III CZP 121/13

Sygn. akt III CZP 121/13

UCHWAŁA

Dnia 14 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa E. G. sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko S. […] spółce z ograniczoną odpowiedzialnością spółce komandytowo-

akcyjnej z siedzibą w K. - uprzednio M. I. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

spółka komandytowo-akcyjna i S. S.A. z siedzibą w K.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 14 marca 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 6 listopada 2013 r.,

"Czy legitymowanym do wytoczenia powództwa o ustalenie

nieważności umowy będącej podstawą ustanowienia hipoteki

wpisanej do księgi wieczystej na rzecz pozwanego (art. 189 k.p.c.

w związku z art. 58 § 2 k.c.), jest podmiot będący beneficjentem tego

samego rodzajowo ograniczonego prawa rzeczowego ujawnionego

w tej księdze z niższym pierwszeństwem wówczas, gdy twierdzona

w podstawie faktycznej powództwa niezgodność z rzeczywistym

stanem prawnym wpisów decydujących o powstaniu praw obu

wierzycieli, może być usunięta, w zakresie uprawnienia tego

podmiotu przez skutek następujący z mocy prawa?"

podjął uchwałę:

2

Możliwość wytoczenia powództwa o stwierdzenie

niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym (art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece) w zakresie dotyczącym pierwszeństwa hipotek

nie wyłącza interesu prawnego wierzyciela, któremu przysługuje

hipoteka wpisana na niższym miejscu, w dochodzeniu ustalenia

nieważności czynności prawnej ustanowienia hipoteki wpisanej

z wyższym pierwszeństwem na rzecz osoby trzeciej (art. 189

k.p.c.). Orzeczenia sądu, wydane w takich postępowaniach,

mogą stanowić podstawę dokonania wpisu wykreślenia

hipoteki.

3

Uzasadnienie

E. G. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. pozwem

skierowanym przeciwko M. I. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółce

komandytowo-akcyjnej z siedzibą w K. (po zmianie firmy w toku procesu – S. […]

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowo-akcyjna z siedzibą

w K.) i S. Spółce Akcyjnej z siedzibą w K. wniosła o ustalenie nieważności umowy

z dnia 19 października 2009 r. - na podstawie której, na nieruchomościach

będących własnością pierwszej z tych spółek, ustanowiona została hipoteka

kaucyjna łączna do kwoty 35.000.000 zł, zabezpieczająca wierzytelność kwotowo

oznaczoną we wskazanej umowie, a mającą wynikać z umowy pożyczki zawartej

w dniu 5 lipca 2007 r. - jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2013 r. uwzględnił

powództwo.

Stan faktyczny był bezsporny. Umowa pożyczki z dnia 5 lipca 2007 r. została

zawarta między I. A. M. i M. M. Spółką jawną oraz M. M. – jako pożyczkodawcami a

M. I. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółką komandytowo-akcyjną z

siedzibą w K. oraz jej komplementariuszem M. I. Spółką z ograniczoną

odpowiedzialnością - jako pożyczkobiorcami. I. A. M. i M. M. Spółka jawna,

przekształcona w I. Spółkę Akcyjną z siedzibą w K. (obecnie pod firmą S. Spółka

Akcyjna), ma 49,75% udziałów w M. I. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Spółce komandytowo-akcyjnej z siedzibą w K. (obecnie pod firmą S. […] Spółka

z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowo-akcyjna) i jest

większościowym udziałowcem jej komplementariusza, zatem ma status spółki

dominującej. Obie pozwane spółki są powiązane kapitałowo, organizacyjnie,

a osoby wchodzące w skład ich organów łączą więzi rodzinne.

M. I. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowo-

akcyjna z siedzibą w K. (dalej jako: M. I. Sp. z o.o. S.K.A.), której kapitał zakładowy

wynosił 99.500 zł, oraz jej komplementariusz były tzw. spółkami obiektowymi, nie

dysponującymi własnymi źródłami przychodów i majątkiem, utworzonymi celem

zakupu nieruchomości i ewentualnej realizacji na niej inwestycji budowlanej w

4

postaci zespołu budynków wielorodzinnych. M. I. Sp. z o.o. S.K.A, za środki

uzyskane na podstawie umowy kredytu z dnia 2 lipca 2007 r., zaciągniętego w

Banku […] SA, nabyła w dniu 10 lipca 2007 r. prawo własności nieruchomości o

powierzchni 85024 m2

położonej w K. (Kw nr …368887/3). Kredyt został

zabezpieczony hipoteką.

