III PK 65/13

Sygn. akt III PK 65/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSA Agata Pyjas-Luty

w sprawie z powództwa W. W.

przeciwko Urzędowi Kontroli Skarbowej w S.

o przywrócenie poprzednich warunków umowy o pracę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 21 grudnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2012 r., Sąd Rejonowy Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S. zasądził od pozwanego Urzędu Kontroli Skarbowej

w S. na rzecz powódki W. W. kwotę 21.517,26 zł tytułem odszkodowania w miejsce

przywrócenia poprzednich warunków umowy o pracę, oddalił powództwo w

pozostałym zakresie oraz orzekł o kosztach procesu i rygorze natychmiastowej

wykonalności.

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2012 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S. oddalił apelację pozwanego Urzędu od wyroku

Sądu pierwszej instancji, wskazując, że "podstawę wyroku Sądu Rejonowego (...)

stanowiły ustalenia faktyczne i rozważania prawne zawarte na k. 381-399 akt

sprawy". Sąd drugiej instancji "w całości podzielił i przyjął za własne" ustalenia

faktyczne Sądu Rejonowego, bo uznał, że stan faktyczny sprawy w postępowaniu

przed Sądem pierwszej instancji został prawidłowo ustalony w oparciu o należycie

zgromadzony materiał dowodowy. Jednocześnie Sąd Okręgowy zgodził się w

całości z rozważaniami prawnymi, które legły u podstaw orzeczenia Sądu

Rejonowego. W ślad za wywodami przedstawionymi w uzasadnieniu wyroku Sądu

pierwszej instancji, Sąd Okręgowy stwierdził, że stosunek pracy z powódką, który

pierwotnie został nawiązany na podstawie mianowania w rozumieniu art. 4 ustawy

z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.), uległ z mocy prawa przekształceniu z

dniem 1 stycznia 2008 r. w umowny stosunek pracy, przy czym jeszcze przed tym

przekształceniem (w dniu 7 lutego 1992 r.), powódka została przeniesiona do pracy

w pozwanym Urzędzie na podstawie art. 10 ust. 2 tej ustawy oraz powołana na

stanowisko inspektora kontroli skarbowej w oparciu o art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 28

września 1991 r. o kontroli skarbowej (Dz.U. Nr 100, poz. 442 ze zm.; obecnie

jednolity tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 41, poz. 214 ze zm.). Powołanie powódki -

będącej inspektorem kontroli skarbowej - na stanowisko kierownika oddziału w

pozwanym Urzędzie nie spowodowało przekształcenia jej dotychczasowego

stosunku pracy w stosunek pracy z powołania, a jedynie zmianę zakresu

obowiązków służbowych i wynagrodzenia powódki, bo w dalszym ciągu zachowała

3

status inspektora kontroli skarbowej. Wskutek powierzenia powódce funkcji

kierownika oddziału za jej zgodą nastąpiła zatem zmiana treści stosunku pracy za

porozumieniem stron. Powódka nie utraciła uprawnień niezbędnych do

wykonywania czynności inspektora kontroli skarbowej a jedynie zmieniła

stanowisko pracy (została kierownikiem oddziału). Odwołanie powódki ze

stanowiska kierownika (dokonane na mocy jednostronnego oświadczenia woli

pracodawcy) wywołało z kolei skutek polegający na tym, że kontynuowała ona

zatrudnienie w pozwanym Urzędzie na stanowisku "zwykłego" inspektora kontroli

skarbowej. Sąd Okręgowy nie zgodził się ze stroną pozwaną, że stosunek pracy

powódki został przekształcony w stosunek pracy z mianowania na zasadach

określonych w ustawie z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 170,

poz. 1218 ze zm.). W tej sytuacji powódce przysługiwały roszczenia z tytułu

wadliwego rozwiązania stosunku pracy za wypowiedzeniem dokonanym przez

pracodawcę przewidziane w Kodeksie pracy (stosowane odpowiednio do

wypowiedzenia zmieniającego). Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że przyczyny

wypowiedzenia zmieniającego przedstawione powódce w piśmie pozwanego

Urzędu z dnia 23 lutego 2009 r. zostały sformułowane w sposób ogólny (mało

skonkretyzowany), przez co nie spełniały wymagań z art. 42 k.p. Ponadto z

okoliczności sprawy nie wynika, aby powódka w inny sposób uzyskała informację o

zarzutach stawianych jej przez pracodawcę co do sposobu wykonywania przez nią

pracy na stanowisku kierowniczym. Przyczyny wskazane powódce w

wypowiedzeniu zmieniającym nie były dostatecznie konkretne, bowiem na ich

podstawie pracownica co najwyżej mogła dowiedzieć się, że z powodu zmian

organizacyjnych i "bliżej nieokreślonych wątpliwości co do prawidłowości" zostaje

