III CZP 103/13

Sygn. akt III CZP 103/13

UCHWAŁA

Dnia 26 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa A. E. sp. z o.o.

z siedzibą w L. (Wielka Brytania)

przeciwko M. sp. z o.o. z siedzibą w S.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 lutego 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 30 września 2013 r.,

"Czy osoba ustanowiona przez przedsiębiorcę zagranicznego

tworzącego oddział w Polsce, upoważniona w oddziale do

reprezentowania przedsiębiorcy zagranicznego (art. 87 ustawy z dnia

2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej), której

dane zostały objęte wpisem tego oddziału do Krajowego Rejestru

Sądowego, może jednoosobowo udzielić pełnomocnictwa

procesowego do zastępowania przedsiębiorcy zagranicznego

w sprawach o roszczenia związane z działalnością tego oddziału?"

2

podjął uchwałę:

Osoba upoważniona w oddziale do reprezentowania

przedsiębiorcy zagranicznego (art. 87 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej - jedn. tekst:

Dz.U. z 2013 r., poz. 672 ze zm.), której dane zostały objęte

wpisem tego oddziału do Krajowego Rejestru Sądowego, może

udzielić pełnomocnictwa procesowego do zastępowania

przedsiębiorcy zagranicznego w sprawach o roszczenia

związane z działalnością tego oddziału.

3

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne

powstało na tle następującego stanu faktycznego: pozew A. E. sp. z o.o. w L.

Oddział w Polsce przeciwko M. sp. z o.o. z siedzibą w S. o zapłatę, złożony przed

Sądem Rejonowym w S., podpisał adwokat legitymujący się pełnomocnictwem

procesowym udzielonym przez osobę upoważnioną do reprezentowania

zagranicznego przedsiębiorcy w oddziale, wpisaną w tym charakterze do

Krajowego Rejestru Sądowego. Przewodniczący w Sądzie Rejonowym zobowiązał

pełnomocnika do złożenia udzielonego tej osobie pełnomocnictwa do

reprezentowania zagranicznego przedsiębiorcy, celem ustalenia zakresu

umocowania, w terminie tygodniowym pod rygorem przyjęcia braku umocowania do

udzielenia pełnomocnictwa procesowego. Odpowiadając na to wezwanie,

pełnomocnik procesowy odwołał się do uregulowania wynikającego z art. 87 ustawy

z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej wskazując, że wynika

z niego, iż osoba upoważniona do reprezentacji przedsiębiorcy zagranicznego

wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego, jest pełnomocnikiem tego

przedsiębiorcy, a wystarczającym dowodem umocowania jest odpis z KRS. Nie

podzielając tego stanowiska, Przewodniczący w Sądzie Rejonowym zarządzeniem

z dnia 24 lipca 2012 r. zwrócił pozew wobec niewykazania, że osoba udzielająca

pełnomocnictwa procesowego jest upoważniona do reprezentacji powoda; zwrócił

nadto uwagę, że w Krajowym Rejestrze Sądowym jako osoby upoważnione do

reprezentacji powoda zostały wskazane dwie osoby, bez oznaczenia zakresu

umocowania. Wątpliwość prawna ujęta w zagadnienie prawne powstała w toku

rozpoznawania zażalenia powoda na zarządzenie o zwrocie pozwu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r., poz. 672 ze zm., dalej jako u.s.d.g.)

stanowi, że dla wykonywania działalności gospodarczej na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej przedsiębiorcy zagraniczni mogą, na zasadzie

wzajemności, o ile ratyfikowane umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej,