Powódka, zmierzając do nabycia tej oraz udziału w prawie własności innej

nieruchomości, zawarła w dniu 14 sierpnia 2008 r. umowę przedwstępną, na

podstawie której wpłaciła zaliczkę w kwocie 9.700.000 zł i uzyskała zabezpieczenie

w postaci hipoteki kaucyjnej do kwoty 20.000.000 zł, którą wpisano we wskazanej

księdze wieczystej. Strony odstąpiły od tej umowy i trwa między nimi spór sądowy

co do zwrotu zaliczki. Podjęły jednak dalsze negocjacje, z udziałem S. SA,

w wyniku których w dniu 14 października 2009 r. uzgodniły treść i parafowały

projekt umowy sprzedaży, w myśl której cena (49.700.000 zł plus VAT plus

5.300.000 zł) miała być uiszczona poprzez zaliczenie wskazanej zaliczki, wpłatę

kwoty 8.800.000 zł na rachunek bankowy sprzedawcy, wpłatę kwoty 40.000.000 zł

na rachunek techniczny w Banku […] SA, służący obsłudze kredytu zaciągniętego

na zakup nieruchomości. Bank wystawił promesę dotyczącą zgody na wykreślenie

hipoteki w wypadku spłaty kredytu. Reprezentujący zbywcę A. M., mimo okazania

w dniu 14 października 2009 r. potwierdzenia zlecenia przelewów, a w dniu 15

października 2009 r. potwierdzenia wpływu środków na rachunki bankowe,

odmówił zawarcia umowy sprzedaży. Powódka cofnęła skutecznie zlecenie

przelewu kwoty 8.800.000 zł na rachunek bankowy sprzedawcy, natomiast Bank

[…] SA odmówił zwrotu kwoty 40.000.000 zł i zaliczył ją na poczet spłaty kredytu

zaciągniętego przez M. I. Sp. z o.o. S.K.A. Pomiędzy E. G. Spółką z o.o. a

Bankiem a M. I. Sp. z o.o. S.K.A. i Bankiem […]

SA toczy się proces o zapłatę wskazanej kwoty.

Strony umowy pożyczki kolejną umową z dnia 7 września 2009 r., zawartą

w formie aktu notarialnego, oznaczyły wysokość zobowiązania pożyczkobiorców na

kwotę 27.519.808,82 zł, termin zwrotu jako 30 września 2009 r., przy czym M. I. Sp.

z o.o. S.K.A oraz jej komplementariusz M. I. Spółka z o.o. poddały się egzekucji.

Na wniosek S. SA w dniu 14 października 2009 r. temu aktowi notarialnemu

5

nadano klauzulę wykonalności przeciwko M. I. Sp. z o.o. S.K.A., która w dniu 19

października 2009 r. ustanowiła na rzecz tego wierzyciela hipotekę kaucyjną

łączną do kwoty 35.000.000 zł na obu nieruchomościach, mających być

przedmiotem sprzedaży na rzecz powódki. Hipoteka ta na podstawie wniosku z

dnia 20 października 2009 r. została wpisana w dziale IV księgi wieczystej Kw nr

…368887/3 pod pozycją (6). Wyprzedzają ją kolejno (1) hipoteka zwykła w kwocie

50.000.000 zł na rzecz Banku […] SA, (2) hipoteka kaucyjna w kwocie 8.000.000 zł

na rzecz Banku […] SA, (3) hipoteka kaucyjna w kwocie 20.000.000 zł na rzecz E.

G. Spółki z o.o., (4) hipoteka przymusowa w kwocie 3.169 zł na rzecz Gminy Miasta

K., (5) hipoteka przymusowa w kwocie 3.169 zł na rzecz Gminy Miasta K. Pod

pozycją (7) wpisano hipotekę przymusową kaucyjną w kwocie 40.000.000 zł

ustanowioną na rzecz powódki E. G. Spółki z o.o. na podstawie postanowienia

Sądu o zabezpieczeniu roszczenia o zapłatę kwoty uiszczonej na poczet ceny.

