I UK 411/13

Sygn. akt I UK 411/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z.

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 29 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 listopada 2012 r.

I. oddala skargę kasacyjną,

II. zasądza od pozwanego na rzecz W. W. 120 (sto

dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 listopada 2012 r. uwzględnił apelację

ubezpieczonej W. W. i zmienił oddalający jej odwołanie wyrok Sądu Okręgowego w

2

G. z 22 listopada 2011 r. oraz poprzedzającą go decyzję pozwanego organu

rentowego z 18 sierpnia 2011 r. w ten sposób, że przyznał ubezpieczonej prawo do

obliczenia emerytury na podstawie art. 55 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej – „ustawa

emerytalna”).

Ubezpieczona, urodzona 1 stycznia 1942 r., uzyskała od 1 marca 1997 r.

wcześniejszą emeryturę na podstawie przepisów o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy. Podlegała jednak nadal

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu równoległego zatrudnienia od 1981 r. u innego

pracodawcy. To drugie zatrudnienie pracownicze zakończyło się w 2011 r. W. W.

wystąpiła wówczas o zwykłą (powszechną) emeryturę na podstawie art. 27 ustawy

emerytalnej i obliczenie jej wysokości według nowych zasad, czyli jako pochodną

od składek - art. 55 w związku art. 26 ustawy emerytalnej. Pozwany odmówił

zastosowania regulacji z art. 55, stwierdzając, że może być zastosowana tylko do

ubezpieczonych, którzy wystąpili z pierwszym wnioskiem o emeryturę po 31

grudnia 2008 r. Natomiast wnioskodawczyni emeryturę uzyskała już w 1997 r. Sąd

Okręgowy tę decyzję pozwanego uznał za prawidłową. Stwierdził, że przepis art. 55

ma zastosowanie, gdy wnioskodawca nie jest jeszcze emerytem. Przemawia za

tym treść - „ubezpieczony spełniający warunki do uzyskania emerytury na

podstawie art. 27”. O oddaleniu odwołania zdecydowało zatem wystąpienie z

wnioskiem o emeryturę przed 31 grudnia 2008 r. (uzyskanie jej w 1997 r.). Sąd

Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku korzystnego dla apelującej wnioskodawczyni

stwierdził, że ma ona prawo do obliczenia emerytury na podstawie art. 26 w

związku z art. 55 ustawy. Ubezpieczona uzyskała emeryturę od 1 marca 1997 r. w

oparciu o przepis art. 27 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Pozostawała

jednak nadal w ubezpieczeniu społecznym z tytułu pracowniczego zatrudnienia w

Szpitalu Miejskim w Z. do 20 maja 2011 r. i z wnioskiem o przyznanie emerytury na

podstawie art. 27 ustawy emerytalnej wystąpiła po zakończeniu tego zatrudnienia.

W art. 55 ustawy emerytalnej jest mowa o spełnieniu warunków do uzyskania

emerytury określonych w art. 27, stąd wystąpienie z wnioskiem o emeryturę należy

wiązać z tym konkretnym świadczeniem (emeryturą z art. 27), a nie ze złożeniem

3

wcześniej wniosku o jakiekolwiek świadczenie emerytalne przysługujące na innej

podstawie prawnej.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie art. 55 w związku z

art. 4 pkt 1 i 13 ustawy emerytalnej przez niesłuszne przyjęcie, że emeryt urodzony

przed 1 stycznia 1949 r., mający ustalone prawo do emerytury od 1 marca 1997 r. i

kontynuujący zatrudnienie oraz uiszczający składki emerytalne ma prawo do

uzyskania prawa do emerytury kapitałowej na podstawie art. 26 w związku z art. 55

ustawy emerytalnej. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano na istotne zagadnienie prawne dotyczące „wykładni przepisów o prawie

emerytów urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. do uzyskania emerytury kapitałowej

na podstawie art. 55 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”.

W odpowiedzi ubezpieczona wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i

zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne i dlatego została oddalona.

Zgodnie z art. 55 ustawy emerytalnej „Ubezpieczonemu spełniającemu warunki do

uzyskania emerytury na podstawie art. 27, który kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe po osiągnięciu przewidzianego w tym przepisie wieku

emerytalnego i wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury po dniu 31 grudnia

2008 r., może być obliczona emerytura na podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa od

obliczonej zgodnie z art. 53”.

Według skarżącego krąg podmiotowy uprawnionych do obliczenia emerytury

na podstawie art. 55 w związku z art. 26 ustawy emerytalnej obejmuje tylko

ubezpieczonych, którzy pierwszy wniosek o emeryturę złożyli po 31 grudnia 2008 r.

Natomiast ci, którzy złożyli wniosek i uzyskali emeryturę wcześniej są już

emerytami a nie ubezpieczonymi w rozumieniu art. 55 w związku z art. 4 pkt 1 i 13

ustawy emerytalnej.

