I CSK 34/13

Sygn. akt I CSK 34/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "M." w W.

przeciwko Miastu W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2011 roku, Sąd Okręgowy w W. zasądził od

pozwanego Miasta W. na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej „M.” kwotę 386.726,15

złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu, podnosząc, że w umowie z

dnia 18 kwietnia 1983 r. o oddanie powodowej Spółdzielni bliżej opisanego gruntu

w użytkowanie wieczyste, ustalono, że przez czas trwania umowy Spółdzielnia

będzie uiszczać opłatę roczną z tytułu użytkowania wieczystego z 50 procentową

bonifikatą. Mimo takiego zapisu umownego Spółdzielnia uiszczała co rok, na

wezwanie strony pozwanej jako właściciela gruntu, opłatę w pełnej wysokości. W

grudniu 2010 r. Spółdzielnia zażądała od pozwanego zwrotu, w terminie 14 dni,

połowy opłaty za użytkowanie wieczyste uiszczonej w 2007 r., to jest kwoty

192.540,83 zł. oraz połowy opłaty za rok 2008, to jest kwoty 194.185,30 zł jako

świadczenia nienależnego, albowiem spełnionego bez podstawy prawnej.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo w całości, wskazując na

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2004 roku (III CZP 23/04, OSNC

2005, nr 7-8, poz. 120) zgodnie z którą, obniżenie opłaty rocznej z tytułu

użytkowania wieczystego o 50%, ustalone w umowie o oddanie gruntu

w użytkowanie wieczyste, zawartej w czasie obowiązywania ustawy z dnia 14 lipca

1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159

ze zm.), zachowuje skuteczność także pod rządem ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 46,

poz. 543 ze zm.) dopóty, dopóki umowa stron w tym zakresie nie zostanie

skutecznie zmieniona.

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2012 roku Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego, podzielając ustalenia faktyczne i wnioski prawne Sądu pierwszej

instancji.

W skardze kasacyjnej strona pozwana, zaskarżając powyższy wyrok

w całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego to jest art. 118 k.c. i art. 411

punkt 1 k.c. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

3

sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości, z uwzględnieniem kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 411 punkt 1 k.c. przez błędną

wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie, polegające, według skarżącego, na

przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, że brak obowiązku zwrotu nienależnie

spełnionego świadczenia zachodzi wyłącznie w przypadku pozytywnej wiedzy

zubożonego o braku obowiązku spełnienia świadczenia, podczas, gdy, w ocenie

pozwanego, zachodzi on również w przypadku niedołożenia przez świadczącego

należytej staranności w ustaleniu, czy jest on zobowiązany do świadczenia.

Stanowisko zaprezentowane w skardze kasacyjnej przez skarżącego nie

uwzględnia, że do zastosowania wskazanego przepisu niezbędne jest wystąpienie

przesłanki o charakterze obiektywnym w postaci nieistnienia zobowiązania,

stanowiącego podstawę prawną świadczenia, oraz przesłanek subiektywnych,

a mianowicie pozytywnej wiedzy po stronie świadczącego o braku zobowiązania

i mimo to, chęci, woli, zamiaru jego spełnienia na rzecz wzbogaconego.

Roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia wykluczone jest, w świetle art.

411 punkt 1 k.c. wówczas, gdy spełniający świadczenie ma pełną wiedzę o braku

własnego zobowiązania, a mimo to świadczy w określonym celu na rzecz adresata

świadczenia, godząc się z następczym brakiem możliwości domagania się od niego

zwrotu tego przysporzenia. W doktrynie przyjmuje się, że świadome spełnienie

świadczenia w warunkach, o których mowa w cytowanym wyżej przepisie,

następuje w celu uzyskania czyjejś przychylności, życzliwości, pomocy,

nawiązania, podtrzymania lub rozwinięcia współpracy, zażegnania sporu, uchylenia

niepewności, rozstrzygnięcia w związku z toczącym się już postępowaniem

sądowym, ewentualnie jako dowód dobrych intencji czy szacunku.

