I PK 173/13

Sygn. akt I PK 173/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSA Agata Pyjas-Luty

w sprawie z powództwa M. P.

przeciwko Ogrodniczemu Rynkowi Hurtowemu Spółce Akcyjnej w S.

o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 27 lutego 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego Sądowi Okręgowemu w K.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 8 listopada 2012 r. Sąd Rejonowy w S. oddalił powództwo M. P.

przeciwko Ogrodniczemu Rynkowi Hurtowemu S.A. w S. o odprawę pieniężną,

2

zasądził od powoda 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i

odstąpił od obciążenia powoda kosztami sądowymi za pierwszą instancję.

Sąd ustalił, że 15 kwietnia 1997 r. powód nawiązał stosunek pracy z

pozwanym na podstawie umowy o pracę na czas określony tj. 2 lata, na stanowisku

członka zarządu. Kolejną umową na czas określony z 30 kwietnia 1999 r. powód

został zatrudniony na okres kadencji tj. 3 lata. Następnie aneksem z 1 sierpnia

2000 r. strony przekształciły umowę o pracę na czas określony w umowę o pracę

na czas nieokreślony, określając stanowisko powoda i rodzaj wykonywanej pracy.

Dodatkowo w pkt. 5. aneksu strony ustaliły, że odprawa z tytułu rozwiązania przez

pracodawcę umowy o pracę z przyczyn dotyczących zakładu pracy wynosi

równowartość trzykrotnego, ostatnio pobieranego wynagrodzenia miesięcznego.

Zgodnie z § 15 ust. 1 statutu spółki okres kadencji pierwszego zarządu został

ustalony na 2 lata, natomiast następne kadencje zostały określone na 3 lata.

Uchwałą Rady Nadzorczej nr 5 z 18 czerwca 2008 r. powód został powołany na

kolejną trzyletnią kadencję na stanowisko członka zarządu i okres kadencji upłynął

18 czerwca 2011 r. Natomiast mandat powoda wygasł 27 czerwca 2011 r., tj. z

dniem odbycia walnego zgromadzenia akcjonariuszy spółki zatwierdzającego

sprawozdanie finansowe za ostatni pełny rok obrotowy pełnienia funkcji członka

zarządu. Powód nie został powołany na kolejną kadencję, a po zakończeniu

ostatniej przez 6 miesięcy, tj. do 27 grudnia 2011 r. korzystał ze zwolnienia

lekarskiego, a następnie od 28 grudnia 2011 r. do 26 kwietnia 2012 r. przebywał na

urlopie wypoczynkowym.

Dnia 30 kwietnia 2012 r. pozwana wręczyła powodowi oświadczenie o

rozwiązaniu umowy o pracę z zachowaniem trzymiesięcznego okresu

wypowiedzenia, upływającego 31 lipca 2012 r. Jako przyczynę wypowiedzenia

pozwana wskazała wygaśnięcie 27 czerwca 2011 r. mandatu członka zarządu.

Powód w dacie wręczenia mu wypowiedzenia złożył wniosek o skrócenie

wypowiedzenia o 3 miesiące i o wypłacenie mu odszkodowania za ten okres.

Pozwana wyraziła zgodę i strony stosunek pracy rozwiązał się 30 kwietnia 2012 r.

Sąd Rejonowy uznał, że żądanie powoda 22.500 zł tytułem odprawy

pieniężnej przewidzianej w art. 8 ust. 1 pkt. 3 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z

dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

3

stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników oraz 23.460 zł tytułem

odprawy przewidzianej w pkt. 5. zawartego 1 sierpnia 2000 r. aneksu do umowy o

pracę z 30 kwietnia 1999 r. jest niezasadne.

Podkreślono między innymi, że wygaśnięcie mandatu członka zarządu

skutkuje utratą uprawnienia do sprawowania funkcji, a zatem rozwiązanie stosunku

pracy z powodu wygaśnięcia mandatu na skutek upływu kadencji nie można

traktować jako rozwiązania stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika.

Oceniając treść pkt. 5. aneksu do umowy z 1 sierpnia 2000 r., stwierdzono, że nie

stanowi on odrębnej podstawy do nabycia prawa do kolejnej odprawy w razie

rozwiązania stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika, lecz jedynie

modyfikuje wysokość odprawy przysługującej z mocy ustawy o zwolnieniach

grupowych. W dacie zawierania aneksu, tj. 1 sierpnia 2000 r., okres zatrudnienia

powoda w pozwanej spółce uzasadniałby bowiem uprawnienie do odprawy w

wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.