przeniesiona na "zwykłe stanowisko inspektorskie". Brak prawidłowo sformułowanej

przyczyny wypowiedzenia zmieniającego uzasadniał dochodzenie przez powódkę

roszczeń przewidzianych w art. 45 § 1 k.p. Zdaniem Sądu Okręgowego, chociaż po

odwołaniu powódki ze stanowiska kierownika oddziału, zachowała ona tę samą

wysokość wynagrodzenia, to jednak ta okoliczność nie sprzeciwiała się zasądzeniu

na jej rzecz zryczałtowanego odszkodowania w związku z naruszeniem przez

pracodawcę przepisów prawa pracy o wypowiadaniu umów o pracę. W

podsumowaniu swego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy stwierdził, że ustalenia

4

poczynione przez Sąd Rejonowy są prawidłowe, zaś ocena zgromadzonego

materiału dowodowego jest "jak najbardziej słuszna". W sytuacji, gdy stosunek

pracy łączący powódkę z pozwanym Urzędem opiera się na umowie o pracę, a nie

na powołaniu, to wnioski Sądu pierwszej instancji mają w pełni odzwierciedlenie w

przeprowadzonych dowodach i odpowiadają przepisom art. 42 § 1, art. 45 i art. 471

k.p.

Od wyroku Sądu Okręgowego strona pozwana wniosła skargę kasacyjną, w

której zarzuciła naruszenie: 1) art. 42 § 1 k.p. oraz art. 42 i 43 ustawy z dnia 28

września 1991 r. o kontroli skarbowej wskutek uznania, że zmiana warunków pracy

powódki, zajmującej stanowisko kierownika oddziału, mogła być dokonana na

podstawie wypowiedzenia zmieniającego; 2) art. 45 § 1 i 2 oraz art. 471

k.p.

polegające na przyjęciu, że powódce przysługiwało odszkodowanie za wadliwe

wypowiedzenie warunków pracy i płacy; 3) art. 42 § 1 i art. 68 k.p. oraz art. 8 ust. 3

ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (w brzmieniu

obowiązującym w dacie powołania powódki na stanowisko inspektora kontroli

skarbowej) w związku z art. 42 i 43 tej ustawy wskutek przyjęcia, że podstawą

istnienia stosunku pracy powódki była umowa o pracę, a nie powołanie; 4) art. 30 §

4 k.p. polegające na przyjęciu, że przyczyna wypowiedzenia wskazana powódce w

wypowiedzeniu zmieniającym jako "uzasadnione wątpliwości co do prawidłowego

zarządzania komórką organizacyjną" była zbyt ogólna (niewystarczająco

skonkretyzowana); 5) art. 233 oraz art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

polegające na "niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności mających wpływ na treść

orzeczenia, co znalazło odzwierciedlenie w jego niepełnym i błędnym uzasadnieniu,

a także naruszeniu zasady dwuinstancyjności wyrażonej w art. 176 Konstytucji RP

przez akceptację w zaskarżonym wyroku sytuacji, w której pozwany został

pozbawiony prawa do poznania motywów rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji

w odniesieniu do oceny konkretności drugiej z przyczyn wypowiedzenia, przez co

uniemożliwiono stronie pozwanej zapoznanie z przesłankami którymi kierował się

Sąd I instancji wydając wyrok oraz uniemożliwiono wypowiedzenie się co do tych

motywów". W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych wywiedziono w szczególności, że

instytucja wypowiedzenia warunków pracy i płacy nie ma zastosowania w tych

przypadkach, w których stosunek pracy - w razie odmowy przyjęcia przez

5

pracownika zaproponowanych warunków zatrudnienia - nie może rozwiązać się z

upływem okresu wypowiedzenia (art. 42 § 3 k.p.). Skoro powódka była inspektorem

kontroli skarbowej i miał do niej zastosowanie art. 42 ustawy o kontroli skarbowej,

to odmowa przyjęcia przez nią zaoferowanych przez pracodawcę w lutym 2009 r.

nowych warunków pracy, nie mogła spowodować rozwiązania stosunku pracy z

upływem okresu wypowiedzenia. Zdaniem pozwanego Urzędu, skoro art. 42 k.p.

