I CSK 114/13

Sygn. akt I CSK 114/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa R. Ż.

przeciwko M. E. i J. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 października 2012 r.,

uchyla wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części (pkt I

ppkt 1 i 3, pkt III, IV i V) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód R. Ż. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz solidarnie od pozwanych J.

S. i M. E. kwoty 130.490,05 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu.

W uzasadnieniu wskazał, że egzekucja tej należności - zasądzonej na jego rzecz

od P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. prawomocnym wyrokiem Sąd

Okręgowego w W. - okazała się bezskuteczna. Pozwani, jako zarządcy Spółki P.

ponoszą odpowiedzialność za jej zobowiązania na podstawie art. 299 § 1 k.s.h.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 29 stycznia 2010 r. uwzględnił

powództwo w całości. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 listopada 2010 r. uchylił

powyższy wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy zasądził na rzecz

powoda solidarnie od pozwanych kwotę 35.821 zł z odsetkami ustawowymi od dnia

31 marca 2011 r. oraz od pozwanego M. E. kwotę 26.303,08 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 7 marca 2011 r., oddalił powództwo w pozostałej części i

orzekł o kosztach procesu, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące

ustalenia i wnioski.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 7 stycznia 2005 r. zasądził od P.

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na rzecz powoda - tytułem

wynagrodzenia za pracę brutto za okres od sierpnia 2002 r. do kwietnia 2003 r.

oraz za czerwiec i lipiec 2003 r. - łącznie 130.490,05 zł z odsetkami ustawowymi od

konkretnych kwot składających się na tę sumę. Zasądzone należności wynikają ze

zobowiązania spółki P. powstałego w czasie, kiedy jej zarządcami byli pozwani; ich

egzekucja okazała się bezskuteczna. Złożony w dniu 10 lutego 2003 r. wniosek o

ogłoszenie upadłości tej spółki był spóźniony, gdyż przestała ona trwale regulować

swoje długi z dniem 31 grudnia 2002 r. Pozwani nie wykazali istnienia przesłanek

uwalniających ich od odpowiedzialności za zobowiązania spółki (art. 299 § 2 k.s.h.).

Powództwo jest zatem - co do zasady - usprawiedliwione (art. 299 § 1 k.s.h.).

Powód może jednak dochodzić skutecznie od pozwanych z tytułu zasądzonych

należności jedynie wynagrodzenia netto, tj. kwoty 26.580,95 zł za 2002 r. i kwoty

3

35.544,70 zł za 2003 r., przy czym pozwany J. S. odpowiada za wypłatę

wynagrodzenia za ten ostatni okres jedynie w 26 %, gdyż został odwołany z funkcji

członka zarządu spółki P. z dniem 12 lutego 2003 r. Dochodzone roszczenia nie

uległy przedawnieniu, gdyż termin przewidziany w art. 442 § 1 k.c. rozpoczął swój

bieg w dniu wydania przez komornika sądowego postanowienia o umorzeniu

egzekucji, tj. 19 czerwca 2006 r., zaś pozew został wniesiony w dniu 7 marca 2007

r.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji obu stron, wyrokiem zaskarżonym

skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od

pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 99.578,05 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 7 marca 2007 r., oddalił powództwo i apelację powoda w

pozostałej części oraz apelację pozwanych w całości i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny - dokonując korekty ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd

Okręgowy - przyjął, że pozwany J. S. pozostawał członkiem zarządu spółki P. do

dnia 3 czerwca 2003 r. Uznał jednak, że pozwany ten ponosi odpowiedzialność na

równi z pozwanym M. E., skoro zobowiązanie spółki wynikło z umowy zawartej w

czasie, kiedy byli oni jej zarządcami. Pozwani odpowiadają na podstawie art. 299

k.s.h. za szkodę, jakiej doznał powód w następstwie niewyegzekwowania od spółki

P. sumy zasądzonej w 2006 r. wyrokiem Sądu Pracy, a nie na skutek

niewypłacenia mu wynagrodzenia w latach 2002-2003. Gdyby zasądzona

należność została wyegzekwowana, to komornik pobrałby od niej - na podstawie

art. 42e ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób

fizycznych (jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 361) - zaliczkę na podatek

dochodowy w wysokości 30.912 zł; nie podlegałyby natomiast odliczeniu od

wyegzekwowanej należności składki na ubezpieczenie społeczne. Powództwo jest

zatem usprawiedliwione do kwoty 99.578,05 zł płatnej z odsetkami ustawowymi od

dnia wniesienia pozwu.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398 §

1 k.p.c., pozwani zarzucili naruszenie:

- art. 4421

' art. 120 § 1 k.c. i art. 299 k.s.h. przez błędną wykładnię i uznanie,

że wybór przez powoda sposobu dowodzenia bezskuteczności egzekucji,

4

tj. powołanie się na postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z tej

przyczyny przesądza o tym, że od tego zdarzenia należy liczyć bieg terminu

przedawnienia dochodzonych przez niego roszczeń, a nie od dnia wydania

postanowienia o umorzeniu postępowania upadłościowego z uwagi brak środków

na pokrycie kosztów tego postępowania;

- art. 201 § 4 k.s.h. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że niezłożenie przez spółkę

wniosku o wykreślenie członka zarządu z rejestru przedsiębiorców skutkuje

nieważnością uchwały o odwołaniu członka zarządu z funkcji, a także art. 328 § 2

k.p.c. przez niewyjaśnienie przesłanek, z powodu których odwołanie członka

zarządu zaprotokołowane w formie aktu notarialnego jest skuteczne, zaś w formie

zwykłej pisemnej - nie;

- art.299 § 1 k.s.h. przez błędną wykładnię i uznanie, że odpowiedzialność członka

zarządu za zobowiązania spółki rozciąga się na zobowiązania powstałe po dniu

ustania funkcji członka zarządu;

- art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w brzmieniu

obowiązującym w czerwcu 2003 r. przez jego niezastosowanie wskutek przyjęcia,

że w przypadku egzekucji wynagrodzenia za pracę przez komornika sądowego

pracodawca nie jest zobowiązany do opłacenia składek na ubezpieczenie

społeczne;

- art. 361 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że szkoda powoda polegała na

nieotrzymaniu wynagrodzenia brutto pomniejszonego jedynie o podatek

dochodowy;

- art. 328 § 2 k.p.c. przez nie wyjaśnienie podstaw odmowy mocy dowodowej

uchwale z dnia 11 lutego 2003 r. odwołującej J. S. z funkcji członka zarządu oraz

przyjęcia - z naruszeniem art. 47912

art. 368 § 1 pkt 4 i art. 381 k.p.c. - jako

dowodów w sprawie dokumentów z sądu rejestrowego, a także brak odniesienia

się do dowodów wskazujących na to, ze powód wiedział o bezskuteczności

egzekucji wobec spółki P. w chwili wydania postanowienia o oddaleniu wniosku o

ogłoszenie upadłości oraz

5

- art. 4791

§ 2, art. 47912

§ 1 oraz art. 368 § 1 pkt 4 i art. 381 k.p.c. przez ich

niezastosowanie i oparcie rozstrzygnięcia na dowodach sprekludowanych.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne, pozwani wnieśli o uchylenia

zaskarżonego wyroku w części uwzględniającej powództwo oraz oddalającej ich

apelację i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania bądź wydanie orzeczenia co do istoty sprawy i oddalenie

powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że zarzut

naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może usprawiedliwiać

podstawę kasacyjna naruszenia przepisów postępowania wyjątkowo wtedy, gdy

uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie posiada wszystkich koniecznych

elementów lub zawiera braki uniemożliwiające przeprowadzenie jego kontroli

kasacyjnej (zob. m.in. wyroki; z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 347/07, nie publ.,

z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, nie publ., z dnia 21 lutego 2008 r. III CSK

264/07, nie publ.). Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie jest dotknięte takimi

mankamentami. Argumentacja, którą posłużył się Sąd Apelacyjny, nie stwarza

trudności w zrekonstruowaniu ustaleń faktycznych i ocen prawnych przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku, a tym samym nie stanowi przeszkody do

dokonanie jego kontroli kasacyjnej. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. należało

zatem uznać za chybiony. Tylko na marginesie należy zauważyć, że został on

skonstruowany- wadliwie - bez powiazania z art. 391 § 1 k.p.c.