4

tworzyć oddziały z siedzibą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Pojęcie

oddziału zostało zdefiniowane w art. 5 pkt 5 u.s.d.g. - oddział to wyodrębniona

i samodzielna organizacyjnie część działalności gospodarczej, wykonywana przez

przedsiębiorcę poza siedzibą przedsiębiorcy lub głównym miejscem wykonywania

działalności. Na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej działalność gospodarczą

może zatem prowadzić tylko oddział przedsiębiorcy zagranicznego i tylko

w zakresie przedmiotu działalności tego przedsiębiorcy. Z tej też przyczyny oddział

przedsiębiorcy zagranicznego w Polsce, uważany przez niektórych przedstawicieli

doktryny za przedsiębiorcę w rozumieniu prawa polskiego a przez innych za quasi -

przedsiębiorcę, musi się zarejestrować w rejestrze przedsiębiorców Krajowego

Rejestru Sądowego (art. 36 pkt 14 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym; jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm., dalej:

„u.k.r.s.”). Od zarejestrowania zależy zatem prawna możliwość rozpoczęcia przez

oddział przedsiębiorcy zagranicznego prowadzenia działalności gospodarczej

w Polsce (art. 88 zd. pierwsze u.s.d.g.) a zarejestrowanie, ujawniając

tę działalność, stanowi element ochrony prawnej udzielonej przez ustawodawcę

kontrahentom przedsiębiorcy wchodzących w stosunki prawne i faktyczne

z oddziałem.

Oddział przedsiębiorcy zagranicznego, utworzony zgodnie z wymaganiami

art. 85 ust. 1 u.s.d.g., mimo że jest wyodrębnioną i samodzielną organizacyjnie

częścią działalności gospodarczej wykonywanej przez przedsiębiorcę poza jego

główną siedzibą (przez wyodrębnienie składników majątkowych, personelu

pracowniczego, kierownictwa, księgowości itp.), nie ma odrębnej od przedsiębiorcy

podmiotowości w sferze prawa cywilnego (por. postanowienia Sądu Najwyższego:

z dnia 9 maja 2007 r., II CSK 25/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 52 oraz z dnia

27 października 2010 r., V CSK 96/10, niepubl., nadto wyrok NSA z dnia 18 marca

2011 r., II FSK 1773/09, niepubl.). Oddział przedsiębiorcy zagranicznego –

z wyjątkiem głównych oddziałów zagranicznych zakładów ubezpieczeń

oraz głównych oddziałów zagranicznych zakładów reasekuracji, do których ma

zastosowanie szczególna regulacja zawarta w art. 106 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja

2003 r. o działalności ubezpieczeniowej - tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r., poz. 950

ze zm.) - przy dokonywaniu czynności prawnych związanych z prowadzoną

5

działalnością gospodarczą korzysta więc z osobowości prawnej przedsiębiorcy

zagranicznego. Brak zdolności prawnej oddziału przedsiębiorcy zagranicznego

oznacza też brak odrębnej od tego przedsiębiorcy zdolności sądowej (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1994 r., III CZP 21/94, OSNCP 1994, nr 11,

poz. 203 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2004 r.,

IV CK 183/03, niepubl.).

Taki status oddziału powoduje, że szczególnie istotne staje się prawidłowe

odczytanie celu regulacji ujętej w art. 87 u.s.d.g., niezbędnego następnie dla

dokonania kwalifikacji prawnej ustanowionego w trybie tego przepisu reprezentanta

przedsiębiorcy zagranicznego i określenie granic jego umocowania.

Zgodnie z powołanym art. 87 przedsiębiorca zagraniczny tworzący oddział

jest obowiązany ustanowić osobę upoważnioną w oddziale do reprezentowania

przedsiębiorcy zagranicznego. Podzielić należy stanowisko prezentowane

w literaturze, że obowiązek ustanowienia osoby upoważnionej służyć ma

zapewnieniu prawidłowego funkcjonowania oddziału na terytorium Polski.

Jej ustanowienie ma przeciwdziałać wypadkom, w których przedsiębiorca

zmuszony byłby do prowadzenia działalności ze swego kraju; utrudniałoby to nie

tylko jego udział w obrocie, ale stanowiłoby zagrożenia dla efektywności tak jego

działalności jaki i interesów pozostałych uczestników obrotu. Ponadto, ustanowienie

takiej osoby, podlegającej wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego, stanowi dla

uczestników obrotu gwarancję czytelnej reprezentacji w sprawach związanych

z działalnością oddziału.