Sąd Okręgowy w K. uwzględniając powództwo przyjął, że E. G. Spółka z

o.o. ma interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy wynikający z

braku innego środka ochrony prawnej, wobec nie posiadania legitymacji do

wystąpienia o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Polega on na

tym, że w wypadku prowadzenia egzekucji z nieruchomości wierzytelność

pozwanych, ujawniona z wyższym pierwszeństwem, wyprzedzi wierzytelność

powódki i zostanie zaspokojona w szerszym zakresie. Sąd stwierdził, że umowa

stanowiąca podstawę wpisu hipoteki kaucyjnej do kwoty 35.000.000 zł na rzecz

pozwanego S. S.A. została zawarta w warunkach niegodziwości i zmowy jej stron,

w celu uniemożliwienia zaspokojenia wierzytelności powódki, stąd jako sprzeczna z

zasadami współżycia społecznego jest nieważna (art. 58 § 2 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację pozwanej S. […] Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością Spółki komandytowo-akcyjnej powziął wątpliwości, którym dał

wyraz w przedstawionym zapytaniu prawnym. Wskazał, że w sprawie mają

zastosowanie przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece w brzmieniu

obowiązującym od dnia 20 lutego 2011 r., z wyłączeniem przepisów dotyczących

rozporządzania opróżnionym miejscem hipotecznym (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia

26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz

6

niektórych innych ustaw - Dz. U. 2009, Nr 131, poz. 1075), a tym samym nadal

zasada „posuwania się hipotek naprzód”, zgodnie z którą w wypadku wygaśnięcia

hipoteki z wyższym pierwszeństwem jej zwolnione miejsce zajmuje kolejna

hipoteka mająca dotąd pierwszeństwo niższe. Sąd podzielił pogląd orzecznictwa,

że roszczenie oparte na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. przysługuje jedynie osobom

uprawnionym do złożenia wniosku o dokonanie wpisu w tej księdze wieczystej,

których krąg wyznacza art. 6262

§ 5 k.p.c. Gramatyczna wykładnia tego przepisu

doprowadziła go jednak do wniosku, że może należeć do nich wierzyciel właściciela

nieruchomości, którego prawo ma być dopiero wpisane. Sąd wskazał, że można

bronić poglądu, iż w omawianym wypadku niezgodność polega na ujawnieniu

hipoteki w innej pozycji jak stan prawdziwy, czyli z niższym pierwszeństwem, zatem

istniałaby legitymacja do wytoczenia wskazanego powództwa polegająca na

przyszłym jej wpisie pod zmienioną pozycją. Zwrócił jednak uwagę, że w wypadku

wykazania, iż wpis poprzedzający nie miał ważnej podstawy, skutek polegający na

uzyskaniu właściwej pozycji hipoteki powoda, wobec posunięcia hipotek, nastąpiłby

z mocy samego prawa. Kolejna wątpliwość dotyczy tego, czy wyrok ustalający

nieważność czynności umożliwi dokonanie stosownych wpisów w księdze

wieczystej. W tym przedmiocie Sąd powołał rozbieżne orzecznictwo dotyczące

podstawy wpisu w księdze wieczystej drugiego małżonka, jeżeli nieruchomość

została nabyta w okresie trwania wspólności ustawowej, oraz podstawy wpisu

prawa współwłasności udziałowej byłych małżonków w oparciu o wyrok orzekający

rozwód. Zwrócił również uwagę na dominujący w orzecznictwie pogląd, że

podstawą zmiany konstytutywnego wpisu prawa w księdze wieczystej, może być

tylko wyrok uzyskany w postępowaniu o usunięcie niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym. Sąd opowiedział się za poglądem, że w takim stanie faktycznym jedyną

drogą służącą ochronie praw wierzyciela hipotecznego jest powództwo oparte na

art. 10 u.k.w.h.