Apelację od wyroku wniósł powód. Sąd Okręgowy wyrokiem z 27 lutego

2013 r. oddalił apelację. W uzasadnieniu stwierdzono między innymi, że art. 361

§ 1

k.p. przewiduje możliwość skrócenia okresu trzymiesięcznego wypowiedzenia tylko,

gdy powodem wypowiedzenia było ogłoszenie upadłości lub likwidacja pracodawcy,

względnie inne przyczyny niedotyczące pracowników. Pracodawca może skrócić

ten okres najwyżej do 1 miesiąca. W sprawie nie doszło do skrócenia okresu

wypowiedzenia. Wskutek zgodnego oświadczenia stron co do terminu rozwiązania

stosunku pracy, zawarta przez strony umowa rozwiązała się na mocy porozumienia.

Oceny takiej nie podważa treść wydanego przez pozwanego świadectwa pracy, w

którym zaznaczono, że stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę

za wypowiedzeniem przez pracodawcę (art. 30 § 1 pkt 2 k.p.). Skoro podstawą

uzyskania prawa do odprawy ustalonej w aneksie o umowy o pracę z 30 kwietnia

1999 r. było rozwiązanie umowy o pracę przez pracodawcę, roszczenie powoda w

tej części uznano za bezpodstawne.

W dalszej części uzasadnienia stwierdzono, że przyczyną rozwiązania

łączącej strony umowy o pracę było „wygaśnięcie z dniem 27 czerwca 2011 r.

mandatu jako członka Zarządu”. Wygaśnięcie mandatu do sprawowania funkcji w

zarządzie nie wiąże się z automatycznym rozwiązaniem stosunku pracy łączącego

4

członka zarządu ze spółką, lecz z reguły stanowi przyczynę uzasadniającą

wypowiedzenie umowy o pracę i brak jest jakichkolwiek przesłanek do przyjęcia, iż

jest to przyczyna niedotycząca pracownika. Skutki niepowołania powoda na kolejną

kadencję w zarządzie nie mogą obciążać pozwanego, ponieważ obowiązek taki nie

wynikał z żadnej czynności prawnej, czy aktu prawnego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł powód. Zarzucił naruszenie:

art. 8 w zw. z art. 10 ust. 1 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników; art. 6 k.c.

w związku z art. 300 k.p.; art. 30 § 1 pkt 1 k.p.; art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p.

w związku z art. 30 § 1 pkt 1 k.p.; art. 361

§ 1 k.p.; art. 36 § 6 k.p.; art. 245 k.p.c. w

związku z 391 § 1 k.p.c.; art. 253 k.p.c. w związku z art. 245 k.p.c. w związku z

art. 391 § 1 k.p.c.; art. 328 § 2 w związku z 391 § 1 k.p.c.

Wyrok zaskarżono w całości i wniesiono o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o:

uchylenie wyroku w całości i zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego

poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda 22.500,00 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od 16 maja 2012 r. do dnia zapłaty oraz 23.460,00 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od 16 maja 2012 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa

procesowego za wszystkie instancje oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz

powoda 2.700 zł tytułem spełnionego przez powoda świadczenie na rzecz

pozwanego - kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancję.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się mieć uzasadnione podstawy.

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że członkowi zarządu spółki

kapitałowej zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę może przysługiwać prawo

do odprawy pieniężnej z tytułu rozwiązania umowy o pracę zarówno z ustawy o

grupowych zwolnieniach, autonomicznych aktów prawa pracy, jak i na podstawie

umowy (zob. na ten temat H. Szurgacz: Odprawy w związku z rozwiązaniem

stosunku pracy, w: Problemy zatrudnienia we współczesnym ustroju pracy. Księga

5

jubileuszowa na 55-lecie pracy naukowej i dydaktycznej Profesora Włodzimierza

Piotrowskiego, red. Z. Niedbała, M. Skąpski, Wydawnictwo Naukowe UAM 2009

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., I PK 86/05, OSNP 2006

nr 19-20, poz. 295). Były pracownik może więc nabyć prawo nawet do kilku takich

odpraw. W sprawie przedmiotem sporu jest właśnie prawo do dwóch odpraw.