Osoby upoważnionej w oddziale do reprezentowania przedsiębiorcy

zagranicznego dotyczą także przepisy zawarte w art. 89 pkt 1 i art. 91 ust. 2

u.s.d.g. Według pierwszego z nich, przedsiębiorca zagraniczny, niezależnie od

obowiązków określonych w przepisach o Krajowym Rejestrze Sądowym, jest

obowiązany podać imię i nazwisko oraz jej adres na terytorium Rzeczypospolitej

Polskiej. Według drugiego, w przypadku wydania decyzji o zakazie wykonywania

działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę zagranicznego w ramach oddziału,

minister do spraw gospodarki zawiadamia osobę upoważnioną o obowiązku

wszczęcia postępowania likwidacyjnego oddziału w oznaczonym terminie. Art. 39

6

pkt 4 u.k.r.s. stanowi natomiast, że w dziale 2 rejestru przedsiębiorców zamieszcza

się oznaczenie osoby upoważnionej przez przedsiębiorcę zagranicznego do

reprezentowania go w oddziale, a § 138 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 30 listopada 2011 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia

rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej

treści wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr 273, poz. 1616 ze zm.) - że w dziale 2

rejestru przedsiębiorców dla oddziału przedsiębiorcy zagranicznego oprócz danych

dotyczących organu uprawnionego do reprezentowania podmiotu, a w przypadku

gdy w spółkach osobowych nie ma takiego organu – wskazania wspólników do

reprezentowania spółki (pkt 1), danych prokurentów i rodzaju prokury (pkt 3),

ujawnia się także dane dotyczące osoby reprezentującej zagranicznego

przedsiębiorcę w oddziale.

Przytoczone przepisy, z uwzględnieniem obowiązujących instytucji prawa

prywatnego, stanowią podstawą normatywną dla ustalenia statusu osoby, o której

mowa w art. 87 u.s.d.g. i zakresu jej umocowania.

W piśmiennictwie prawniczym status ten kwalifikowany jest rozbieżnie.

Prezentowane są poglądy, że wymieniona osoba pełni funkcję organu

przedsiębiorcy, jest likwidatorem oddziału, jest przedstawicielem ustawowym

przedsiębiorcy zagranicznego, wreszcie – jego pełnomocnikiem. Rozważając

kolejno te poglądy sprzeciwić się należy koncepcji, że osoba wymieniona w art. 87

u.s.d.g. pełni funkcję organu przedsiębiorcy. Obowiązek ustanowienia takiej osoby

dotyczy wszystkich przedsiębiorców zagranicznych niezależnie od ich formy

organizacyjno – prawnej, a więc dotyczy również przedsiębiorców działających

w takich formach, w których występują już organy reprezentujące dany podmiot

w relacjach z osobami trzecimi. Z art. 87 u.s.d.g. nie wynika zaś, aby wprowadzał

on obowiązek powołania przez przedsiębiorcę dodatkowego organu oprócz tego,

który jest przewidziany właściwymi przepisami prawa regulującymi jego ustrój,

uprawnionego do reprezentowania przedsiębiorcy zagranicznego na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto, osoba ustanowiona na podstawie art. 87

u.s.d.g. działa w imieniu reprezentowanego podmiotu. Tymczasem, działanie

organu, zgodnie z teorią organów, jest działaniem własnym danego podmiotu, a nie

działaniem w imieniu reprezentowanego. Poza tym, określenie organów

7

uprawnionych do reprezentowania przedsiębiorców działających przez swoje

organy podlega prawu państwa, w którym znajduje się siedziba przedsiębiorcy;

porządek prawny tego państwa określa zatem ustrój danego podmiotu.

