I UK 138/13

Sygn. akt I UK 138/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania H. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 maja 2012 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. oddalił odwołanie H. D. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 24 stycznia 2012 r., którą organ rentowy odmówił

wnioskodawcy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

2

Sąd Okręgowy ustalił, że H. D. (urodzony w dniu 20 maja 1958 r.), w dniu 5

grudnia 2011 r. złożył wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Orzeczeniem

lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 grudnia 2011 r. został uznany za całkowicie

niezdolnego do pracy od listopada 2011 r. do 31 grudnia 2013 r. W dziesięcioleciu

poprzedzającym powstanie niezdolności do pracy oraz na dzień złożenia wniosku

wnioskodawca legitymował się okresami składkowymi i nieskładkowymi w

wymiarze 3 lat i 2 miesięcy. Łączny wymiar wszystkich okresów składkowych

wnioskodawcy wynosi 26 lat i 13 dni.

Sąd Okręgowy – uznając bezzasadność rozpatrywanego odwołania –

wskazał, że wnioskodawca nie spełnił łącznie wszystkich przesłanek prawa do

renty z tytułu niezdolności do pracy określonych w art. 57 i art. 58 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako: „ustawa emerytalno –

rentowa” lub „ustawa”). Wnioskodawca jest osobą całkowicie niezdolną do pracy

od listopada 2011 r. do 31 grudnia 2013 r., jednak w dziesięcioleciu

poprzedzającym powstanie tej niezdolności nie udowodnił co najmniej 5-letniego

okresu składkowego i nieskładkowego, wymaganego stosownie do treści przepisu

art. 58 ust. 2 ustawy emerytalno – rentowej. Nie legitymuje się także co najmniej

30-letnim okresem składkowym, o jakim mowa w art. 58 ust. 4 tej ustawy.

Wyrok Sądu Okręgowego wnioskodawca zaskarżył apelacją. Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 grudnia 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok oraz

poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał H. D. rentę z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy od 1 grudnia 2011 r. do 31 grudnia 2013 r. (pkt I);

stwierdził brak odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej

okoliczności niezbędnej do wydania decyzji (pkt II); zasądził od organu rentowego

na rzecz H. D. kwotę 30 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego (pkt

III).

Sąd Apelacyjny wskazał, że Sąd pierwszej instancji błędnie określił

początkową datę powstania całkowitej niezdolności wnioskodawcy do pracy jako

listopad 2011 r., gdyż – na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika organu

rentowego przyjętego za podstawę wydania zaskarżonej odwołaniem

wnioskodawcy decyzji jak i samej decyzji – całkowita niezdolność do pracy

3

wnioskodawcy istnieje od sierpnia 2011 r. do 31 grudnia 2013 r. W okresie od

listopada 2011 r. do grudnia 2012 r. wnioskodawca stał się dodatkowo niezdolny

do samodzielnej egzystencji. Na dzień złożenia wniosku o sporne świadczenie

odwołujący się posiada łącznie 26 lat i 13 dni okresów składkowych; nie spełnia

warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2

ustawy emerytalno – rentowej (nie dysponuje 5 letnim okresem składkowym i

nieskładkowym przypadającym w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem

wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy).

Sąd drugiej instancji przyjął, że dla rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest

przyjęcie właściwej wykładni przepisów ustawy emerytalno – rentowej i ustalenie,

czy nowelizacja przepisu art. 58 tej ustawy dokonana z dniem 23 września 2011 r.

ustawą z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 187, poz. 1112; dalej jako: „ustawa

zmieniająca”) prowadzi do innego rozumienia przepisów niż dotychczasowa,

przyjęta w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305), a jeżeli tak, to czy będzie ona miała

zastosowanie do sytuacji wnioskodawcy, który warunki przysługiwania prawa do

renty spełnił przed nowelizacją, a jedynie wniosek o sporne świadczenie złożył po

dniu wejścia w życie przedmiotowej nowelizacji. Sąd Apelacyjny stwierdził, że

przed nowelizacją dokonaną ustawą zmieniającą wykładnia przepisu art. 57 ust. 2

ustawy emerytalno – rentowej została przedstawiona w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, w której przyjęto, że renta z

tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres

składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla

mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych –

jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zmianami), bez potrzeby

wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu

składkowego i nieskładkowego, przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia

przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do

pracy. Przy przedstawionej wyżej wykładni przepisu art. 57 ust. 2 ustawy

emerytalno – rentowej wnioskodawca spełniłby warunki przysługiwania prawa do

4

renty. Jednakże z dniem 23 września 2011 r. w ustawie emerytalno – rentowej

dodano art. 58 ustęp 4 w brzmieniu: przepisu ust. 2 nie stosuje się do

ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6,

wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest

całkowicie niezdolny do pracy. W ocenie Sądu drugiej instancji przedmiotowa

nowelizacja wprawdzie nie dotyczyła bezpośrednio art. 57 ust. 2 ustawy

emerytalno – rentowej, do którego odnosiła się cytowana wyżej uchwała Sądu

Najwyższego, jednak z datą wejścia w życie tej nowelizacji przyjęta w uchwale

I UZP 5/05 wykładnia nie może się utrzymać. Dalsze stosowanie wykładni przyjętej

w uchwale I UZP 5/05 powodowałoby, że art. 58 ust. 4 ustawy emerytalno –

rentowej byłby przepisem martwym. Skoro bowiem nadal do przyznania renty w

przypadku całkowitej niezdolności do pracy i udowodnienia okresów składkowych i

nieskładkowych w wymiarze 25 lat dla mężczyzny, nie byłoby wymagane

spełnienie warunku z art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 2 (pięcioletni okres

składkowy i nieskładkowy w ostatnim dziesięcioleciu), to warunek wprowadzony w

art. 58 ust. 4 ustawy emerytalno – rentowej nigdy nie wchodziłby w rachubę, a

przecież wprowadza zaostrzone w stosunku do wymogu z art. 57 ust. 2 ustawy

okresy, w postaci ich przedłużenia i wyeliminowania okresów nieskładkowych

(ograniczenie tylko do okresów składkowych). Przedmiotowa nowelizacja – według

Sądu drugiej instancji – była celowym zabiegiem ustawodawcy prowadzącym do

zmiany dotychczasowej wykładni i przyjęcia, że od wejścia w życie nowelizacji,

ubezpieczony całkowicie niezdolny do pracy będzie zwolniony z obowiązku

wykazania warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1

pkt 5 i ust. 2 ustawy (pięcioletni okres składkowy i nieskładkowy w ostatnim

dziesięcioleciu), tylko w przypadku określonym w art. 58 ust. 4 – przy wykazaniu

przez mężczyznę 30 letniego okresu składkowego.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że wnioskodawca nie posiada 30 - letniego

okresu składkowego, a ponadto w ostatnim dziesięcioleciu przed złożeniem

wniosku i przed powstaniem niezdolności do pracy nie posiada 5 letniego okresu

składkowego i nieskładkowego. Wobec tego przy przyjęciu stanu prawnego

obowiązującego po nowelizacji ustawy emerytalno – rentowej i przy przedstawionej

wykładni przepisów ustawy emerytalno – rentowej, nie spełniałby przesłanek

5

przysługiwania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Oceniając spełnienie

przez wnioskodawcę przesłanek nabycia prawa do renty należy mieć na uwadze

to, że prawo do renty powstaje ex lege z chwilą spełnienia przesłanek nabycia

prawa, a nie z dniem wydania decyzji przez organ rentowy. Zgodnie z art. 100

ust. 1 ustawy emerytalno – rentowej prawo do świadczeń określonych w ustawie

powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego

prawa. Wszystkie warunki przysługiwania prawa do renty z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy, określone przez ustawodawcę przed nowelizacją ustawy

emerytalno – rentowej, wnioskodawca spełnił z datą ustalonego w orzeczeniu

lekarza orzecznika powstania tej niezdolności, czyli w sierpniu 2011 r., kiedy to stał

się całkowicie niezdolny do pracy, posiadając jednocześnie w tej dacie łączny

wymiar okresów składkowych wynoszący 26 lat i 13 dni. W sytuacji, gdy w tej dacie

(w sierpniu 2011 r.) wnioskodawca spełniał wszystkie wymogi warunkujące zgodnie

z obowiązującymi wówczas przepisami prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy i spełniał je nieprzerwanie do daty wydania decyzji organu rentowego, to do

powstania i przysługiwania prawa do renty należy zastosować przepisy

obowiązujące w dacie, w której wnioskodawca spełnił warunki nabycia prawa do

renty. Decyzja odmowna organu rentowego z 24 stycznia 2012 r., pomimo wydania

jej już po wejściu w życie nowelizacji, powinna zatem potwierdzić nabycie prawa do