Po drugie w takiej sytuacji konieczne jest rozstrzygnięcie o kolejnej

przesłance nabycia prawa do odprawy – sposobie rozwiązania stosunku pracy (zob.

na ten temat B. Cudowski: Przyczyna rozwiązania stosunku pracy a prawo do

odprawy pieniężnej, w: Księga pamiątkowa w piątą rocznicę śmierci profesora

Andrzeja Kijowskiego, red. Z. Niedbała, Warszawa 2010, s. 18-20). Z

niekwestionowanych okoliczności wynika jednoznacznie, że umowa o pracę została

rozwiązana na skutek wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę. Sąd

Okręgowy błędnie jednak przyjął, że skrócenie okresu wypowiedzenia ustalone

przez strony jest jednoznaczne ze zmianą sposobu rozwiązania umowy z

wypowiedzenia na porozumienie stron. Sąd ten oparł swój pogląd na treści

przepisu art. 361

§ 1 k.p. Pominął jednak przepis art. 36 § 6 k.p., który

jednoznacznie reguluje powyższy problem. Stanowi on, że strony mogą po

dokonaniu wypowiedzenia umowy o pracę przez jedną z nich ustalić wcześniejszy

termin rozwiązania umowy; ustalenie takie nie zmienia trybu rozwiązania umowy o

pracę. Tak więc zasadne okazały się zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące sposobu

rozwiązania umowy o pracę. Należy przyjąć, że umowa o pracę została rozwiązana

za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę. Wynika z tego, że

rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w przedmiocie prawa do umownej odprawy

powoda było nietrafne.

Sąd Okręgowy powinien także mieć na uwadze, że zawarcie porozumienia

rozwiązującego umowę o pracę nie wyklucza prawa do odprawy pieniężnej na

podstawie przepisów ustawy o grupowych zwolnieniach (art. 10 ust. 1 w związku z

art. 8 tej ustawy).

W tych okolicznościach sprawy kluczowym problemem staje się

rozstrzygnięcie o przyczynie rozwiązania umowy o pracę. Wstępnie należy

stwierdzić, że zaprzestanie pełnienia funkcji członka zarządu spółki (odwołanie,

upływ kadencji), który ma zawartą umowę na czas nieokreślony stanowi

6

uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia tej umowy przez pracodawcę. Pogląd ten

jest powszechnie akceptowany w doktrynie, jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Należy mieć na uwadze, że przesłanki w postaci przyczyny rozwiązania

stosunku pracy (umowy o pracę) są inaczej określone w ustawie i umowie o pracę

powoda. Zgodnie z art. 10 ust. 1 w związku z art. 8 ustawy o grupowych

zwolnieniach nabycie prawa do odprawy pieniężnej jest uzależnione od rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn „niedotyczących pracowników stanowiących wyłączny

powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy lub jego rozwiązanie na mocy

porozumienia stron”. Natomiast w pkt 5 umowy przewidziano odprawę z tytułu

rozwiązania przez pracodawcę umowy „z przyczyn dotyczących zakładu pracy”.

Można tu zauważyć, iż umowa o pracę posłużyła się kryterium występującym w

poprzednio obowiązującej ustawie o grupowych zwolnieniach z 1989 roku. Z tego

powodu możliwe jest odwołanie się do wypowiedzi dotyczących zmiany

(porównania) regulacji ustawowej zwolnień grupowych pracowników, w tym także

prawa do odprawy pieniężnej.

Niespornym w sprawie było ustalenie, że przyczyną dokonanego

wypowiedzenia przez pracodawcę było wygaśnięcie mandatu członka zarządu.

Sąd Okręgowy nie uzasadnił w istocie dlaczego uważa, iż nie jest to

przyczyna niedotycząca pracownika. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy

konieczne będzie również rozstrzygnięcie, czy była to przyczyna dotycząca zakładu

pracy. Sąd ten odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2011 r.,

II PK 201/10 (LEX nr 1084554) sugerując, że przyjęto w nim, iż wypowiedzenie

stosunku pracy z powodu wygaśnięcia mandatu nie stanowi przyczyny

niedotyczącej pracownika. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy nie wypowiedział

takiego poglądu. Można tylko zauważyć, że zgodnie z tym orzeczeniem powód

uzyskał prawo do odprawy. Skarga kasacyjna pozwanego pracodawcy została

bowiem oddalona. Bez związku z rozstrzyganym sporem pozostaje także

wypłacenie przez pozwanego pracodawcę odszkodowania z tytułu skróconego

okresu wypowiedzenia.