Nie można też pomijać, że z przepisów u.k.r.s. (por. art. 39 pkt 1 i 4 u.k.r.s.) wynika

jednoznacznie, iż niezależnie od konieczności ujawnienia w rejestrze

przedsiębiorców osoby uprawnionej do reprezentowania przedsiębiorcy

zagranicznego w oddziale, odrębnie ujawnić należy organy uprawnione do

reprezentowania przedsiębiorcy oraz osoby wchodzące w ich skład, co świadczy

o tym, że nie są to instytucje tożsame.

Nie ma też wystarczających podstaw do przypisania osobie wymienionej

w art. 87 u.s.d.g. wyłącznie statusu likwidatora oddziału, co literatura wiąże

z brzmieniem art. 91 ust. 2 u.s.d.g. nakładającego na taką osobę określone

obowiązki w postępowaniu likwidacyjnym w razie wydania decyzji administracyjnej

na podstawie art. 91 u.s.d.g. Przeciwko uznaniu, że zakres kompetencji osoby

wymienionej w art. 87 u.s.d.g. ogranicza się do udziału w postępowaniu

likwidacyjnym przemawia okoliczność, że obowiązek ustanowienia osoby

upoważnionej aktualizuje się już w chwili tworzenia oddziału. Świadczy to,

że intencją ustawodawcy było umocowanie takiej osoby do podejmowania

czynności w imieniu przedsiębiorcy zagranicznego od początku tworzenia

oddziału, a nie ograniczenie zakresu tego umocowania tylko do reprezentowania

przedsiębiorcy w postępowaniu likwidacyjnym, które może nie mieć miejsca.

Wynikającą z ustawy kompetencję do występowania osoby wymienionej w art. 87

u.s.d.g. w postępowaniu likwidacyjnym oddziału rozumieć więc należy jako

dodatkową w stosunku do wynikającego tego przepisu umocowania polegającego

na reprezentacji przedsiębiorcy zagranicznego w okresie poprzedzającym

wszczęcie postępowania likwidacyjnego oddziału. Przy założeniu wąskiej,

ograniczonej wyłącznie do postępowania likwidacyjnego kompetencji osoby

wymienionej w art. 87 u.s.d.g., inna powinna być też treść przepisów dotyczących

jej ujawnienia w Krajowym Rejestrze Sądowym, które to przepisy - ze względu na

funkcję ochronną wobec osób trzecich wchodzących w stosunki prawne

z przedsiębiorcami zagranicznymi działającymi za pośrednictwem oddziałów -

powinny przewidywać ujawnienie takiego, ograniczonego, zakresu kompetencji.

8

Nie można także przyjąć, aby osoba, o której mowa w art. 87 u.s.d.g., była

przedstawicielem ustawowym przedsiębiorcy. Uprawnienie do reprezentowania

podmiotu przez jego przedstawiciela ustawowego, na gruncie obowiązującego

prawa, wynika wprost z ustawy. Taka sytuacja nie zachodzi w odniesieniu do osoby

wymienionej w art. 87 u.s.d.g., jej uprawnienie do reprezentowania przedsiębiorcy

opiera się bowiem na oświadczeniu reprezentowanego przedsiębiorcy.

Zważywszy, że źródłem umocowania osoby, o której mowa w art. 87

u.s.d.g. jest oświadczenie reprezentowanego, w literaturze dominuje stanowisko,

że konstrukcyjnie instytucja ta jest rodzajem przedstawicielstwa odpowiadającego

cechom pełnomocnictwa określonym w art. 96 k.c.