Sąd Najwyższy zważył:

Zagadnienie przedstawione przez Sąd Apelacyjny jest sformułowane

nieprecyzyjnie, gdyż sytuuje go w płaszczyźnie wątpliwości co do legitymacji

czynnej wierzyciela hipotecznego do wytoczenia powództwa o ustalenie stosunku

7

prawnego (art. 189 k.p.c.) z odwołaniem do przesłanki interesu prawnego, który

mógłby być zrealizowany przez skutek następujący ex lege. Tymczasem kwestia

legitymacji dotyczy uprawnienia do wytoczenia powództwa, przy czym o ile

w odniesieniu do powoda nie ma wymogu by był on podmiotem ustalanego

stosunku prawnego lub prawa i wystarcza powiązanie z nim tego rodzaju, aby

istnienie lub nieistnienie tego stosunku prawnego (praw) po stronie osób trzecich

miało wpływ na jego prawa lub obowiązki prawne (por. m. in. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1962 r., I CR 1069/60, OSNCP 1963, nr 6, poz.

132, z dnia 3 lutego 1970 r., III CR 517/69, OSNCP 1971, nr 2, poz. 26, uchwała

z dnia 5 czerwca 1991 r., III CZP 43/91, OSNCP 1992, nr 1, poz. 12), o tyle

po stronie pozwanego musi istnieć związek prawny z przedmiotem ustalenia

(por. m. in. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1995 r., III CZP 176/94,

OSNC 1995, nr 5, poz. 74, z dnia 25 stycznia 1995 r., III CZP 179/94, OSNC 1995,

nr 5, poz. 76, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 września 1997 r., II CKN 299/97,

OSNC 1998, nr 2, poz. 29, z dnia 30 maja 2000 r., IV CKN 36/00, OSNC 2000,

nr 12, poz. 223). Interes prawny powoda stanowi natomiast inną samodzielną

ustawową przesłankę powództwa o ustalenie, o charakterze materialnoprawnym,

badaną na etapie merytorycznego rozpoznawania sprawy. Obie te przesłanki

decydują o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda,

że istnieje dane prawo lub stosunek prawny, a dopiero ich potwierdzenie uzasadnia

ocenę prawdziwości twierdzeń, które decydują o zasadności powództwa

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., II CKN 898/00,

nie publ.).

Z uzasadnienia zapytania wynika jednak rzeczywisty przedmiot wątpliwości,

o znaczeniu dla praktyki sądowej wykraczającym poza podstawę rozwiązania

indywidualnego problemu występującego w rozpoznawanej sprawie, co uzasadnia

jego rozważenie i udzielenie odpowiedzi przez Sąd Najwyższy. Istota zagadnienia

prawnego dotyczy relacji między dwoma postępowaniami procesowymi, w których

zainteresowany może uzyskać orzeczenie co do istnienia prawa osoby trzeciej

(tu: ograniczonego prawa rzeczowego w postaci hipoteki), niezbędne dla uzyskania

zmiany wpisu w księdze wieczystej, oraz między nimi a postępowaniem

wieczystoksięgowym, którego formalizm ogranicza zarówno legitymację

8

wnioskodawców jak i podstawy dokonywania wpisu w księdze wieczystej.

Instytucja hipoteki jako prawno-rzeczowego środka zabezpieczeń jest w praktyce

obrotu szeroko wykorzystywana przez wierzycieli, ujawniają się nowe problemy

z zakresu wykładni oraz dochodzi do rozbieżności w stosowaniu prawa

wymagających autorytatywnej wypowiedzi judykatury, przy zróżnicowanym

stanowisku doktryny prawniczej. Przedstawione zagadnienie prawne nie było, jak

dotąd, przedmiotem bezpośredniego rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego. Nie ulega

ponadto wątpliwości że, niezależnie od celowości rozwiązywania dogmatycznych

i praktycznych problemów konstrukcji prawnych mogących stanowić podstawę

rozstrzygnięć sądów, udzielenie odpowiedzi obejmującej wskazanie najbardziej

efektywnych środków ochrony prawnej leży w interesie szeroko pojętego wymiaru

sprawiedliwości.

