I CSK 191/13

Sygn. akt I CSK 191/13,

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Jan Górowski

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie ze skargi T. R. Spółki z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko E. S.A. z siedzibą w W.

o uchylenie wyroku Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej

w W. z dnia 30 lipca 2009 r.

oraz w sprawie ze skargi T. R. Spółki z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko E. S.A. z siedzibą w W.

o uchylenie wyroku Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej

w W. z dnia 30 lipca 2009 r.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 października 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Poprzednicy prawni stron T. R. Sp. z o.o. z siedzibą w W. i E. S.A. z

siedzibą w W., (powoływani dalej jako „T. R."

i „E.") zawarli w dniu 17 kwietnia 2000 r. umowę najmu budynku położonego w W.,

przy ul. J. 183, na okres 5 lat. Następnie sporządzono aneks, który przedłużał okres

związania stron umową do 10 lat. W § 14 tej umowy zawarto zapis na sąd

polubowny, na mocy którego spory wynikające z umowy zostały poddane

kompetencji - Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej. W 2005 roku

powstał między stronami spór co do dalszego obowiązywania umowy najmu

związany z wątpliwościami co do ważności aneksu przedłużającego umowę.

Wyrokiem z dnia 24 listopada 2005 r. Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie

Gospodarczej ustalił, że T. R. oraz E. wiąże do dnia 31 lipca 2010 r. stosunek

prawny najmu, wynikający z umowy z dnia 17 kwietnia 2000 r. Skarga strony

pozwanej o uchylenie tego orzeczenia została prawomocnie oddalona. Wyrok Sądu

Arbitrażowego został w konsekwencji uznany postanowieniem Sądu Okręgowego w

W. z dnia 28 maja 2007 r.

W pozwie z dnia 18 września 2007 r., wniesionym do Sądu Arbitrażowego

przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W., T. R. wniósł o zasądzenie od E. kwoty 4

144 914,99 zł z tytułu czynszu oraz opłat dodatkowych za okres od sierpnia 2005 r.

do stycznia 2006 r. wraz z ustawowymi odsetkami. Następnie, pozwem z dnia 26

stycznia 2009 r. złożonym do tegoż Sądu Arbitrażowego, T. R. wniósł o zasądzenie

od E. kwoty 20 696 038,24 zł z tytułu odszkodowania za nienależyte wykonanie

łączącej strony umowy najmu.

Wyrokami z dnia 30 lipca 2009 r., wydanymi w sprawach …/07 oraz …/09,

Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W. oddalił oba powództwa. W

uzasadnieniach tych wyroków sąd polubowny przytoczył zbliżony stan faktyczny i

tożsame rozważania prawne. W szczególności podniósł, że wyrok Sądu

Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W. z dnia 24 listopada 2005 r.

oparty został na błędnych ustaleniach faktycznych. Okoliczności ujawnione już po

3

wydaniu tego orzeczenia, a zwłaszcza dowody zebrane w postępowaniu

przygotowawczym nadzorowanym przez Prokuraturę Rejonową […], świadczyły o

nieważności kwestionowanego przez stronę pozwaną aneksu do umowy najmu. Z

tego względu umowa najmu wygasła z dniem 1 sierpnia 2005 roku i wszystkie

oparte na niej roszczenia za późniejszy okres podlegały oddaleniu jako niezasadne.

Sąd polubowny podkreślił, że wobec ujawnienia nowych okoliczności był

uprawniony do dokonania innej oceny ważności umowy, niż uczynił to sąd

polubowny w sprawie …/05.

T. R. wniósł skargi o uchylenie wyroków Sądu Arbitrażowego przy Krajowej

Izbie Gospodarczej w W. z dnia 30 lipca 2009 roku (sygn. akt …/07) oraz z dnia 30

lipca 2009 roku (sygn. akt …/09). E. wniósł o oddalenie obu skarg. Zarządzeniem z

dnia 22 marca 2010 r. przewodniczący połączył obie sprawy do wspólnego

rozpoznania i dalej prowadzone były pod sygnaturą … 449/09.

Wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2010 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił obie skargi i

orzekł o kosztach postępowania. Wyrok ten zaskarżył apelacją T. R.

Sąd Apelacyjny rozpoznając tę apelację, podzielił ustalenia i pogląd Sądu

pierwszej instancji i wyrokiem z dnia 18 lutego 2011 r., oddalił apelację. Na skutek

skargi kasacyjnej od tego wyroku wniesionej przez T. R., Sąd Najwyższy wyrokiem

z dnia 13 kwietnia 2012 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego. Sąd Najwyższy uznał, że z art. 365 § 1 k.p.c. wynika związanie

prawomocnym wyrokiem innych sądów oraz innych organów państwowych i

organów administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także

innych osób. Oznacza to, że prawomocne orzeczenie jest prejudykatem i musi być

brane pod uwagę, przy rozpoznawaniu innych spraw pomiędzy tymi samymi

stronami, jeżeli kwestia w nim przesądzona będzie miała znaczenie dla

rozstrzygnięcia tych spraw. Tak rozumiana zasada związania prawomocnymi

orzeczeniami jest niewątpliwie ważnym elementem składowym porządku prawnego

Rzeczpospolitej Polskiej. Służy ona budowaniu zaufania do prawa i pewności jego

oddziaływania na stosunki społeczne. Jest wyrazem koniecznej stabilności tych

stosunków, gdyż prowadzi do tego, że to co zostało prawomocnie przesądzone

4

przez sąd nie może, poza wyjątkami przez prawo przewidzianymi, ulec zmianie.