Rozważając ten rodzaj przedstawicielstwa wykluczyć należy, że w art. 87

u.s.d.g. chodzi o prokurę (art. 1091

§ 1 k.c.). Prokura może być udzielona

wyłącznie przez przedsiębiorców podlegających obowiązkowi wpisu do rejestru

przedsiębiorców, podczas gdy w odniesieniu do przedsiębiorców zagranicznych

w rejestrze ujawnia się tylko oddział. W zakresie ograniczeń podmiotowych zwrócić

należy uwagę, że w przepisach kodeksu cywilnego nie ma obowiązku ustanawiania

prokurentem jedynie takiej osoby fizycznej, która ma adres zamieszkania

na terytorium Rzeczypospolitej, tak jak ma to miejsce w odniesieniu do osoby

upoważnionej (art. 89 pkt 2 u.s.d.g.). Poza tym, prokura wygasa z chwilą otwarcia

likwidacji (art. 1097

§ 2 k.c.), podczas gdy osoba upoważniona bierze udział

w postępowaniu likwidacyjnym oddziału przedsiębiorcy zagranicznego. Również

z przepisów regulujących treść wpisów w rejestrze przedsiębiorców wynika,

że przewidują one odrębne ujawnianie danych o prokurentach i rodzaju prokury

(art. 39 pkt 3 u.k.r.s.) i danych osoby upoważnionej przez przedsiębiorcę

zagranicznego do reprezentowania go w oddziale (art. 39 pkt 4 u.k.r.s.).

Nie ma też dostatecznych podstaw do wnioskowania, iżby w art. 87 u.s.d.g.

chodziło o pozostałe rodzaje pełnomocnictw przewidzianych w kodeksie cywilnym.

Wiązanie statusu osoby wskazanej w tym przepisie ze statusem pełnomocnika

z powodu źródła umocowania, nie jest wystarczające. Zauważyć bowiem należy,

że z powołanego przepisu wynika obowiązek ustanowienia osoby upoważnionej

co nie odpowiada naturze pełnomocnictwa jako umocowania wynikającego

9

z autonomii stron, podobnie jak naturze pełnomocnictwa nie odpowiada nałożenie

ustawą na osobę upoważnioną obowiązku przeprowadzenia likwidacji oddziału;

ponadto powołany przepis odwołuje się do pojęcia reprezentacji (ograniczonej

przy tym do spraw w oddziale). Pojęcie reprezentacji nie występuje

w kodeksie cywilnym w przepisach odnoszących się do poszczególnych

rodzajów pełnomocnictw to jest pełnomocnictwa ogólnego, rodzajowego,

szczególnego oraz prokury, jest natomiast używane w przepisach ustaw

określających kompetencje organów osób prawnych i oznacza kompetencje

do składania i przyjmowania w imieniu danej osoby prawnej oświadczeń woli

(udział w czynnościach materialnoprawnych), jak również uczestniczenia

w postępowaniach sądowych oraz w relacjach z innymi organami władzy

publicznej.

Przyjęcie, że osoba upoważniona ma status pełnomocnika w rozumieniu

przepisów k.c. oznaczałoby, że w art. 87 u.s.d.g. ustawodawca ograniczył się

jedynie do nałożenia na przedsiębiorcę obowiązku ustanowienia pełnomocnika nie

przesądzając o rodzaju tego pełnomocnictwa, a więc i o jego zakresie. W takim

wypadku, wobec faktu, że przepisy o Krajowym Rejestrze Sądowym nie przewidują

ujawnienia zakresu umocowania osoby upoważnionej, zakres ten, zawsze zależny

od woli przedsiębiorcy, musiałby podlegać każdorazowo ustalaniu, nie wyłączając

sporu o prawo właściwe dla tego pełnomocnictwa. Nie wymaga szerszej

argumentacji wniosek, że stan taki zagrażałby bezpieczeństwu obrotu.

Powyższe skłania więc do przyjęcia, że art. 87 u.s.d.g. zawiera regulację

autonomiczną, nie dającą się w pełni wprost utożsamić z żadną z klasycznych

konstrukcji prawa cywilnego, zwłaszcza z pełnomocnictwem. Wynikająca z tego

przepisu konstrukcja łączy w sobie elementy przedstawicielstwa (do którego

zastosowanie mogą mieć per analogiam art. 95 i n. k.c.) oraz upoważnienia do

dokonywania czynności faktycznych. Zwrócić bowiem ponownie należy uwagę na

rolę tego przepisu w regulacji prawnej oddziałów przedsiębiorców zagranicznych.