Sytuacja taka nie zachodzi, jeżeli spełniający świadczenie nie wie, że nie jest

do świadczenia zobowiązany, gdy działa pod wpływem błędu, to znaczy pozostaje

w błędnym przekonaniu, że spełnia należne świadczenie, podczas gdy przekonanie

to nie ma oparcia w okolicznościach lub jest wynikiem mylnego o nich wyobrażenia.

Nie ma przy tym znaczenia, przez kogo błąd został wywołany i że spełniający

4

świadczenie, przy dołożeniu należytej staranności, mógł się dowiedzieć, że do

świadczenia nie jest zobowiązany, a nawet że błąd został zawiniony przez

spełniającego świadczenie ( por. niepublikowany wyrok SN z dnia 6 grudnia 2002

roku, IV CKN 1575/00).

Z ustaleń faktycznych poczynionych w niniejszej sprawie wynika,

że przekazywanie opłat za użytkowanie wieczyste gruntu w pełnej wysokości było

efektem z jednej strony wezwań pozwanego, a z drugiej strony braku wiedzy

aktualnych organów statutowych Spółdzielni o treści umowy z 1983 roku. Sytuacja

taka, wskazująca na niedostateczne rozeznanie sytuacji prawnej Spółdzielni

w stosunku do właściciela gruntu w zakresie opłat, nie powinna mieć miejsca,

niemniej jednak nie może uzasadniać rozumienia art. 411 punkt 1 k.c. jako

podstawy zastosowania swoistej „kary" dla spełniającego nienależne świadczenie,

za jego błąd spowodowany brakiem należytej dbałości o własne interesy.

Skarga kasacyjna trafnie zarzuca natomiast naruszenie art. 118 k.c. przez

przyjęcie, że roszczenie powodowej Spółdzielni o zwrot bonifikaty od opłaty rocznej

z tytułu użytkowania wieczystego gruntu, przedawnia się, na podstawie art. 118 in

principio k.c. w terminie dziesięcioletnim.

W doktrynie i orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym

spółdzielnie mieszkaniowe prowadzą działalność gospodarczą, aczkolwiek

bezwynikową, to jest nie obliczoną na osiągnięcie zysku i w zakresie działalności

ukierunkowanej na szeroko pojęte zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych swoich

członków muszą być traktowane podobnie jak inni przedsiębiorcy (por. uchwała

składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP

117/91, OSNCP 1992, nr 5, poz. 65, uchwały SN z dnia 25 czerwca 1991 r., III CZP

53/91, „Biuletyn SN” 1991, nr 6, s. 5 i z dnia 26 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02,

OSNC 2002, nr 12, poz. 149 oraz wyroki SN z dnia 18 grudnia 1996 r., II CKN

28/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 44 i z dnia 12 marca 2004 r., II CK 53/03, nie publ).

Do sfery działalności gospodarczej spółdzielni mieszkaniowej zaliczyć należy

czynności związane z zarządem nieruchomościami stanowiącymi jej mienie,

a w ramach tego zarządu - czynności zmierzające do zabezpieczenia interesów

majątkowych członków spółdzielni, w tym dochodzenie roszczeń w celu ochrony

5

mienia spółdzielni przed uszczupleniem, przykładowo roszczeń o wynagrodzenie

za korzystanie z nieruchomości spółdzielni bez tytułu prawnego (por. uchwała SN

z dnia 26 kwietnia 2002 roku, III CZP 21/02, OSNC 2002, nr 12, poz.149) czy

zwrotu nienależnie uiszczonych przez spółdzielnię opłat z tytułu użytkowania

wieczystego.

Roszczenie spółdzielni skierowane przeciwko właścicielowi gruntu

o zasądzenie tych należności ulega więc przedawnieniu z upływem terminu

trzyletniego, stosownie do art. 118 in fine k.c. (por. wyrok SN z dnia 16.07.2003 r.,

V CK 24/02, OSNC 2004/10/157, wyrok SN z dnia 24.04.2003 r., I CKN 316/01,

OSNC 2004/7-8/117). Wskazać przy tym należy, że roszczenie z tytułu

nienależnego świadczenia, mającego taki charakter już w chwili jego spełnienia,

staje się wymagalne od tej chwili (por. wyrok SN z dnia 22.03.2001 r., V CKN

769/00, OSNC 2001/11/166).

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna pozwanego podlegała uwzględnieniu

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

es