świadczenia przed nowelizacją ustawy emerytalno – rentowej, a wypłatę

świadczenia przyznać, zgodnie z art. 129 ustawy emerytalno – rentowej, od

miesiąca złożenia wniosku (od 1 grudnia 2011 r.). Według Sądu drugiej instancji

ustawa emerytalno – rentowa wyraźnie rozróżnia powstanie prawa do świadczeń w

niej określonych (art. 100 ustawy), od zasad wypłaty tych świadczeń (art. 129 i

następne ustawy emerytalno – rentowej). Zmiana przepisów i zasad przysługiwania

prawa do świadczeń, która następuje już po uzyskaniu przez ubezpieczonego

prawa do takiego świadczenia ex lege, nie wpływa na wygaśnięcie jego już

uzyskanych uprawnień, o ile nie wynika to z treści przepisów (najczęściej

przejściowych) i przy zachowaniu praw słusznie nabytych. Sąd drugiej instancji

miał na uwadze stanowisko orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczące obowiązku

orzekania przez sąd ubezpieczeń społecznych według stanu z daty wydania

decyzji organu rentowego. Uznał jednak, że stanowisko to dotyczy innej – niż w

6

rozpatrywanej sprawie – sytuacji, w której ubezpieczony nie spełnia jednej z

przesłanek prawa do świadczenia na dzień wydania decyzji organu rentowego, a

spełnia ją już po złożeniu odwołania, w okresie trwania postępowania sądowego.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego (w całości) organ rentowy zaskarżył

skargą kasacyjną. Skargę oparto na pierwszej podstawie kasacyjnej określonej w

art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., w ramach której zarzucono naruszenie art. 57 ust. 1 pkt 2,

art. 100 ust. 1 i art. 129 ust. 1 ustawy emerytalno – rentowej przez niewłaściwe

zastosowanie art. 57 ust. 1 pkt 2 tej ustawy z uwzględnieniem jego wykładni

dokonanej przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania.

W uzasadnieniu podstawy skargi wskazano, że w stosunku do odwołującego

się, który wniosek o przyznanie prawa do renty złożył w dniu 5 grudnia 2011 r., już

po wejściu w życie obowiązującej od 23 września 2011 r. nowelizacji ustawy

emerytalno – rentowej, należy stosować regulacje tej ustawy obowiązujące w

dacie złożenia wniosku o sporne świadczenie. W takiej sytuacji, przy ocenie prawa

do renty z tytułu niezdolności do pracy odwołujący się nie spełnia warunku

określonego w przepisie art. 58 ust. 4 ustawy emerytalno – rentowej. W ocenie

skarżącego Sąd drugiej instancji niekonsekwentnie – pomimo przyjęcia, że z dniem

23 września 2011 r. wykładnia przepisu art. 57 ust. 2 ustawy emerytalno – rentowej

przedstawiona w uchwale I UZP 5/05 nie może się utrzymać – wykładnię tę

zastosował w swoim wyroku wydanym w dniu 18 grudnia 2012 r. Wskazano

ponadto, że jeżeli Sąd drugiej instancji rozgranicza prawo do świadczenia (art. 100

ustawy emerytalno – rentowej) od prawa do jego wypłaty (art. 129 ustawy), to

powinien to dookreślić w sentencji zaskarżonego wyroku przez ustalenie innej daty

nabycia prawa do renty oraz innej daty jej podjęcia.

Skarżący wskazał, że ustawodawca dokonał przedmiotowej zmiany art. 58

ustawy emerytalno – rentowej mając na względzie uchwałę Sądu Najwyższego

I UZP 5/05 bez jednoczesnego wprowadzenia przepisów przejściowych, które

umożliwiałyby stosowanie dotychczasowych reguł prawnych w odniesieniu do

wniosków o świadczenia rentowe złożonych po dniu 23 września 2011 r. – przy

7

spełnieniu warunków do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy

przed dniem wejścia w życie nowelizacji. W uzasadnieniu do projektu ustawy

zmieniającej wskazano, że (...) pomimo złagodzenia warunków wymaganych do

uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy należy oczekiwać, że wydatki na te

świadczenia nie wzrosną, lecz zmniejszą się (...). W ocenie skarżącego powyższe

wskazuje, że intencją ustawodawcy było wprowadzenie zmian od dnia wskazanego

w samej ustawie (po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia ustawy). Inaczej

sformułowania zawarte w uzasadnieniu projektu do ustawy zmieniającej dotyczące

skutków finansowych proponowanych zmian na sektor finansów publicznych byłyby

fikcją, gdyż nie można byłoby ustalić liczby potencjalnych świadczeniobiorców,

którzy przed dniem 23 września 2011 r. ex lege nabyli prawo do renty z tytułu

niezdolności do pracy, lecz faktycznie nie złożyli wniosków o przyznanie prawa do

tego świadczenia.