Jak była mowa, obowiązek ustanowienia osoby upoważnionej ma na celu przede

wszystkim zapewnienie, by sprawy przedsiębiorcy zagranicznego skupione

w oddziale były prowadzone skutecznie i sprawnie – przy zachowaniu koniecznej

dozy autonomii (a zatem wykluczeniu konieczności zwracania się w każdej z tych

10

spraw do kraju macierzystego przedsiębiorcy). W rezultacie, uzasadnione jest

przyjęcie, że upoważnienie tej osoby obejmuje wszystkie te czynności, które

pozwolą na możliwie pełne, kompleksowe i samodzielne prowadzenie spraw

oddziału. Jeżeli zatem zadaniem osoby, o której mowa w art. 87 u.s.d.g., jest nie

tylko reprezentowanie przedsiębiorcy zagranicznego w sensie ścisłym (a więc

dokonywanie w jego imieniu czynności prawnych na terytorium Polski), lecz także

ogólna dbałość o jego interesy, która może wiązać się także z podejmowaniem

innych działań w ramach bieżącej działalności oddziału, nie wyłączając realizacji

obowiązków o charakterze administracyjnym, to ustanowienie osoby upoważnionej

na podstawie art. 87 u.s.d.g. oznaczać musi przyznanie jej także możliwości

dokonywania czynności o charakterze faktycznym, zarówno w stosunkach

wewnętrznych jak i zewnętrznych oddziału. W literaturze taki zakres kompetencji

został określony terminem „zastępstwo” – ujmowanym w sposób funkcjonalny, jako

zastępowanie przedsiębiorcy zagranicznego (przez osobę upoważnioną)

we wszystkich sprawach związanych ze sferą stosunków wewnętrznych

i zewnętrznych oddziału, innymi słowy – jako kierowanie całokształtem działalności

oddziału. Nie ulega wątpliwości, że obowiązek ustanowienia osoby upoważnionej

pełni też funkcje gwarancyjne – zapewnia, że przedsiębiorca zagraniczny będzie

reprezentowany w sposób prawnie skuteczny i efektywny w sensie praktycznym,

również przez jej adres na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Obowiązek

ujawnienia takiej osoby w Krajowym Rejestrze Sądowym stanowi dodatkowe

zabezpieczenie prawne w obrocie. Osoby wstępujące w stosunki prawne

z przedsiębiorcą zagranicznym za pośrednictwem oddziału mogą bowiem działać

w zaufaniu, że osoba ujawniona w KRS jako „reprezentant” tego przedsiębiorcy

może podejmować skuteczne działania w sferze faktycznej i prawnej. Istnienie

wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym wyklucza konieczność badania, czy osobie

wpisanej służy upoważnienie udzielone przez przedsiębiorcę zagranicznego;

w tym zakresie działa domniemanie prawdziwości wpisu na podstawie art. 17 ust. 1

u.k.r.s.

Umocowanie do działania w cudzym imieniu na podstawie pełnomocnictw

przewidzianych w kodeksie cywilnym, poza prokurą, obejmuje wyłącznie czynności

prawne, nie obejmuje umocowania do dokonywania czynności sądowych w imieniu

11

mocodawcy. Tymczasem, mimo że nie zostało to wyrażone expressis verbis,

należy przyjąć, że zakres umocowania wynikający z art. 87 u.s.d.g., obejmuje także