Należy wobec tego uznać, że zasada mocy wiążącej prawomocnych orzeczeń

sądowych, jako element chronionych konstytucyjnie i w porządku

międzynarodowym wartości, składających się na państwo prawa jakim jest

Rzeczpospolita Polska, wchodzi w skład podstawowych zasad porządku prawnego

RP. Przesądził także, że orzeczenie sądu państwowego o uznaniu wyroku sądu

polubownego lub stwierdzeniu jego wykonalności prowadzi do nadania mu takiej

samej mocy, jaką mają orzeczenia sądu państwowego. Wskazał, że jeżeli

orzeczenie sądu polubownego ma taką samą moc jak orzeczenie sądu

państwowego, to stosuje się do niego regulację zawartą w art. 365 § 1 k.p.c.

Wskazał, także że sąd orzekający o uchyleniu wyroku sądu polubownego może

zbadać, czy było dopuszczalne wydanie wyroku przez sąd arbitrażowy, który

inaczej rozstrzyga o zagadnieniu prejudycjalnym niż zrobił to sąd arbitrażowy,

w wyroku uznanym już prawomocnie, tylko z punktu widzenia klauzuli porządku

publicznego. W takim przypadku musi rozważyć, czy w okolicznościach danej

sprawy, zaszły na tyle ważne względy, które decydują o tym, aby odstąpić od

zasady, że w obrocie prawnym nie mogą funkcjonować dwa orzeczenia, które

odmiennie rozstrzygają zagadnienie prejudycjalne w sprawie pomiędzy tymi

samymi stronami. Pomocne w tym względzie powinno okazać się odwołanie się

do zakresu okoliczności, które umożliwiają wznowienie postępowania przed sądem

państwowym.

Sąd Apelacyjny po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia

3 października 2012 r., zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że uchylił

zaskarżone wyroki sądu arbitrażowego. Uznał, że nie zostały ujawnione takie

okoliczności faktyczne lub środki dowodowe, które uzasadniałyby wznowienie

postępowania na podstawie art. 403 § 2 k.p.c., bądź na podstawie art. 403 § 1 pkt 1

k.p.c. W konsekwencji stwierdził, że Sąd Arbitrażowy, który nie uwzględnił

prejudycjalnego wyroku wydanego w sprawie …/05, którym był związany, naruszył

podstawową klauzulę porządku publicznego, tj. zasadę stabilności prawomocnych

orzeczeń sądowych i pewności obrotu.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł E. S.A.,

zaskarżając ten wyrok w całości. Skargę kasacyjną oparł na podstawie naruszenia

5

przepisów prawa materialnego. Zarzucił obrazę art. 1206 § 2 pkt 2 w zw. z art. 403

§ 2 k.p.c. przez ich błędną wykładnię. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

jego zmianę poprzez oddalenie apelacji, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 kwietnia 2012 r. dokonał wykładni

przepisów prawa, którą przy ponownym rozpoznaniu skargi kasacyjnej jest obecnie

związany. Dotyczy to po pierwsze oceny, że wyrok sądu polubownego,

po stwierdzeniu jego wykonalności przez sad państwowy, powinien być traktowany

na równi z wyrokiem sądu państwowego i stosuje się do niego regulację zawartą

w art. 365 § 1 k.p.c. Po drugie Sąd Najwyższy przyjął, że zasada prawomocności

materialnej wyroku, wynikająca z art. 365 § 1 k.p.c., jest podstawową zasadą

porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Po trzecie stwierdził, że sąd

powszechny rozpoznając skargę o uchylenie wyroku sądu polubownego może

rozważyć, czy w konkretnej sprawie zaszły ważne względy uzasadniające

odstępstwo od zasady związania prawomocnym wyrokiem i pomocne powinno być

w tym zakresie odwołanie się do okoliczności, które umożliwiają wznowienie

postępowania przed sądem państwowym. Stosując odpowiednio kryteria oceny

wykształcone na tle regulacji wznowienia postępowania sąd państwowy powinien

ocenić, czy ujawnione zostały rzeczywiście nowe fakty i dowody oraz czy strona nie

mogła z nich skorzystać w poprzednim postępowaniu. Sąd Apelacyjny oceniając,

czy istniały tego rodzaju szczególne względy uzasadniające odstąpienie przez sąd

polubowny od związania go wcześniejszym wyrokiem z dnia 24 listopada 2005 r. -

z punktu widzenia odpowiedniego stosowania przepisów regulujących podstawy

wznowienia - stwierdził, że sąd polubowny uznając wcześniejsze ustalenia

faktyczne za wadliwe, odwołał się do nowej okoliczności w postaci sporządzonej

w postępowaniu karnym opinii biegłego W. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie

mogłoby to stanowić ani podstawy wznowienia określonej w art. 403 § 2 k.p.c.,

gdyż był to środek dowodowy, który powstał po wydaniu wyroku z dnia 24 listopada

2005 r. ani też podstawy wznowienia wskazanej w art. 403 § 1 pkt 1 k.p.c.