wobec powódki może mieć zastosowanie tylko na zasadzie analogii, to rozwiązanie

z powódką stosunku pracy w trybie przewidzianym w art. 42 § 3 k.p. było

niemożliwe. W konsekwencji powódce nie przysługiwało roszczenie o

odszkodowanie z tytułu wadliwego rozwiązania umowy o pracę. Zastosowanie

art. 42 k.p. na zasadzie analogii rodziło po stronie powódki co najwyżej roszczenie

o wyrównanie wynagrodzenia. Ewentualną podstawę roszczeń odszkodowawczych

powódki związanych z nieprawidłową modyfikacją treści stosunku pracy, mogły

stanowić ogólne przepisy o odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 471 k.c. w

związku z art. 300 k.p.). Zdaniem pozwanego Urzędu, stosunek pracy powódki,

który pierwotnie został nawiązany na podstawie umowy o pracę, w dacie powołania

na stanowisko inspektora kontroli skarbowej przekształcił się w stosunek pracy na

podstawie powołania. Co się z kolei tyczy sposobu, w jaki przyczyna

wypowiedzenia zmieniającego została zredagowana, to pozwany Urząd stwierdził,

że powódka w chwili otrzymania wypowiedzenia znała zarzuty stawiane jej przez

pracodawcę i miała świadomość, że były one związane z oceną sposobu

zarządzania komórką organizacyjną, jakiej dokonano w dniu 6 lutego 2009 r. Z tego

względu należało przyjąć - wbrew temu co uznał Sąd Okręgowy - że przyczyna

wskazana powódce w wypowiedzeniu zmieniającym nie była ogólna. Skarżący

Urząd wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o odmowę przyjęcia

skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie, a ponadto o zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

6

Na wstępie należy podnieść, że zaskarżony wyrok w sposób oczywisty

narusza art. 328 § 2 k.p.c., bowiem w jego uzasadnieniu w ogóle nie przedstawiono

ustaleń faktycznych, które stanowiły podstawę rozważań prawnych Sądu

Okręgowego. Za wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w rozumieniu

art. 328 § 2 k.p.c. (w związku z art. 391 § 1 k.p.c.) nie może być bowiem uznana

jednozdaniowa wypowiedź Sądu drugiej instancji, zgodnie z którą "podstawę

wyroku Sądu Rejonowego (...) stanowiły ustalenia faktyczne i rozważania prawne

zawarte na k. 381-399 akt sprawy". Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę "w

granicach apelacji", co w pierwszej kolejności oznacza, że sąd ten rozpoznaje

sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń

faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale

zebranym w pierwszej instancji (art. 381 i 382 k.p.c.) oraz ustala podstawę prawną

orzeczenia niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji (uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r.,

III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Jeżeli uzasadnienie orzeczenia

pierwszoinstancyjnego, sporządzonego zgodnie z wymaganiami art. 328 § 2 k.p.c.,

spotyka się z pełną akceptacją sądu drugiej instancji, to wystarczy, że da on temu

wyraz w treści uzasadnienia swego orzeczenia, bez powtarzania szczegółowych

ustaleń faktycznych i wnioskowań prawniczych zawartych w motywach

zaskarżonego orzeczenia (przykładowo postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

22 kwietnia 1997 r., II UKN 61/97, OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 104 oraz wyroki z

dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/05, LEX nr 180193 i z dnia 8 lutego 2007 r., I CSK

410/06, LEX nr 439229, a także wskazany przez Sąd Okręgowy wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 października 1998 r., II CKN 923/97, OSNC 1999 nr 3, poz.

60). Obowiązek sądu odwoławczego poczynienia własnych ustaleń faktycznych,

jeżeli są one tożsame z ustaleniami sądu pierwszej instancji, nie musi więc polegać

na "powtarzaniu" ustaleń sądu pierwszej instancji zawartych w uzasadnieniu

orzeczenia tego sądu, ale konieczne jest ich przedstawienie w uzasadnieniu

orzeczenia sądu drugiej instancji. Własne ustalenia faktyczne sądu drugiej instancji

muszą bowiem polegać na przedstawieniu konkretnych okoliczności faktycznych

(choćby opisanych zwięźle), a nie na wskazaniu poszczególnych kart w aktach

sprawy, na których znajduje się uzasadnienie wyroku sądu pierwszej instancji. Taki

7

sposób przedstawienia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji,

jaki zastosował Sąd Okręgowy (powołanie się na karty w aktach sprawy, na których

mają znajdować się pisemne motywy rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego), jest

niedopuszczalny i narusza podstawowe zasady sporządzania uzasadnień orzeczeń

sądowych. Oznacza to, że Sąd Okręgowy w ogóle nie poczynił własnych ustaleń,

bo za wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (art. 328 § 2 k.p.c.) nie

można uznać powołania wybiórczo pewnych faktów w części uzasadnienia

dotyczącej rozważań prawnych. Wprawdzie Sąd Okręgowy zaznaczył, że

"ustalenia Sądu I instancji w całości uznał i przyjął za własne", ale - skoro tych

ustaleń nie przedstawił - to uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie daje odpowiedzi

na pytanie, jakie konkretne ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego zostały przez