uprawnienie do reprezentowania przedsiębiorcy zagranicznego w postępowaniu

sądowym. Wniosek taki należy wyprowadzić przede wszystkim z użytego w tym

przepisie zwrotu „reprezentowania”, które nie zostało ograniczone wyłącznie do

czynności materialnoprawnych. Zwrot ten w innych przepisach, odnoszących się do

organów osób prawnych, oznacza kompetencję do dokonywania zarówno

czynności materialnoprawnych, jak również czynności w postępowaniach

sądowych. Za przyjęciem, że zakres umocowania osoby upoważnionej

na podstawie art. 87 u.s.d.g. obejmuje także uprawnienie do występowania

w postępowaniu sądowym przemawiają także omówione wcześniej funkcje tej

instytucji. Gdyby ograniczyć zakres umocowania osoby upoważnionej przez

wyłączenie jej udziału w czynnościach sądowych, regulacja przewidziana w art. 87

u.s.d.g. miałaby charakter ułomny z punktu widzenia jej celów i to zarówno z punktu

widzenia przedsiębiorcy zagranicznego, jak również osób trzecich pozostających

w stosunkach prawnych z tym przedsiębiorcą. O tym, że zakres umocowania osoby

ustanowionej na podstawie art. 87 u.s.d.g. nie ogranicza się do czynności

materialnoprawnych i faktycznych wywieść można także z tego, że osoba ta

uczestniczy w czynnościach związanych z postępowaniem likwidacyjnym oddziału,

co obejmuje udział w czynnościach sądowych związanych z tym postępowaniem.

O takim zakresie umocowania osoby upoważnionej do reprezentowania

przedsiębiorcy zagranicznego w oddziale świadczy również sposób jej ujawnienia

w rejestrze przedsiębiorców, bez określenia zakresu umocowania, co ustawodawca

przewiduje wówczas gdy zakres umocowania wynika wprost z przepisów ustawy.

Specyficzne pełnomocnictwo nie będące prokurą, a obejmujące uprawnienie

zarówno do czynności materialnoprawnych, jak i sądowych nie jest nowe w polskim

systemie prawnym, do czasu bowiem wejścia w życie kodeksu cywilnego oprócz

prokury funkcjonowało także pełnomocnictwo handlowe, które, zgodnie z art. 66 § 1

k.h., mogło obejmować oprócz upoważnienia do prowadzenia całego

przedsiębiorstwa również umocowanie do prowadzenia sporów.

Powyższe ostatecznie prowadzi do wniosku, że art. 87 u.s.d.g. przewiduje

odrębne w stosunku do określonych w kodeksie cywilnym umocowanie, co do

12

zakresu o cechach zbliżonych do prokury oddziałowej (art. 1095

k.c.). Należy też

przyjąć, że analogicznie do kodeksowego uregulowania dotyczącego prokury,

ustanowienie osoby upoważnionej oznacza, że jest ona ex lege (na podstawie

normy wynikającej z art. 87 u.s.d.g.) umocowana również do dokonywania

czynności sądowych. Z uwagi jednak na to, że w obowiązującym porządku

prawnym nie występuje pełnomocnictwo o nieograniczonym zakresie umocowania,

a prokura jest pełnomocnictwem o najszerszym zakresie umocowania, przyjąć

należy, iż zakres umocowania osoby upoważnionej nie może, podobnie jak przy

prokurze, obejmować czynności, o których mowa w art. 1093

k.c.

Reasumując, stwierdzić należy, że osoba upoważniona do reprezentowania

przedsiębiorcy zagranicznego w oddziale jest upoważniona do jego

reprezentowania w postępowaniu sądowym. Może również skutecznie udzielić

pełnomocnictwa występującym w sprawie pełnomocnikom procesowym, podobnie

jak ma to miejsce w odniesieniu do prokurenta (por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 24 lipca 2013 r., III CZP 45/13, BSN 2013, nr 1, poz. 37). W rezultacie, sam

fakt ujawnienia danej osoby w rejestrze przedsiębiorców jako „reprezentanta”

przedsiębiorcy zagranicznego w oddziale stwarza podstawę do uznania, że może

ona skutecznie udzielać pełnomocnictw procesowych w imieniu przedsiębiorcy

zagranicznego.

