I UK 96/13

Sygn. akt I UK 96/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania A. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Apelacyjnemu.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 8 marca 2011 r. odmówił A. N.

prawa do emerytury. Organ rentowy stwierdził, że nie legitymuje się on co najmniej

15-letnim okresem zatrudnienia w szczególnych warunkach. Przyjęto, że A. N. w

2

szczególnych warunkach pracował 13 lat, 9 miesięcy oraz 20 dni. Organ rentowy

do stażu pracy w szczególnych warunkach nie zaliczył okresów zatrudnienia od 1

maja 1990 r. do 30 kwietnia 1994 r. w Jednostce Wojskowej Nr […] oraz od 1 maja

1994 r. do 31 grudnia 1998 r. w Jednostce Wojskowej Nr […] z uwagi na brak

świadectw wykonywania pracy w szczególnych warunkach.

Sąd Okręgowy w S. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu

odwołania wnioskodawcy, wyrokiem z 8 maja 2012 r. zmienił decyzję i przyznał

wnioskodawcy prawo do emerytury od 1 stycznia 2011 r.

Sąd I instancji stwierdził, że okolicznością sporną było ustalenie, czy praca

od 1 maja 1990 r. do 30 kwietnia 1994 r. w Jednostce Wojskowej Nr […] była pracą

wykonywaną w warunkach szczególnych, a w konsekwencji, czy odwołujący

legitymuje się 15-letnim stażem pracy w warunkach szczególnych.

Z wyjaśnień A. N. wynikało, że w spornym okresie zajmował stanowisko

mechanika samochodowego, wykonywał prace polegające na serwisowaniu oraz

naprawach ciężkiego sprzętu należącego do wojska w kanale remontowym. Sąd

Okręgowy dopuścił dowód z zeznań świadków: […] oraz dowód z akt osobowych

odwołującego. W ocenie Sądu z powyższych zeznań wynika, że A. N. wykonywał

swoje czynności pracownicze stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w kanale

remontowym. Oczywiste jest, że w pracy występowały przerwy, przykładowo w

celu pobrania części do naprawianych urządzeń czy też spożycia posiłku, podczas

których odwołujący opuszczał kanał remontowy. Sąd uznał, że zeznania świadków,

którzy wskazywali procentową ilość czasu pracy poświęcaną na czynności

wykonywane w kanale (np. 80%) nie uniemożliwiają dokonania ustalenia, iż praca

w spornym okresie była pracą wykonywaną w warunkach szczególnych określoną

w wykazie A, dziale XIV, poz. 16 załącznika do rozporządzenia – „prace

wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych

lub szynowych”. Z uwagi na znaczny upływ czasu trudno jest dokładnie określić,

jaki procent czasu był poświęcany na pracę w kanale.

Zdaniem Sądu I instancji fakt, że sporny okres zatrudnienia podlega

uwzględnieniu do stażu pracy wykonywanej w szczególnych warunkach,

potwierdzają również zakres obowiązków mechanika samochodowego oraz

świadectwo pracy.

3

Sąd Okręgowy przeprowadził również dowody z trzech opinii różnych

biegłych sądowych z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy: […]. Biegli sądowi Z.

C. oraz J. D. uznali, że praca odwołującego w spornym okresie nie była pracą w

szczególnych warunkach. Biegły sądowy K. P. uznał zaś, iż sporny okres

zatrudnienia powinien zostać uwzględniony do stażu pracy wykonywanej w

warunkach szczególnych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaskarżył powyższy wyrok w całości,

zarzucając mu naruszenie: 1) art. 184 w związku z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku

z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze przez przyjęcie, że odwołujący udowodnił co najmniej

15-letni okres zatrudnienia w warunkach szczególnych, uprawniający do

przyznania prawa do emerytury, 2) art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie przez Sąd

ustaleń sprzecznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, w

szczególności opinii biegłego sądowego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy

Z. C. i J. D., polegające na przyjęciu, iż odwołujący w okresie pracy wykonywanej

w Jednostce Wojskowej Nr […] od 1 maja 1990 r. do 30 kwietnia 1994 r. stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę w warunkach szczególnych w

charakterze mechanika w kanale remontowym.

Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 14

listopada 2012 r. zmienił zaskarżony wyroku i oddalił odwołanie. W uzasadnieniu

podniesiono przede wszystkim, że zeznania świadków nie pozwalają na ustalenie,

że wnioskodawca wykonywał prace określone w wykazie A, dziale XIV, poz. 16

załącznika do wskazanego wyżej rozporządzenia stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy.