Zasadą jest, że przyznanie prawa do świadczenia jest nierozerwalnie

połączone z jego wypłatą. W ocenie skarżącego z bezspornego stanu faktycznego

sprawy wynika, że wnioskodawca spełniał warunki do nabycia prawa do renty z

tytułu niezdolności do pracy tylko i wyłącznie w okresie od sierpnia 2011 r. do 22

września 2011 r. (tj. według stanu prawnego obowiązującego przed nowelizacją

wprowadzoną od 23 września 2011 r.). Natomiast w dacie złożenia wniosku o rentę

(5 grudnia 2011 r.) wnioskodawca warunków tych nie spełniał i nie mógł skutecznie

nabyć prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. W stanie faktycznym sprawy

niedopuszczalne jest stosowania wstecznego stanu prawnego w odniesieniu do

daty złożenia wniosku o przyznanie prawa do świadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty materialnoprawnej (jedynej) podstawy skargi kasacyjnej są

bezzasadne, zwłaszcza, że skarżący nie eksponuje naruszenia przepisu art. 58

ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych.

W stanie faktycznym sprawy – jak to wynika z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku Sądu Apelacyjnego– wnioskodawca H. D. spełnił warunki nabycia prawa do

8

renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w sierpniu 2011 r., na podstawie

przepisów ustawy emerytalno – rentowej w ich brzmieniu obowiązującym przed

dniem 23 września 2011 r. Natomiast wniosek o przyznanie prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy złożył w dniu 5 grudnia 2011 r., gdy obowiązywał już przepis

art. 58 ust. 4 tej ustawy. Problem, który wynika z podstawy rozpoznawanej skargi

kasacyjnej dotyczy zarzucanej niewłaściwej interpretacji koincydencji art. 57 ust. 1

pkt 2, art. 100 ust. 1 i art. 129 ust. 1 w aspekcie kwestii, czy przesłanki nabycia

prawa do świadczenia rentowego można oceniać według stanu prawnego

istniejącego jeszcze przed złożeniem wniosku o rentę, czy też należy uwzględnić

zmieniony na niekorzyść wnioskodawcy stan prawny obowiązujący w dacie

złożenia wniosku o świadczenie rentowe. Przedstawiona w rozpatrywanej skardze

kasacyjnej kwestia powstała na tle zmiany stanu prawnego – nowelizacji z dniem

23 września 2011 r. ustawy emerytalno – rentowej i dodania do przepisu art. 58 tej

ustawy ust. 4, który ograniczył krąg podmiotów uprawnionych do renty. Pomimo to

skarga nie zarzuca w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. naruszenia przepisu art. 58 ust. 4 ustawy emerytalno – rentowej.

Wskazać należy, że Sąd Najwyższy zajmował się już wynikającym ze skargi

problemem i na tle wykładni art. 58 ust. 4 powołanej ustawy zajął stanowisko,

zgodnie z którym zmiany w przepisach ograniczające dotychczasowe uprawnienia,

czy wprowadzające dodatkowe warunki nabycia prawa do renty nie mają wpływu

na istnienie prawa nabytego (powstałego) przed tymi zmianami, niezależnie od

tego kiedy został złożony wniosek o świadczenie (jego realizację). Przepisu art. 58

ust. 4 ustawy emerytalno – rentowej nie stosuje się do ubezpieczonego, który

przed 23 września 2011 r. nabył prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na

warunkach określonych w art. 57 ust. 2 tej ustawy, a całkowita niezdolność do

pracy utrzymuje się po tym dniu nadal i nieprzerwanie (wyroki Sądu Najwyższego z

12 czerwca 2013 r., I UK 9/13, a także z dnia 28 sierpnia 2013 r., I UK 54/13 –

dotychczas niepublikowane). Sąd Najwyższy, rozpoznający skargę kasacyjną,

zaaprobował stanowisko przedstawione w tych korelujących z niniejszą skargą

kasacyjną sprawach.

W wyroku z dnia 12 czerwca 2013 r., I UK 9/13, Sąd Najwyższy wskazał w

szczególności, że w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 23 września

9

2011 r. (wejście w życie ustawy zmieniającej) obowiązywała wykładnia art. 57

ustawy emerytalno – rentowej przedstawiona w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, zgodnie z którą przepis

ten wyodrębniał dwie kategorie ubezpieczonych, nabywających prawo do

świadczenia rentowego na samodzielnych warunkach określonych w jego ust. 1 lub

ust. 2. Oznaczało to, że ubezpieczony, o którym stanowi art. 57 ust. 2 ustawy nie

musiał spełniać nie tylko warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 3, ale również

warunku ustanowionego w art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z - definiującym pojęcie

wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego - art. 58 ust. 1 i 2.