Z motywów zaskarżonego wyroku wynika jednoznacznie, iż u podstaw

obciążenia obu pozwanych odpowiedzialnością za zobowiązania spółki P. wobec

powoda w jednakowym zakresie legło stwierdzenie, że zobowiązania te wynikły z

umowy zawartej w czasie, kiedy byli oni członkami jej zarządu.

Na tle regulacji zawartej w art. 299 k.s.h. w orzecznictwie jest prezentowany

pogląd, zgodnie z którym odpowiedzialność związaną z bezskutecznością

egzekucji określonego zobowiązania z majątku spółki ponoszą osoby będące

członkami jej zarządu w czasie istnienia tego zobowiązania, a ścisłej rzecz ujmując

- jego podstawy. Zapatrywanie to nie jest - jak zarzucają skarżący - odosobnione;

6

znalazło ono wyraz nie tylko w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2010 r.,

I CSK 269/09 (nie publ.), ale również w innych orzeczeniach (zob. m.in. wyroki:

z dnia 17 czerwca 2011 r., II CSK 571/10, nie publ., z dnia 9 lutego 2011 r., V CSK

188/10, nie pub., z dnia 25 listopada 2010 r., III CNP 3/10, nie publ. oraz

uzasadnienie uchwały z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07, OSNC 2009, nr 3,

poz. 38). W jego uzasadnieniu wskazuje się, że - zgodnie z art. 299 k.s.h. -

członkowie zarządu spółki nie odpowiadają za dług spółki, czy za niespełnione

świadczenia wynikające z zobowiązania spółki, lecz „za zobowiązania" spółki.

Objęcie odpowiedzialnością członków zarządu wszystkich zobowiązań spółki,

których podstawa istnieje w czasie sprawowania przez niego funkcji, a więc także

zobowiązań jeszcze wtedy niewymagalnych, jest usprawiedliwione tym,

że ogłoszenie upadłości, o które członkowie zarządu powinni wystąpić w celu

przeciwdziałania bezskuteczności egzekucji, spowodowałoby wymagalność także

zobowiązań niemających dotychczas takiej cechy (zob. art. 91 p.u.n.).

Sąd Apelacyjny, nawiązując do przytoczonego stanowiska, aprobowanego

przez skład orzekający - wbrew twierdzeniom skarżących - nie naruszył art. 299

k.s.h. W konsekwencji zamierzonego skutku nie mogły odnieść zarzuty naruszenia

art. 204 § 4 k.s.h., art. 4791

§ 2 pkt 1, art. 47912

§ 1, art. 368 § 1 pkt 4 i art. 381

k.p.c., zmierzające do podważenia ustalenia, że pozwany J. S. przestał pełnić

funkcje członka zarządu spółki P. w czerwcu - a nie w lutym - 2003 r.

Wierzyciel powołujący się na bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce

i kierujący swoje roszczenia przeciwko członkom jej zarządu - na podstawie art.

299 k.s.h. - powinien w każdym wypadku legitymować się tytułem egzekucyjnym

przeciwko spółce (zob. wyroki Sadu Najwyższego: z dnia 21 października 2003 r.,

I CK 160/02, nie publ.; z dnia 26 stycznia 2012 r., I PK 78/11, OSNP 2013, nr 1-2,

poz. 4; z dnia 23 maja 2013 r., IV CSK 660/12, nie publ. oraz uchwałę z dnia

15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99, OSNC 1999, nr 12, poz. 203). Jedynie w razie

utraty przez spółkę bytu prawnego w związku z wykreśleniem jej z rejestru można

uznać, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, usprawiedliwiający

odstępstwo od wskazanej zasady i pozwalający - w drodze wyjątku - na wykazanie

istnienia wierzytelności wobec spółki w procesie przeciwko członkom jej zarządu

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2006 r., II CSK 300/06, nie publ.).