Sąd odwoławczy w pełni podzielone i "uznane za własne". Z tego względu

uzasadniony jest kasacyjny zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1

k.p.c., gdyż zaskarżony wyrok nie poddaje się kontroli kasacyjnej (przykładowo

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1997 r., II CKN 157/97, LexPolonica nr

405137; z dnia 15 kwietnia 2005 r., I CK 756/04, LEX nr 301885; z dnia

7 października 2005 r., IV CK 122/05, LEX nr 187124 oraz z dnia 17 marca 2006 r.,

I CSK 63/05, LEX nr 179971). Powoduje to konieczność uchylenia wyroku Sądu

Okręgowego i przekazania temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania.

Z powodu braku dokonania ustaleń faktycznych stanowiących podstawę

wyroku Sądu drugiej instancji, na obecnym etapie postępowania nie jest możliwa

ocena pozostałych zarzutów kasacyjnych dotyczących wykładni i zastosowania

przepisów prawa materialnego. Sąd Najwyższy uznaje jednak za celowe

poczynienie w tym zakresie pewnych rozważań o charakterze abstrakcyjnym, które

mogą być traktowane jako niewiążąca wskazówka interpretacyjna.

Zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 8 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 28 września

1991 r. o kontroli skarbowej, organami kontroli skarbowej byli: 1) Minister Finansów

jako naczelny organ kontroli skarbowej, 2) Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej

jako organ wyższego stopnia nad inspektorami kontroli skarbowej oraz

3) inspektorzy kontroli skarbowej, przy czym inspektorów kontroli skarbowej

powoływał i odwoływał Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej. Spośród

inspektorów kontroli skarbowej Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej powoływał

8

wicedyrektorów urzędów kontroli skarbowej oraz ich odwoływał (art. 10 ust. 2 pkt

4). W myśl aktualnie obowiązujących przepisów tej ustawy, inspektorów kontroli

skarbowej "powołuje i odwołuje" Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej (art. 39a

ust. 1). Odwołanie inspektora kontroli skarbowej z zajmowanego stanowiska

następuje wyłącznie w razie zaistnienia któregokolwiek z sześciu przypadków

enumeratywnie wymienionych w art. 42 ust. 1 ustawy o kontroli skarbowej, przy

czym odwołanie ze stanowiska inspektora kontroli skarbowej z powodu otrzymania

negatywnej oceny kwalifikacyjnej potwierdzonej ponowną negatywną oceną albo

utraty nieposzlakowanej opinii jest równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy z

zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia (art. 42 ust. 2). Natomiast

odwołanie ze stanowiska inspektora kontroli skarbowej z pozostałych przyczyn

wymienionych w art. 42 ust. 1 ustawy o kontroli skarbowej (pkt 3-6) nie jest

równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy, lecz powoduje modyfikację treści

stosunku pracy inspektora kontroli skarbowej. Nowe warunki pracy i płacy na

stanowisku zajmowanym lub równorzędnym z zajmowanym przed powołaniem na

stanowisko inspektora kontroli skarbowej proponuje dyrektor urzędu kontroli

skarbowej, w którym jest zatrudniony inspektor, albo dyrektor generalny urzędu

obsługującego ministra właściwego do spraw finansów publicznych, jeżeli inspektor

jest zatrudniony w tym urzędzie (art. 42 ust. 3). Ponadto należy zauważyć, że w

oparciu o art. 42a ustawy o kontroli skarbowej, Generalny Inspektor Kontroli

Skarbowej może (a więc nie musi) odwołać inspektora kontroli skarbowej z

zajmowanego stanowiska w trzech przypadkach: 1) w razie nieobecności

inspektora w pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż rok; 2) w razie ciężkiego

naruszenia podstawowych obowiązków członka korpusu służby cywilnej, jeżeli wina

inspektora jest oczywista; 3) w razie popełnienia przez inspektora w czasie trwania

stosunku pracy przestępstwa, które uniemożliwia jego dalsze zatrudnienie, jeżeli

przestępstwo jest oczywiste. Odwołanie inspektora kontroli skarbowej z tych

przyczyn jest równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia.