W skardze kasacyjnej zakwestionowano ocenę Sądu Apelacyjnego odnoszącą się

do art. 403 § 2 k.p.c., jako ewentualnej podstawy wznowienia. Wymaga w związku

6

z tym odnotowania, że art. 403 § 2 k.p.c. wśród restytucyjnych podstaw wznowienia

postępowania wymienia równolegle późniejsze wykrycie bądź nowych okoliczności

faktycznych, bądź nowych środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ

na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim

postępowaniu. Nie budzi wątpliwości, że opinia biegłego W. została sporządzona

po wydaniu przez sąd polubowny wyroku w dniu 25 listopada 2005 r. i nie spełniała

wymogu nowego środka dowodowego w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c. Sąd

Apelacyjny błędnie ocenił jednak uzasadnienie wyroku sądu polubownego z dnia 30

listopada 2009 r., stwierdzając, że odwołał się on do nowej okoliczności w postaci

opinii biegłego. Jak już wskazano ustawodawca odróżnił nowy środek dowodowy

od nowej okoliczności, a sąd polubowny nie uznał pojawienia się opinii biegłego za

nową okoliczność, która mogłaby uzasadniać wznowienie postępowania. W

rzeczywistości w oparciu o opinię biegłego ustalił nowe okoliczności istniejące

przed dniem 25 listopada 2005 r. Stwierdził, że aneks do umowy był nieważny,

gdyż opinia biegłego wskazywała, iż wymagana do jego zawarcia uchwała i

pełnomocnictwo nie istniały w 2001 r. Zapis w pamięci komputera wskazywał, że

dotyczący ich dokument pełnomocnictwa został stworzony w dniu 26 sierpnia 2004

r. Z punktu widzenia podstaw do wznowienia postępowania nie ma zaś przeszkód

aby ujawnienie nowych okoliczności faktycznych nastąpiło w wyniku czynności

biegłego przeprowadzonych w innej sprawie, po zakończeniu postępowania, które

miałoby zostać wznowione. Istotne jest aby była to okoliczność istniejąca już w toku

zakończonego postępowania. Z tych względów podstawa skargi kasacyjnej

związana z zarzutami naruszenia art. 403 § 2 k.p.c. była uzasadniona. Nie był także

uzasadniony pogląd Sądu Apelacyjnego, że odpowiednie stosowanie przez sąd

polubowny przepisów dotyczących podstaw wznowienia, przy uwzględnieniu

zasady stabilności prawomocnych orzeczeń sadowych, powinno przybrać postać

bardziej ograniczoną niż przewidziana w k.p.c. Pozostaje on bowiem w

sprzeczności ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Najwyższy, który w

uzasadnieniu wyroku z dnia 13 kwietnia 2012 r. stwierdził, że w przypadku nowych

okoliczności faktycznych i nowych dowodów, jako podstawy wznowienia

postępowania, należy ocenić czy są to rzeczywiście fakty i dowody nowe oraz czy

strona mogła z nich skorzystać w poprzednim postępowaniu. Stanowisko to

7

mogłoby wskazywać raczej na możliwość szerszego rozumienia podstaw

wznowienia przez sąd polubowny przy odpowiednim stosowaniu tych przepisów,

skoro Sąd Najwyższy nie wskazał wprost na potrzebę oceny, czy nowe fakty i

dowody mogłyby mieć wpływ na wynik poprzedniego postępowania. Nie można

jednak podzielić stanowiska skarżącego, że tak właśnie należałoby rozumieć

wypowiedź Sądu Najwyższego odnoszącą się do potrzeby odpowiedniego

stosowania przepisów regulujących restytucyjne podstawy wznowienia

postępowania, przy uwzględnieniu zasady wyjątkowego i ostrożnego stosowania

klauzuli porządku publicznego. Z samego bowiem faktu niepowołania się przez Sąd

Najwyższy na wszystkie przesłanki wznowienia wskazane w art. 403 § 2 k.p.c. nie

można wyprowadzić wniosku, że jedną z przesłanek wprost niewymienionych w

uzasadnieniu Sąd Najwyższy uznał za nieistotną. Dotyczący, tej kwestii fragment

uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego podkreślał bowiem jedynie, na co

wskazuje wyraźnie jego początkowy fragment, że ocena zasadności stanowiska

sądu polubownego nie może ograniczać się do stwierdzenia czy uznał on, iż

pojawiły się nowe fakty i dowody.

Z przyczyn wyżej wskazanych, skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu

i zaskarżony nią wyrok został uchylony na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.