Świadek A. C., który w spornym okresie zajmował stanowisko mechanika

samochodowego w tej samej jednostce wojskowej, w której pracował odwołujący,

zeznał, że naprawy były dokonywane w kanałach. Z jego zeznań wynikało jednak,

że część obowiązków mechanika samochodowego (malowanie) było wykonywane

poza kanałem remontowym. Świadek zaznaczył przy tym, iż malowaniem

zajmowali się ci sami mechanicy, którzy wykonywali również obowiązki w kanale

4

remontowym. A. C. oszacował, iż w kanale remontowym praca była wykonywana

przez około 60-70% czasu pracy. Świadek B. P. również wskazał, że większość

prac, które wykonywał odwołujący, wymagała użycia kanału remontowego. Ocenił,

że A. N. około 80 % czasu pracy spędzał w kanale remontowym. Wyjaśnił, że

odwołujący potrzebował również czasu na pobranie narzędzi, części do napraw

oraz korzystał z przerw w pracy. Świadek podał również, iż w ramach obsługi

technicznej pojazdów ci sami pracownicy, którzy wykonywali część swoich prac w

kanale remontowym, malowali pojazdy poza kanałem remontowym na terenie

warsztatu. Świadek J. G., kierownik warsztatu usługowo-remontowego, w którym

pracował odwołujący, zeznał, iż „większość naprawa była dokonywana w kanale, a

czasem trzeba było zabrać część i naprawić poza kanałem”. Również świadek L.

P. podała, iż „były takie sytuacje, że jak w trakcie napraw na kanale trzeba było

zrobić coś poza kanałem, to N. to robił, np. malował podzespoły”. Sam odwołujący

wyjaśnił, iż czynności nazywane OT 1 i OT 2, czyli czynności obsługowe,

dotyczące utrzymania bieżącego sprzętu „były wykonywane głównie w kanale”.

W ocenie Sądu, również zasady doświadczenia życiowego nakazują uznać,

że praca mechanika samochodowego nie polega na wykonywaniu czynności stale

w kanale remontowym. Istnieją prace (naprawy jak również bieżąca konserwacja),

przy wykonywaniu których nie jest konieczne użycie kanału remontowego.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu I instancji w zakresie, w jakim

wskazał on, że dowody w postaci zakresu obowiązków mechanika

samochodowego, jak również świadectwo pracy, potwierdzają wykonywanie przez

odwołującego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w kanałach remontowych.

Zarówno kolejny pracodawca odwołującego, tj. Jednostka Wojskowa Nr […] oraz

Ministerstwo Obrony Narodowej Departament Spraw Socjalnych odmówili wydania

mu świadectwa wykonywania prac w szczególnych warunkach za sporny okres,

wskazując na brak podstaw do uznania, że praca była wykonywana wyłącznie w

kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych.

Tym samym stwierdzono, że sporny okres zatrudnienia w Jednostce

Wojskowej […] od 1 maja 1990 r. do 30 kwietnia 1994 r. nie podlega zaliczeniu do

stażu pracy wykonywanej w szczególnych warunkach, gdyż praca określona w

5

wykazie A, dziale XIV, poz. 16 załącznika do cytowanego rozporządzenia nie była

przez odwołującego wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył wnioskodawca.

Wyrok zaskarżono w całości. Zarzucono naruszenie: 1) art. 184 w związku z art. 32

ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) w związku z

§ 2 ust. 1 i § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku

z wykazem A, dział XIV, poz. 16 załącznika do wskazanego rozporządzenia

„polegające na uznaniu, że praca w kanale remontowym przy naprawie pojazdów

mechanicznych może być przyjęta za wykonywaną stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy tylko w sytuacji stałego w nim przebywania, gdy prawidłowa wykładnia

prowadzi do wniosku, że charakteru pracy w szczególnych warunkach

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy nie odbiera opuszczenie

kanału celem dokonania prac pobocznych ściśle związanych z naprawą pojazdów

mechanicznych”, 2) art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej w brzmieniu

pierwotnym, obowiązującym do 31 grudnia 1974 r. (Dz.U. z 1967 r. Nr 44, poz. 220

ze zm.) w związku z § 5 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada

1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin (Dz.U. Nr 44, poz.