Sąd Najwyższy zajmował się już wykładnią i stosowaniem art. 55 ustawy

emerytalnej. W uchwale z 4 lipca 2013 r., II UZP 4/13, OSNP 2013 nr 21-22,

4

poz. 257, stwierdził, że ubezpieczony urodzony przed 31 grudnia 1948 r., który po

osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego kontynuował ubezpieczenie i

wystąpił o emeryturę po 31 grudnia 2008 r., ma prawo do jej wyliczenia na

podstawie art. 26 w związku z art. 55 ustawy emerytalnej, niezależnie od tego czy

wcześniej złożył wniosek o emeryturę w niższym wieku emerytalnym lub o

emeryturę wcześniejszą. Stanowisko to powtórzono w wyroku z 10 lipca 2013 r.,

II UK 424/12, LEX nr 1341674. W uzasadnieniu zauważono między innymi, że w

utrwalonych poglądach judykatury, przyjmuje się, iż emerytura w niższym i w

powszechnym wieku emerytalnym to odrębne rodzaje emerytur. Na emeryturę

można przechodzić kilka razy. W sytuacji zatem gdy dopuszczalne jest kilkakrotne

przechodzenie na emeryturę, byłoby niezbędne zaznaczenie w art. 55 ustawy

emerytalnej, że wyliczenie emerytury w powszechnym wieku emerytalnym możliwe

byłoby tylko wówczas gdyby był to pierwszy wniosek o emeryturę (nabycie statusu

emeryta). Takiego zastrzeżenia nie można jednak z treści tego przepisu

wywnioskować. W kolejnych dwóch wyrokach Sąd Najwyższy także nie uwzględnił

stanowiska organu rentowego, z tym, że ubezpieczony pierwszy wniosek o

emeryturę złożył po 31 grudnia 2008 r. i emeryturę obliczono mu według starych

zasad (art. 53 ustawy emerytalnej), choć prawidłowo (jako świadczenie wyższe)

należało ustalić ją na podstawie art. 55 w związku 26 ustawy emerytalnej.

Syntetycznie rozstrzygnięcie to wyraża teza, że w razie zbiegu możliwości

obliczenia wysokości jednego tylko świadczenia – emerytury przysługującej

ubezpieczonemu, urodzonemu przed 1 stycznia 1949 r., spełniającemu warunki do

uzyskania emerytury na podstawie art. 27, który kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe po osiągnięciu przewidzianego w tym przepisie wieku

emerytalnego oraz z wnioskiem o przyznanie emerytury wystąpił po 31 grudnia

2008 r., organ rentowy jest zobowiązany obliczyć należne mu świadczenie

emerytalne zarówno według dotychczasowych zasad (art. 27 w związku z art. 53),

jak i według nowych zasad (art. 26 w związku z art. 55), a następnie przyznać mu

emeryturę w wyższej wysokości (art. 55 w związku z art. 100 ust. 1 ustawy) – wyrok

z 7 listopada 2013 r., II UK 143/13, dotychczas niepublikowany i wyrok z 4 września

2013 r., II UK 23/13, LEX nr 1375193.

5

Na tle sporu w obecnej sprawie należy stwierdzić, że regulacja z art. 55

ustawy emerytalnej odnosi się do pierwszego wniosku o emeryturę zwykłą, czyli

powszechną, przysługującą na podstawie art. 27 ustawy emerytalnej. Tylko taki jest

zakres regulacji przepisu art. 55. Prócz warunków temporalnych przepis skierowany

jest tylko do ubezpieczonego, który kontynuuje ubezpieczenie i nie występuje o

emeryturę powszechną mimo spełnienia warunków. Uzyskanie przez takiego

ubezpieczonego emerytury wcześniejszej nie jest przedmiotem tej regulacji i nie

wyłącza go z kręgu uprawnionych do obliczenia emerytury powszechnej na

podstawie art. 26. Pozwany nie może zasadnie twierdzić, że nie spełnia się w takiej

sytuacji status „ubezpieczonego” z art. 55, gdyż wyłącza go status „emeryta”, skoro

ubezpieczony uzyskał już wcześniejszą emeryturę. Zestawienie definicji emeryta i

ubezpieczonego z art. 4 pkt 1 i 13 ustawy emerytalnej takiej tezy nie uzasadnia. Nie

można zasadnie twierdzić, że ten, który kontynuuje i pozostaje w ubezpieczeniu z

określonego tytułu, nie jest dalej ubezpieczonym w rozumieniu ustawy z 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i ustawy emerytalnej,

tylko dlatego, że wcześniej uzyskał już prawo do wcześniejszej emerytury. Innymi

słowy określenia emeryt i ubezpieczony tylko definicyjnie są rozłączne (art. 4 pkt 1 i

13), co nie znaczny, że uprawniony do emerytury przestaje być ubezpieczonym,

gdy kontynuuje ubezpieczenie emerytalne i rentowe po osiągnięciu powszechnego

wieku emerytalnego (art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 13 pkt 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych i art. 4 pkt 13 ustawy emerytalnej). Wszak nawet

urodzony po 31 grudnia 1948 r. może nabyć prawo do wcześniejszej emerytury (np.

na podstawie art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej) i dalej będzie ubezpieczonym w

aspekcie wyliczenia emerytury na podstawie art. 26. Prowadzi to do wniosku, że

przepis art. 55 samodzielnie określa podmiotowy krąg uprawnionych do obliczenia

emerytury na podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa od obliczonej zgodnie z art. 53.