W literaturze prawa pracy przyjmuje się, że pomocny może okazać się

podział przyczyn zwolnienia na niedotyczące i dotyczące pracownika. Najogólniej

twierdzi się, że przyczyny dotyczące pracownika są związane ze sposobem

7

wykonywania przez niego pracy oraz jego osobą (E. Maniewska, w: K. Jaśkowski,

E. Maniewska, J. Stelina: Grupowe zwolnienia. Komentarz, red. K. Jaśkowski,

Oficyna a Wolters Kluwer business 2007, s. 27). Słusznie zauważono także, iż

zewnętrzne czynniki zwolnień, które nie dotyczą pracownika oraz pracodawcy (np.

siły przyrody czy zmiany prawa) przekładają się ostatecznie na funkcjonowanie czy

strukturę zakładu pracy. Są to więc przyczyny dotyczące pracodawcy.

Dopuszczalne jest więc zamienne używanie określenia przyczyn niedotyczących

pracownika oraz dotyczących pracodawcy także w obowiązującym stanie prawnym

(tak Ł. Pisarczyk, w: M. Latos-Miłkowska, Ł. Pisarczyk: Zwolnienia z przyczyn

niedotyczących pracownika, Dom Wydawniczy ABC 2005, s. 26). Podobnie ujmuje

ten problem K.W. Baran (Zbiorowe prawo pracy. Komentarz, Oficyna a Wolters

Kluwer business, s. 492) twierdząc, że przyczyny niedotyczące pracownika dotyczą

pośrednio lub bezpośrednio pracodawcy.

W kwestii prawa do odprawy z tytułu rozwiązania umowy o pracę lub ustania

stosunku członkostwa członka zarządu spółki kapitałowej wypowiadał się także Sąd

Najwyższy. Z licznej grupy orzeczeń wynika jednoznacznie, że samo odwołanie

członka zarządu z pełnionej funkcji, jakkolwiek stanowi uzasadnioną przyczynę

wypowiedzenia umowy o pracę, nie przesądza samoistnie, że rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło z przyczyny dotyczącej pracownika (tak Sąd Najwyższy w

wyrokach z dnia 30 września 2009 r., II PK 84/09, LEX nr 57196, czy z dnia 3

sierpnia 2012 r., I PK 61/12, OSNP 2013 nr 17-18, poz. 199). Natomiast w wyroku z

dnia 29 września 2005 r., I PK 35/05 (OSNP 2006 nr 15-16, poz. 235) Sąd

Najwyższy stwierdził, że rezygnacja ze stanowiska członka zarządu nie uzasadnia

nabycia przez niego prawa do odprawy z tytułu utraty zatrudnienia.

Można więc stwierdzić, że wypowiedzenie umowy o pracę z powodu

odwołania pracownika z funkcji członka zarządu spółki handlowej następuje z

przyczyn niedotyczących pracownika w rozumieniu art. 8 w związku z art. 10 ust. 1

ustawy o grupowych zwolnieniach, chyba że pracodawca udowodni, iż przyczyną

odwołania z funkcji były okoliczności dotyczące pracownika (tak Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 2 lutego 2010 r., II PK 184/09, OSNP 2011 nr 13-14, poz. 180).

Odnosząc powyższe do okoliczności sprawy należy uznać, że nie powołanie

powoda na członka zarządu uniemożliwiło jego dalsze zatrudnianie, a więc

8

okoliczność ta stanowiła uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia. Przyczyna ta bez

wątpliwości nie dotyczyła osoby pracownika. Nie wykazano bowiem w żaden

sposób, że występował tu jakikolwiek związek przyczynowy. Nie bez znaczenia dla

kwalifikacji przyczyny rozwiązania umowy o pracę jest także okoliczność

zmniejszenia liczebności zarządu pozwanej spółki. Tak więc należało uznać, że

spełniona została przesłanka w postaci przyczyny rozwiązania stosunku pracy do

nabycia prawa do odprawy z ustawy o grupowych zwolnieniach.

W świetle powyższego przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne

będzie ustalenie, czy przyczyna ta była wyłącznym powodem wypowiedzenia

(odprawa ustawowa) oraz, czy przyczyna ta dotyczyła zakładu pracy (odprawa

umowna).

Jedynie na marginesie można zauważyć, że wbrew poglądowi Sądu

Okręgowego skutki niepowołania powoda na członka zarządu mogą obciążać

pozwanego oraz, że problem prawa do odprawy pieniężnej nie zaistniałby, gdyby

pozwany pracodawca nie zawarł z nim umowy o pracę na czas nieokreślony.

Z tych względów, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., orzeczono jak w

sentencji wyroku.