318 ze zm.) w związku z § 19 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) „polegające na jego niezastosowaniu w sytuacji, gdy okres zasadniczej służby

wojskowej odbytej od 24 kwietnia 1970 r. do 12 kwietnia 1973 r., a więc w czasie

trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

stanowi okres składkowy i zalicza się do stażu pracy w szczególnych warunkach”.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie apelacji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ewentualnie o uchylenie wyroku w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik z urzędu

6

reprezentujący wnioskodawcę wniósł ponadto o zasądzenie według norm

przepisanych kosztów pomocy prawnej udzielonej odwołującemu z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się mieć uzasadnione podstawy.

Spór o prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym koncentrował

się na zaliczeniu do stażu pracy w szczególnych warunkach okresu zatrudnienia w

jednostce wojskowej od 1 maja 1990 r. do 30 kwietnia 1994 r. Sąd Apelacyjny na

podstawie zgromadzonego materiału dowodowego uznał jednak, że prace w

kanałach remontowych nie były wykonywane stale i w pełnym wymiarze. W ocenie

Sądu Najwyższego są to ustalenia trafne. Jeżeli bowiem nie ulega wątpliwości, że

część prac (jak np. malowanie) była wykonywana poza kanałem remontowym, to

nie jest możliwe jej zaliczenie do prac wymienionych w odnośnych przepisach (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2011 r., I UK 125/11,

niepublikowany). Z tego powodu zarzuty skargi kasacyjnej nie były uzasadnione.

Chybione było więc także odwołanie się przez skarżącego do orzeczeń związanych

z nadzorem nad pracownikami. Tak więc w tym zakresie zaskarżony wyrok

odpowiada prawu.

Inaczej należało ocenić drugi z zarzutów skargi kasacyjnej, który dotyczy

zaliczenia do szczególnego stażu pracy okresu zasadniczej służby wojskowej.

Wstępnie należy zauważyć, że problem ten nie był w istocie przedmiotem sporu,

gdyż nie został podniesiony przez ubezpieczonego. Sąd Apelacyjny nie rozstrzygał

w tym przedmiocie i nie popełnił w związku z tym błędu. Należało w związku z tym

rozstrzygnąć, czy zarzuty dotyczące zaliczenia tego okresu zatrudnienia mogły

zostać skutecznie powołane dopiero w postępowaniu kasacyjnym. Zgodnie bowiem

z przepisem art. 39813

§ 2 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne

powołanie nowych faktów i dowodów. Jednak w tym przypadku należało przyjąć, że

nie chodzi o nowe fakty i dowody. W aktach sprawy znajdowały się bowiem dowody

(np. książeczka wojskowa) potwierdzające odbycie przez skarżącego zasadniczej

służby wojskowej w okresie od 24 kwietnia 1970 r. do 12 kwietnia 1973 r.

Dopuszczalność zaliczenia zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w

7

szczególnych warunkach przez wiele lat było sporne. Niejednolite w tym zakresie

było również orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wątpliwości tego dotyczące zostały

rozstrzygnięte w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16

października 2013 r., II UZP 6/13, (LEX nr 1385933). Zarówno zaskarżony wyrok,

jak i skarga kasacyjna pochodzą z okresu wcześniejszego. Stąd nie można było

przyjąć, że skarga kasacyjna była oczywiście uzasadniona.

W powołanej wyżej uchwale Sąd Najwyższy stwierdził, że „Czas zasadniczej

służby wojskowej odbytej w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz.U. Nr 44, poz. 220, w

brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 1974 r.) zalicza się – na warunkach

wynikających z tego przepisu – do okresu pracy wymaganego do nabycia prawa do

emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, j.t.: Dz.U. z 2009 r Nr 153,

poz. 1227 ze zm.).

Podzielając argumentację uzasadnienia powyższej uchwały zbędnym staje

się powtarzanie jej treści.

W tym zakresie konieczne było uznanie zarzutów skargi kasacyjnej za

zasadne. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że w skardze kasacyjnej

powołano orzeczenia Sądu Najwyższego zgodne z podjętą uchwałą, a pominięto

odmienne.

W tych okolicznościach uzasadnione jest ponowne rozpoznanie sprawy

przez Sąd Apelacyjny. Oddalenie skargi kasacyjnej mogłoby spowodować bowiem

przyjęcie, że wyrok rozstrzygający odwołanie (spór) uzyskałby walor powagi rzeczy

osądzonej. Należało mieć również na uwadze, że odwołujący się występował w obu

instancjach bez profesjonalnego pełnomocnika.

Z tych względów orzeczono jak sentencji wyroku.