Jeżeli więc uprawniony, czyli ubezpieczony spełniający warunki do emerytury

zwykłej, nie występuje o tę emeryturę, lecz kontynuuje ubezpieczenia i z wnioskiem

o emeryturę występuje po 31 grudnia 2008 r., to już tylko na podstawie wykładni

literalnej uprawnione są dalsze stwierdzenia. Zasadnicze wyraża teza, że chodzi o

pierwszy wniosek o emeryturę zwykłą złożony po tej dacie, dlatego możliwość

obliczenia emerytury na podstawie art. 26 nie przysługuje w przypadku

6

wcześniejszego wystąpienia i uzyskania tej emerytury. Po wtóre uprawnienie łączy

się tylko z emeryturą zwykłą (z art. 27), czyli z emeryturą powszechną, stąd bez

znaczenia jest to, czy ubezpieczony wcześniej uzyskał taką emeryturę. Istotne jest

to, że dyspozycja przepisu odnosi się do ubezpieczonego, który kontynuuje

ubezpieczenia emerytalne i rentowe po spełnieniu warunków do zwykłej

(powszechnej) emerytury. Takie wnioski z wykładni literalnej mają dalsze

uzasadnienie w wykładni systemowej. Chodzi o zasadę zależności wysokości

emerytury od składek na ubezpieczenia emerytalne, która ujmując generalnie jest

już bardziej rygorystyczna niż dla urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., albowiem o

wysokości emerytury decyduje zgromadzony kapitał ubezpieczeniowy (składki).

Taki kierunek wyznaczono w systemie emerytalnym, dlatego skoro emerytura ma

być pochodną zgromadzonego kapitału, to odpowiednio powinien z niego korzystać

ubezpieczony, któremu taki kapitał pozwala uzyskać wyższą emeryturę. Na tym

gruncie przepis art. 55 przyjmuje w istocie funkcję regulacyjną. Uwzględnia

zasadę, że prawo do emerytury powstaje z mocy ustawy z chwilą spełnienia

warunków, jednak ważniejsze jest to kiedy ubezpieczony wystąpi o emeryturę, czyli

będzie żądał realizacji prawa do powszechnej emerytury. Emerytury powszechnej

(poza określonymi wyjątkami) nie przyznaje się z urzędu, czyli bez wniosku

ubezpieczonego, nawet gdy uzyskał już uprzednio emeryturę wcześniejszą. W

istocie to ubezpieczony urodzony przed 1 stycznia 1949 r. może zdecydować, czy

będzie miał możliwość skorzystania z obliczenia emerytury na podstawie art. 26 (w

związku z art. 55). Innymi słowy art. 55 z jednej strony określa potencjalną

możliwość obliczenia emerytury na podstawie kapitału składkowego, z drugiej

natomiast ze względu na określone w nim warunki, w tym kontynuacji

ubezpieczenia, stanowi ograniczenie w korzystaniu z takiego obliczenia. Dla tych

którzy kontynuowali ubezpieczenie nie jest to więc szczególny przywilej, lecz

zwykłe uprawnienie do emerytury pochodnej od składek, czyli w takim reżimie jak

dla urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Ujawnia się tu także regulacyjny charakter

przepisu, gdyż z obliczenia emerytury na podstawie art. 26 w związku z art. 55 nie

korzystaliby ci, którzy choć mają niekrótkie ubezpieczenie po osiągnięciu

powszechnego wieku emerytalnego (z art. 27), to jednak nie mają ciągłego

(kontynuowanego) ubezpieczenia.

7

Reasumując, obecny skład aprobuje wykładnię art. 55 ustawy emerytalnej

przedstawioną we wskazanych wyżej orzeczeniach Sądu Najwyższego.

Uprawnione jest zatem końcowe stwierdzenie, że uprawnienie do obliczenia

emerytury na podstawie art. 26 w związku z art. 55 tej ustawy uprawniony ma

ubezpieczony urodzony przed 1 stycznia 1949 r., który kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe i o emeryturę powszechną wystąpił dopiero po 31 grudnia

2008 r. Uzyskanie natomiast wcześniejszej emerytury nie wyłącza stosowania tej

regulacji.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.

O kosztach orzeczono na podstawie § 11 ust. 2 oraz § 12 ust. 4 pkt 2

(stosowanego odpowiednio do odpowiedzi na skargę kasacyjną) rozporządzenia z

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.