Ustawodawca w art. 87 u.s.d.g. nie przesądził jednoznacznie, czy do

„reprezentowania przedsiębiorcy zagranicznego w oddziale” może zostać powołana

wyłącznie jedna „osoba upoważniona”, czy też możliwe jest ustanowienie kilku

takich osób. Kwestii tej nie rozstrzyga wyraźnie także art. 39 pkt 4 in principio

u.k.r.s., który stwierdza jedynie, że osoba ta podlega wpisowi w dziale 2 rejestru

przedsiębiorców. W obu tych przepisach ustawodawca posługuje się terminem

„osoba”, a więc liczbą pojedynczą - co jednak nie może być poczytane

za przesądzające, skoro możliwość ustanowienia kilku „osób upoważnionych”

została dopuszczona w treści formularza KRS-WJ, służącym do złożenia wniosku

o wpis tych osób do Krajowego Rejestru Sądowego. W pouczeniu zawartym

w formularzu wyraźnie wskazano drogę postępowania na wypadek, gdy „osób

reprezentujących zagranicznego przedsiębiorcę lub zagraniczny zakład

ubezpieczeń w oddziale jest więcej niż dwie”. Jakkolwiek informację tę trudno

13

uznać za w pełni miarodajny punkt odniesienia dla wykładni art. 87 u.s.d.g., to nie

ulega wątpliwości, że w ramach urzędowej drogi rejestracji oddziałów

przedsiębiorcy zagranicznego dopuszczono możliwość jednoczesnego

ustanowienia kilku „osób upoważnionych”. Ponadto, jak wynika z okoliczności

sprawy, praktyka sądów rejestrowych aprobuje dokonywanie wpisu kilku takich

osób dla jednego oddziału przedsiębiorcy zagranicznego. Przekonuje też pogląd,

że art. 87 u.s.d.g. określa wyłącznie „warunek minimum”, jaki musi spełnić

przedsiębiorca zagraniczny, który podejmuje na terytorium Polski działalność

gospodarczą za pośrednictwem oddziału – nie oznacza on natomiast zakazu

ustanowienia większej liczby osób, których status prawny regulowany będzie przez

art. 87 u.s.d.g. De lege lata trudno więc dostrzec wyraźne przeszkody dla

ustanowienia przez przedsiębiorcę więcej niż jednej „osoby upoważnionej”

w rozumieniu art. 87 u.s.d.g.

Treść art. 87 u.s.d.g. nie daje także jasnej odpowiedzi na pytanie o skutki

ustanowienia kilku „osób upoważnionych” dla sposobu wykonywania przez nie

„reprezentacji” przedsiębiorcy zagranicznego. Nie pozwala on zwłaszcza

jednoznacznie stwierdzić, czy osoby te mogą działać samodzielnie, czy jedynie

łącznie. Brak jasności jest tu tym bardziej istotny, że ustawodawca nie wymaga

wpisania w Krajowym Rejestrze Sądowym sposobu działania kilku „osób

upoważnionych”. Funkcje art. 87 u.s.d.g. wskazują jednak na konieczność

jednoznacznego określenia sposobu działania „osoby upoważnionej”.

Fakt ujawnienia jej w Krajowym Rejestrze Sądowym jako „reprezentanta”

przedsiębiorcy zagranicznego w oddziale - bez możliwości oznaczenia sposobu

reprezentacji – przemawia za koniecznością przyznania tej osobie możliwości

samodzielnego występowania w obrocie. Takie rozwiązanie najlepiej gwarantuje

pewność i przewidywalność czynności podejmowanych przez przedsiębiorcę

zagranicznego za pośrednictwem oddziału. Wobec wcześniejszego wniosku,

zgodnie z którym art. 87 u.s.d.g. stanowi podstawę pełnomocnictwa procesowego,

należy tym samym przyjąć, że każda z „osób upoważnionych” może samodzielnie

udzielić pełnomocnictwa procesowego.

14

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak

w uchwale.