Ponadto zgodnie z art. 42b ustawy o kontroli skarbowej, rozwiązanie stosunku

pracy z inspektorem kontroli skarbowej może nastąpić w drodze porozumienia stron

lub za trzymiesięcznym wypowiedzeniem na skutek rezygnacji inspektora z

dalszego wykonywania pracy. Jest to zamknięty katalog sposobów (trybów,

9

przyczyn) rozwiązania stosunku pracy z inspektorem kontroli skarbowej, gdyż w

art. 42c zdanie pierwsze ustawy o kontroli skarbowej wyraźnie zastrzeżono, że

rozwiązanie stosunku pracy z inspektorem kontroli skarbowej może nastąpić tylko

w przypadkach określonych w art. 42-42b tej ustawy. A contrario oznacza to

prawną niedopuszczalność rozwiązania stosunku pracy z inspektorem kontroli

skarbowej w jakichkolwiek innych przypadkach (w szczególności przewidzianych w

Kodeksie pracy). Dla porządku należy dodać, że w zakresie dotyczącym przyczyn

(trybów) rozwiązania stosunku pracy z inspektorem kontroli skarbowej, nie stosuje

się nie tylko przepisów Kodeksu pracy, ale również ustawy o służbie cywilnej

(art. 42c zdanie drugie ustawy o kontroli skarbowej). Jedynie w pozostałych

sprawach dotyczących stosunku pracy inspektorów kontroli skarbowej,

nieuregulowanych w ustawie o kontroli skarbowej, należy stosować przepisy

ustawy o służbie cywilnej (art. 43 ustawy o kontroli skarbowej). Łączna analiza

powołanych przepisów pragmatycznych ustawy o kontroli skarbowej prowadzi do

wniosku, że trwałość stosunku pracy inspektora kontroli skarbowej (niezależnie od

podstawy jego zatrudnienia, a więc także w przypadku umowy o pracę na czas

nieokreślony) podlega bardzo silnej ochronie (jest nawet większa niż w przypadku

stosunku pracy mianowanego urzędnika służby cywilnej). Już z tego względu

należy stwierdzić, że umowny stosunek pracy inspektora kontroli skarbowej nie

może ulec rozwiązaniu w trybie określonym w art. 42 § 3 k.p. (odmowa przyjęcia

nowych warunków zatrudnienia), gdyż byłoby to oczywiście sprzeczne z art. 42c

zdanie pierwsze ustawy o kontroli skarbowej. To zaś prowadzi do wniosku, że

przepisy art. 42 k.p., a co za tym idzie także art. 45 § 1 i art. 30 § 4 k.p., nie mają

zastosowania do umownego stosunku pracy inspektora kontroli skarbowej.

Z powyższego wynika, że kwestia prawna, której tyle uwagi poświęcono w

toku sprawy, dotycząca podstawy prawnej stosunku pracy powódki, tak naprawdę

nie ma decydującego znaczenia. Bez względu na podstawę zatrudnienia inspektora

kontroli skarbowej (powołanie, mianowanie, umowa o pracę) rozwiązanie jego

stosunku pracy jest całościowo uregulowane w art. 42-42b ustawy o kontroli

skarbowej. Co się tyczy tej podstawy zatrudnienia inspektora kontroli skarbowej, to

zarówno w piśmiennictwie (por. I. Wołczak [w:] Ustawa o kontroli skarbowej.

Komentarz, pod red. K. Kanduta i A. Sędkowskiej, Warszawa 2011 - teza 4 do

10

art. 39a i teza 2 do art. 43), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wprost lub

pośrednio) wyrażany jest pogląd, że przepis art. 39a ust. 1 ustawy o kontroli

skarbowej (poprzednio art. 8 ust. 3 tej ustawy), zgodnie z którym inspektorów

kontroli skarbowej powołuje i odwołuje Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej, nie

stanowi podstawy do nawiązania stosunku pracy w następstwie powołania, lecz

jedynie określa formę aktu powierzającego funkcję inspektora kontroli skarbowej. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie wskazywano, że "powołanie" na

określone stanowisko w przypadku pracownika, do którego stosuje się w pierwszej

kolejności regulacje szczególne zawarte w pragmatykach służbowych, nie zawsze

oznacza nawiązanie stosunku pracy na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 §

1 k.p., bowiem przyjęcie możliwości zatrudnienia na podstawie powołania wymaga

wskazania wyraźnego przepisu stwierdzającego jednoznacznie, że dotyczy on

podstawy nawiązania stosunku pracy (por. przykładowo wyroki z dnia 13

października 1998 r., I PKN 345/98, OSNAPiUS 1999 nr 22, poz. 719; z dnia

28 lipca 1999 r., I PKN 175/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 787; z dnia 9 lutego