Przedstawiona w uchwale I UZP 5/05 wykładnia nie spotkała się z akceptacją

ustawodawcy, czego wyraz stanowi dodanie z dniem 23 września 2011 r. przez

art. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej do art. 58 ustawy emerytalnej ustępu 4, zgodnie z

którym przepisu ust. 2 (ustanawiającego w stosunku do osób, których niezdolność

do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat – art. 58 ust. 1 pkt 5, wymaganie

legitymowania się co najmniej 5-letnim okresem składkowym i nieskładkowym

przypadającym w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o

rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy) nie stosuje się do

ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6,

wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest

całkowicie niezdolny do pracy. Wprowadzenie tej zmiany powoduje, że art. 57

ust. 2 ustawy emerytalno – rentowej nie może być już interpretowany jako przepis

samodzielnie określający warunki wymagane do nabycia prawa do renty, ale

jedynie łagodzący w stosunku do osób w nim wymienionych warunki przewidziane

w art. 57 ust. 1, a konkretnie zwalniający te osoby z obowiązku spełnienia

określonego w art. 57 ust. 1 pkt 3 wymagania powstania niezdolności do pracy nie

później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania wymienionych w nim okresów

ubezpieczenia. Osoby te muszą natomiast wykazać spełnienie przewidzianego

przez art. 58 ust. 2 warunku „częstości” stażu ubezpieczeniowego, chyba, że

wykażą posiadanie okresów składkowych określonych w art. 6, w rozmiarze co

najmniej 25 lat dla kobiet i 30 lat dla mężczyzn (por. także pkt 1 uzasadnienia

projektu ustawy zmieniającej, Sejm RP VI kadencji, nr druku: 4343).

10

Nie ma racji skarżący w swoim twierdzeniu o „niedopuszczalności”

stosowania – w stanie faktycznym sprawy - wcześniejszego stanu prawnego w

odniesieniu do daty złożenia wniosku o przyznanie prawa do świadczenia. Skarga

kasacyjna nie przedstawia w zakresie powyższego twierdzenia przekonującej

argumentacji. Nie eksponuje ponadto problemów, które mogłyby powstać przy

wykładni art. 100 ust. 1 w/w ustawy w związku z art. 316 § 1 k.p.c.

W ocenie Sądu Najwyższego datę nabycia prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy określa art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej, ustanawiający

generalną zasadę, zgodnie z którą prawo do świadczeń określonych w ustawie

powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego

prawa. Nabycie prawa do świadczenia następuje zatem ex lege i co do zasady nie

jest uzależnione ani od złożenia przez ubezpieczonego stosownego wniosku, ani

od ustalenia (potwierdzenia) tego prawa decyzją organu rentowego, która ma

jedynie charakter deklaratoryjny. Przewidziany w art. 116 ust. 1 ustawy emerytalnej

wniosek o świadczenie nie jest elementem prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy, gdyż te określa art. 57 tej ustawy, a stanowi jedynie żądanie realizacji

świadczenia nabytego z mocy prawa (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20

grudnia 2000 r., III ZP 29/00, OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 418). Wniosek ten ma

natomiast znaczenie dla powstania prawa do wypłaty świadczenia rentowego, co

wynika wprost z art. 129 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym świadczenia wypłaca się

poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż

od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Oznacza

to, że zmiany w przepisach ograniczające dotychczasowe uprawnienia, czy

wprowadzające dodatkowe warunki nabycia prawa do renty nie mają wpływu na

istnienie prawa nabytego (powstałego) przed tymi zmianami, niezależnie od tego,

kiedy został złożony wniosek o świadczenie (jego realizację). W wyroku z dnia 28

sierpnia 2013 r., I UK 54/13 – dotychczas niepublikowanym, Sąd Najwyższy

odnosząc się do kwestii związanej z nowelizacją z dniem 23 września 2011 r.

