieprzerwanie (wyrok Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2013 r., I UK 9/13).

Skarżący nabył prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w

stanie prawnym obowiązującym przed dniem 23 września 2011 r., na warunkach

ustanowionych w art. 57 ust. 2 ustawy emerytalnej (wskazana uchwała Sądu

Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05) i żaden z tym warunków, w

szczególności niezdolność do pracy w stopniu całkowitym, nie ustał po tym dniu.

Powyższa wykładnia prawa będzie wiążąca przy ponownym rozpoznaniu

sprawy. Rozpoznając apelację pozwanego Sąd Apelacyjny samodzielnie jednak

oceni – jako że nie było to przedmiotem zarzutu skargi, a nawet rozważań w

zaskarżonym wyroku – zarzut apelacji, że po wniosku skarżącego w 2008 r. o

7

rentę, pozwany wydał decyzję 29 września 2008 r. (zapewne chodzi o decyzję z 6

stycznia 2009 r., znajdującą się w aktach rentowych, skoro orzeczenie lekarza

orzecznika jest z grudnia 2008 r.), odmawiającą mu prawa do renty, od której nie

wniósł odwołania. Pozwany zarzuca, że decyzja jest prawomocna (ostateczna).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.