2000 r., I PKN 518/99, OSNAPiUS 2001 nr 13, poz. 433; z dnia 6 czerwca 2000 r.,

I PKN 698/99, OSNAPiUS 2001 nr 24, poz. 710; z dnia 2 sierpnia 2000 r., I PKN

766/99, OSNAPiUS 2002 nr 5, poz. 104 i z dnia 7 grudnia 2000 r., I PKN 62/00,

OSNAPiUS 2002 nr 14, poz. 328). Problem dotyczący charakteru prawnego

"powołania" i "odwołania" wynika z niekonsekwencji ustawodawcy polegającej na

używaniu w systemie prawa sformułowań dotyczących "powołania i odwołania"

(zwłaszcza w aktach prawnych sprzed 1996 r.), które nierzadko oznaczają

powierzenie funkcji (stanowiska), a nie podstawę nawiązania stosunku pracy

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2000 r., I PKN 480/99,

OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 349 i przykłady wskazane w jego uzasadnieniu). Z tej

przyczyny w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2002 r., III PZP 16/02,

(OSNAPiUS 2002 nr 23, poz. 563) przyjęto, że do powołania i odwołania naczelnika

urzędu skarbowego na podstawie art. 5 ust. 4 ustawy z dnia 21 czerwca 1996 r. o

urzędach i izbach skarbowych, nie mają zastosowania przepisy art. 68 i 70 k.p.

(por. także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2007 r., III PZP 2/07, OSNP

2008 nr 1-2, poz. 1 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2008 r., I PK

76/08, OSNP 2010 nr 9-10, poz. 116). Ten sam pogląd Sąd Najwyższy przedstawił

11

przy ocenie charakteru zatrudnienia kwestora szkoły wyższej, wskazując, że

"powołanie" kwestora uczelni oznacza powierzenie mu takiego stanowiska, a nie

powoduje nawiązanie stosunku pracy z powołania w rozumieniu art. 68 § 1 k.p.

(wyrok z dnia 12 lipca 2007 r., I PK 45/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 255;

Gdańskie Studia Prawnicze-Przegląd Orzecznictwa 2009 nr 2, s. 111, z glosą

K. Paczoski).

Konkretnie w odniesieniu do podstawy zatrudnienia inspektora kontroli

skarbowej Sąd Najwyższy przyjmuje, że akt powołania na stanowisko inspektora

kontroli skarbowej określonego stopnia jest tylko przejawem powierzenia konkretnej

osobie pełnienia funkcji organu kontroli skarbowej, co oznacza, że odwołanie z tego

stanowiska nie powoduje rozwiązania stosunku pracy (wyroki z dnia 15 kwietnia

1999 r., I PKN 611/98, OSNAPiUS 2000 nr 12, poz. 474 oraz z dnia 23 czerwca

2009 r., II PK 310/08, LEX nr 521925). Nietrafny w tym kontekście jest pogląd

wyrażany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, na który powołano się w

skardze kasacyjnej. Rzeczywiście Naczelny Sąd Administracyjny w

postanowieniach z dnia 13 sierpnia 1999 r., II SA 923/99 (LEX nr 37775) oraz z

dnia 3 września 1999 r., II SA 1152/99 (LEX nr 654674) stwierdził, że inspektor

kontroli skarbowej jest pracownikiem zatrudnionym na podstawie powołania.

Jednakże pogląd ten został wyrażony ubocznie (bez głębszej argumentacji) przy

rozważaniu dopuszczalności wniesienia do sądu administracyjnego środka

prawnego od decyzji odwołującej inspektora kontroli skarbowej z zajmowanego

stanowiska. We wskazanych orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że

czynność polegająca na odwołaniu inspektora kontroli skarbowej z dotychczas

zajmowanego stanowiska nie podlega zaskarżeniu do sądu administracyjnego,

bowiem jest to sprawa z zakresu stosunku pracy i z tej przyczyny podlega kognicji

sądu powszechnego-sądu pracy. Do tego stwierdzenia nie było potrzeby oceny

jaka jest podstawa tego stosunku pracy.

Reasumując tę część rozważań, należy przyjąć, że powołanie na stanowisko

inspektora kontroli skarbowej nie oznacza nawiązania (przekształcenia) stosunku

pracy na podstawie powołania (art. 68 k.p.). Zgodnie z art. 110 ustawy z dnia 24

sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej, stosunki pracy nawiązane na podstawie

mianowania na zasadach określonych w ustawie z dnia 16 września 1982 r.