ustawy emerytalno – rentowej wskazał w szczególności, że w ustawie zmieniającej

nie ma przepisu „ekstraordynaryjnego”, który wyłączałby zasadę art. 100 ust. 1, że

prawo do renty (emerytury) powstaje ex lege z dniem spełnienia wszystkich

warunków. Ustawę zmieniającą w części dotyczącej art. 58 ust. 4 ustawy

11

emerytalno – rentowej można odczytać jako brak zgody ustawodawcy na

dotychczasową wykładnię prawa przyjętą w uchwale I UZP 5/05, jednak nie

całkowity, gdyż nowa regulacja aprobuje kierunek wykładni, jednak z większymi

progami stażowymi (25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny). Wolą ustawodawcy

było wyraźne uregulowanie tej sytuacji i nie można stwierdzić, żeby nowa regulacja

rozciągała się wstecz. Przeciwne twierdzenie musiałoby wskazać pozytywną

regulację (przepis) o działaniu prawa wstecz, czyli wyłączającą zasadę z art. 100

ust. 1 ustawy emerytalno - rentowej. Takiej regulacji, odnoszącej się do

ubezpieczonych, którzy prawo do renty nabyli z mocy prawa, choć nie wystąpili o

wypłatę świadczenia (art. 129 ust. 1) w ustawie zmieniającej nie ma. Gdyby ją

wprowadzono, to jej zgodność z ustawą zasadniczą byłaby wysoce wątpliwa,

choćby ze względu na ekspektatywę maksymalnie ukształtowaną i ochronę prawa

nabytego (art. 2 Konstytucji RP). Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Trybunału

Konstytucyjnego w sferze praw emerytalno-rentowych zasadą ochrony praw

nabytych objęte są zarówno prawa nabyte w drodze skonkretyzowanych decyzji,

przyznających świadczenia, jak i prawa nabyte in abstracto zgodnie z ustawą przed

zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie. Natomiast w przypadku ekspektatyw praw

podmiotowych ochrona ogranicza się do ekspektatyw maksymalnie

ukształtowanych, tj. takich, które spełniają zasadniczo wszystkie przesłanki

ustawowe nabycia pod rządami danej ustawy (zob. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z 4 stycznia 2000 r., K 18/99 i powołane w nim orzeczenia

Trybunału z 11 lutego 1992 r., K 14/91, z 23 listopada 1998 r., SK 7/98, z 22

czerwca 1999 r., K 5/99).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną

akceptuje przedstawione w wyrokach Sądu Najwyższego I UK 9/13 oraz I UK

54/13 analizy interpretacyjne wskazanych przepisów prawa ubezpieczeń

społecznych w kontekście zmiany stanu prawnego, dokonanej ustawą z dnia 28

lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Zaskarżony rozpatrywaną skargą kasacyjną wyrok Sądu

Apelacyjnego nie jest sprzeczny z przedstawionymi wyżej poglądami judykatury w

zakresie omawianej kwestii i trafne jest jego stanowisko, zgodnie z którym

ubezpieczony H. D. nabył prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy

12

w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 23 września 2011 r., na warunkach

ustanowionych w art. 57 ust. 2 ustawy emerytalno – rentowej (wskazana uchwała

Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05) i żaden z tym warunków, w

szczególności niezdolność do pracy w stopniu całkowitym, nie ustał po tym dniu.

Prawidłowe jest także zastosowanie przez Sąd drugiej instancji przepisu art. 129

ust. 1 ustawy emerytalno – rentowej i przyjęcie – w ustalonym stanie faktycznym

sprawy, że skoro ubezpieczony złożył wniosek o rentę w dniu 5 grudnia 2011 r. to

prawo do jej wypłaty należało przyznać ubezpieczonemu stosownie do treści

przepisu art. 129 ust. 1 tej ustawy - od grudnia 2011 r. Powołany w skardze

kasacyjnej organu rentowego wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2010 r., I

UK 16/10 – LEX nr 607441, dotyczył innej sytuacji faktycznej i prawnej – pobierania

przez ubezpieczonego zasiłku chorobowego i jego wpływu na określenie daty

początkowej przyznania świadczenia rentowego (art. 100 ust. 2 ustawy emerytalno

– rentowej).

Wskazywane w skardze kasacyjnej uzasadnienie rządowego projektu

ustawy nowelizacyjnej nie może implikować sugerowanej w skardze wykładni

przepisów, gdyż wprowadzało ono w błąd posłów i senatorów przez konstatację, że

nowelizacja jest korzystna dla ubezpieczonych – podczas, gdy de facto zaostrzała

kryteria przyznawania rent z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.

W związku z powyższym, Sąd Najwyższy – uznając, że podstawa

rozpatrywanej skargi kasacyjnej jest nieuzasadniona – na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak sentencji.