7

W sprawie niniejszej roszczenia, na których bezskuteczną egzekucję

powołał się powód, zostały stwierdzone prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 7 stycznia 2005 r. Nie jest zatem możliwe - jak usiłowali

wykazać to skarżący - aby termin przedawnienia roszczeń zgłoszonych przeciwko

pozwanym zarządcom spółki P. rozpoczął swój bieg z dniem wydania

postanowienia oddalającego wniosek o ogłoszenie upadłości tej spółki

(11 czerwca 2003 r.), a więc przed powstaniem tytułu egzekucyjnego przeciwko tej

spółce. Bez istnienia takiego tytułu nie mógłby powstać stan bezskuteczności

egzekucji, warunkujący odpowiedzialność członków zarządu spółki na podstawie

art. 299 k.s.h. Innymi słowy, przed dniem bezskuteczności egzekucji wierzytelności

stwierdzonej tytułem egzekucyjnym przeciwko spółce, bieg trzyletniego terminu

przedawnienia roszczenia wobec członków jej zarządu, przewidzianego w art. 4421

k.c. (będącego odpowiednikiem art. 442 § 1 k.c.), nie może się rozpocząć

(zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

7 listopada 2008 r., III CZP 72/08, OSNC 2009, nr 2, poz. 20). Zarzut naruszenia

4421

i art. 120 § 1 k.c. oraz art. 299 k.s.h. oparty na odmiennym - błędnym -

założeniu należało zatem ocenić jako bezzasadny.

Chybiony okazał się również zarzut naruszenia art. 24 ust. 2 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - w brzmieniu

obowiązującym w czerwcu 2003 r. Zgodnie z tym unormowaniem, składki oraz

odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, dodatkowa opłata i opłata prolongacyjna,

zwane dalej "należnościami z tytułu składek", nie opłacone w terminie, podlegają

ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub

egzekucji sądowej. Przedmiotem postępowania w sprawie niniejszej jest określenie

odpowiedzialności pozwanych za zobowiązania spółki P. wobec powoda, których

egzekucja okazała się bezskuteczna, a nie ściągnięcie na rzecz Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych należności wymienionych w powołanym przepisie.

Wskazany przepis nie został zatem naruszony.

Sąd Apelacyjny przyjął, że pozwani odpowiadają wobec powoda na

podstawie art. 299 k.s.h. nie za uszczerbek majątkowy w postaci niewypłaconego

wynagrodzenia za pracę w spółce P. w latach 2002-2003, lecz za szkodę, której

doznał on w następstwie niewyegzekwowania od tej spółki należności stwierdzonej

8

wyrokiem Sądu Pracy. Wskazał, że płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne,

obciążających wynagrodzenie za pracę ściągnięte w drodze egzekucji, pozostaje

pracodawca. Uznał przy tym, że nieopłacone składki stanowią szkodę powoda;

brak ich zaksięgowania na koncie powoda w ZUS odbije się na przyszłości na

wysokości jego świadczenia emerytalnego.

Przytoczona argumentacja wskazuje na wyraźną niekonsekwencję. Jeżeli

bowiem szkoda powoda polega na oddziaływaniu na wysokość przyszłego

świadczenia emerytalnego, to tak rozumianej szkody - co trafnie zarzucili skarżący

- nie można utożsamiać z sumą składek emerytalnych należnych od

niewyegzekwowanego wynagrodzenia za pracę. W świetle stanowiska Sądu

Apelacyjnego, obowiązek uiszczenia składek emerytalnych od należnego

powodowi wynagrodzenia obciąża spółkę P., a jednocześnie pozwani zobowiązani

są zapłacić powodowi odszkodowanie obejmujące te składki. Zapatrywanie takie

jest wynikiem błędnej wykładni art. 361 k.c., co nie pozwala skutecznie odeprzeć

zarzutu naruszenia tego przepisu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.

es