12

o pracownikach urzędów państwowych, pozostawały w mocy nie dłużej niż do dnia

31 grudnia 2007 r. i z dniem 1 stycznia 2008 r. przekształciły się w stosunki pracy

na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Od dnia 1 stycznia 2008 r.

inspektor kontroli skarbowej (jeżeli nie uzyskał mianowania w służbie cywilnej) jest

więc pracownikiem zatrudnionym na podstawie umowy o pracę na czas

nieokreślony. Powołanie inspektora kontroli skarbowej na stanowisko kierownicze w

urzędzie kontroli skarbowej (np. kierownika oddziału) również nie powoduje

nawiązania nowego stosunku pracy na podstawie powołania, lecz jest

powierzeniem funkcji kierowniczej w danym urzędzie. W konsekwencji odwołanie

pracownika z takiej (kierowniczej) funkcji nie oznacza (nie może oznaczać)

rozwiązania stosunku pracy, lecz powoduje "tylko" pozbawienie stanowiska

kierowniczego i ewentualnie dalsze konsekwencje w zakresie warunków

zatrudnienia (płacy). Jest to więc czynność prawna oznaczająca zmianę warunków

pracy i/lub płacy.

Powstaje wobec tego problem, w drodze jakiej czynności prawnej należy

dokonać takiej zmiany warunków zatrudnienia inspektora kontroli skarbowej

zatrudnionego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, gdyż nie jest to

uregulowane w ustawie o kontroli skarbowej (nie wchodzi też w grę przeniesienie

na inne stanowisko podyktowane "szczególnymi potrzebami urzędu" na zasadach

określonych w ustawie o pracownikach urzędów państwowych; por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 28 października 2009 r., II PK 116/09, LEX nr 558298, z dnia

1 czerwca 2012 r., II PK 253/11, LEX nr 1250566 oraz z dnia 5 października

2011 r., II PK 40/11, LEX nr 1299171). W myśl art. 43 ustawy o kontroli skarbowej

należy w tej sytuacji zastosować przepisy ustawy o służbie cywilnej. Uważna

lektura przepisów o służbie cywilnej prowadzi do wniosku, że przeniesienie

inspektora kontroli skarbowej zatrudnionego na podstawie umowy o pracę na inne

stanowisko w trybie przewidzianym w przepisach o służbie cywilnej również nie jest

możliwe. Należy bowiem zauważyć, że regulacja zawarta w art. 31 ust. 1 ustawy z

dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej, uprawniająca dyrektora generalnego

urzędu do przeniesienia w każdym czasie urzędnika służby cywilnej na inne

stanowisko w tym samym urzędzie, jeżeli było to uzasadnione potrzebami urzędu,

dotyczyła tylko urzędnika służby cywilnej, a więc osoby zatrudnionej na podstawie

13

mianowania. Analogiczne rozwiązanie w kwestii przeniesienia na inne stanowisko

służbowe zawiera aktualnie obowiązujący art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada

2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.). Oznacza to, że

zatrudniony na podstawie umowy o pracę inspektor kontroli skarbowej w razie

odwołania go z funkcji kierowniczej, nie może być przeniesiony przez pracodawcę

na inne stanowisko na podstawie stosowanego wprost art. 62 ust. 1 ustawy o

służbie cywilnej z 2008 r. (art. 31 ust. 1 ustawy z 2006 r.) w związku z art. 43

ustawy o kontroli skarbowej. Jak wyżej powiedziano, do modyfikacji treści

umownego stosunku pracy inspektora kontroli skarbowej nie można też stosować

wprost art. 42 k.p. z mocy podwójnego odesłania z art. 9 ust. 1 ustawy o służbie

cywilnej z 2008 r. (art. 7 ust. 1 ustawy z 2006 r.) w związku z art. 43 ustawy o

kontroli skarbowej. W tym zakresie występuje zatem luka prawna, którą należy

wyeliminować w drodze analogii, a konkretnie przez zastosowanie na zasadzie

analogii przepisów prawa materialnego, których charakter jest najbardziej

odpowiedni. Jeszcze bardziej konkretnie, należy dokonać wyboru, czy stosować w

drodze analogii art. 42 k.p., czy też art. 62 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej z 2008 r.

(art. 31 ust. 1 ustawy z 2006 r.).

W dotychczasowym orzecznictwie na tle podobnych sytuacji przyjmowano

stosowanie w drodze analogii art. 42 k.p. Jest to uzasadnione potrzebą

zapewnienia pracownikowi odpowiedniej ochrony przed "zaskakiwaniem" go nagłą

("z dnia na dzień") zmianą warunków zatrudnienia na jego niekorzyść, chociaż

wskazywano, że pracodawca nie ma obowiązku szczegółowego wyjaśniania

pracownikowi (w akcie przenoszącym go na inne stanowisko), jakie konkretne

okoliczności faktyczne uzasadniają potrzebę zmiany warunków zatrudnienia (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2010 r., II PK 276/09, LexPolonica nr

2441168 i powołane tam orzecznictwo). Stosowanie art. 42 k.p. (w drodze analogii)

powinno być oczywiście odpowiednie, a w szczególności polegać na tym, że jeśli

przeniesienie powoduje obniżenie wynagrodzenia, to pracownik nie ma podstaw

domagania się powrotu na poprzednie warunki zatrudnienia, ale może wnosić o

wyrównanie wynagrodzenia za czas odpowiadający okresowi wypowiedzenia w

powszechnym prawie pracy lub równe temu odszkodowanie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2012 r., I PK 64/12, OSNP 2013 nr 15-16,

14

poz. 176). Zasadą prawa pracy jest bowiem dopuszczalność jednostronnego

obniżenia przez pracodawcę wynagrodzenia pracownika wyłącznie za

wypowiedzeniem (uprzedzeniem) i dlatego, w razie braku określenia okresu

wypowiedzenia przez przepisy prawa dopuszczające jednostronne obniżenie przez

pracodawcę wynagrodzenia, należy na zasadzie analogii stosować odpowiednie

przepisy o wypowiedzeniu warunków pracy lub płacy, ale wyłącznie w zakresie

ustanawiającym zachowanie okresu wypowiedzenia co do wywołania skutku w

postaci obniżenia wynagrodzenia pracownika (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 6 stycznia 2010 r., I PK 130/09, LEX nr 558223 i z dnia 13 stycznia 2010 r.,

II PK 175/09, LEX nr 821142 oraz uzasadnienie wyroku z dnia 14 stycznia 2011 r.,

I PK 176/10, LexPolonica nr 2619539).

Należy jednak zważyć, że art. 43 ustawy o kontroli skarbowej - w sprawach

nieuregulowanych w tej ustawie - w pierwszej kolejności odsyła do stosowania

ustawy o służbie cywilnej. Takimi regulacjami są przepisy art. 62 ust. 1 ustawy o

służbie cywilnej z 2008 r. (art. 31 ust. 1 ustawy z 2006 r.), określające tryb

przenoszenia urzędników służby cywilnej na inne stanowisko służbowe w tym

samym urzędzie, jeśli wymagają tego "potrzeby urzędu". Stosowanie per analogiam

do inspektorów kontroli skarbowej zatrudnionych na podstawie umowy o pracę

rozwiązań prawnych przewidzianych dla urzędników służby cywilnej oznaczałoby,

że w razie wystąpienia potrzeb (organizacyjno-kadrowych) urzędu, w którym

inspektor kontroli skarbowej świadczy pracę, może być on przeniesiony na inne

stanowisko służbowe adekwatne do jego kwalifikacji w tym samym urzędzie, przy

czym takiemu przeniesieniu inspektor kontroli skarbowej nie może się skutecznie

przeciwstawić przez "odmowę" przyjęcia nowego stanowiska oraz nie może żądać

przywrócenia poprzednich warunków zatrudnienia. Nie oznacza to jednak, że

podyktowana "potrzebami urzędu" decyzja pracodawcy o przeniesieniu inspektora

kontroli skarbowej na inne stanowisko byłaby wyłączona spod kontroli sądu pracy.

Inspektor kontroli skarbowej zatrudniony na podstawie umowy o pracę, który został

odwołany z funkcji kierowniczej i przeniesiony na niższe stanowisko w danym

urzędzie, nie mógłby występować z roszczeniem o przywrócenie do pracy lub o

odszkodowanie z art. 471

k.p. Gdyby jednak został przeniesiony na inne stanowisko

w wyniku decyzji kadrowej nieuzasadnionej "potrzebami urzędu" i doznał szkody, w

15

szczególności przez obniżenie wynagrodzenia, to mógłby żądać od pracodawcy

stosownej rekompensaty na zasadach ogólnych przewidzianych w przepisach o

cywilnej odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p.),

ewentualnie - gdyby zaistniały ku temu odpowiednie podstawy - według zasad

dotyczących odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu naruszenia przez

pracodawcę zasady zakazu dyskryminacji (art. 183d

k.p.) lub z tytułu mobbingu

(art. 943

§ 4 i 5 k.p.).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, uwzględniając skargę kasacyjną

pozwanego Urzędu, wyrokował na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., pozostawiając

Sądowi drugiej instancji rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego w

oparciu o art. 108 § 2 k.p.c.