Pojęcie interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. było przedmiotem

licznych judykatów i wypowiedzi przedstawicieli nauk prawnych. Przyjmuje się,

że jest to obiektywna, czyli wywołana rzeczywistą koniecznością ochrony

określonej sfery prawnej, potrzeba uzyskania przez stronę powodową odpowiedniej

treści wyroku. Interes prawny istnieje wówczas, gdy istnieje niepewność stosunku

prawnego lub prawa, wynikająca z obecnego lub przewidywanego ich

kwestionowania lub naruszenia, zatem gdy zachodzi swoista potrzeba ich

potwierdzenia, wynikająca z sytuacji prawnej w jakiej znajduje się powód

(por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1972 r., III CRN 607/71, OSN

1973, nr 4, poz. 64, z dnia 22 września 1999 r., I PKN 263/99, OSNAP 2000, nr 2,

poz. 36). Dopuszcza się pośrednie ustalenie istniejącego stosunku prawnego przez

stwierdzenie ważności lub nieważności dokonanej czynności prawnej (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 1976 r., II CR 288/76, OSNC 1977, nr 5-6,

poz. 91). Można zatem przyjąć istnienie tak pojętego interesu powoda w zakresie

żądania ustalenia nieważności czynności prawnej zarówno wtedy, gdy chodzi

o usunięcie przeszkody prawnej dla jego dalszych czynności jak i wtedy, gdy celem

jest uzyskanie szeroko pojętej ochrony prawnej. Orzeczenie sądowe ustalające

nieważność czynności prawnej potwierdza nieistnienie stosunku prawnego (prawa)

i, jako swoisty prejudykat, będzie miało znaczenie dla ewentualnych czynności

i rozstrzygnięć wykraczających poza prawa rzeczowe do nieruchomości.

9

Jego uzyskanie umożliwia osiągnięcie wielu celów, m.in. ułatwia dochodzenie

roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia, odpowiedzialności cywilno-prawnej lub

karnej stron czynności, bądź osób występujących w charakterze ich

reprezentantów. Jak trafnie wskazano w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 2 sierpnia 2007 r., V CSK 109/07 (OSN 2008, nr 9, poz. 107) unicestwienie

nieważnych umów ma samoistną wartość także ze względu na rękojmię wiary

publicznej ksiąg wieczystych (art. 5 u.k.w.h.).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela poglądu opowiadającego

się za wyłączeniem interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia nieważności

czynności prawnej wobec istnienia konkurencyjnego środka ochrony prawnej

w postaci powództwa o usunięcie niezgodności stanu prawnego nieruchomości

ujawnionego w księdze wieczystej, opartego na art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece. Wskazać bowiem należy na odmienny charakter

każdego z tych rozstrzygnięć. Rozbieżne początkowo stanowisko judykatury

ujednolicone zostało po wydaniu uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 15 marca 2006 r. (III CZP 106/05, OSN 2006, nr 10, poz. 160) przyjmującej,

że orzeczenie, którego podstawę stanowi art. 10 u.k.w.h. nie jest wyrokiem

ustalającym, tylko realizującym odrębną kategorię roszczeń procesowych

zbliżonych do powództw kształtujących. W istocie zatem powództwa o ustalenie

i powództwa o usunięcie niezgodności nie mają tego samego charakteru,

a stanowią dwa niezależne środki ochrony prawnej, oparte na odmiennych

przesłankach i zmierzające do osiągnięcia innego celu. Tym samym występuje

zbieg roszczeń, mający charakter konkurencyjny jedynie wówczas,

gdyby powództwo o usunięcie niezgodności zaspakajało w całości interes prawny

powoda. Antycypacyjne oceny sądu w zakresie oceny interesu prawnego muszą

być jednak dokonywane ze szczególną ostrożnością. Budzi wątpliwości

stwierdzenie, że powód każdorazowo musi wykazać istnienie interesu prawnego

w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej, która

stanowiła podstawę wadliwego wpisu prawa rzeczowego, szerszego jak uzyskanie

wyroku umożliwiającego zmianę wpisów w księdze wieczystej. O wyborze

efektywnego, z punktu widzenia zamierzonych celów, środka ochrony prawnej

10

decyduje wyłącznie zainteresowany. Ocena czy i ewentualnie jaki użytek uczyni on

z uzyskanego orzeczenia w przyszłości nie jest objęta kognicją sądu.

Za brakiem przesłanki interesu prawnego w sprawie o ustalenie, wobec

możliwości wytoczenia powództwa o usunięcie niezgodności stanu prawnego

nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej, w tym z wyłączeniem sytuacji,

gdy powód nie jest legitymowany do złożenia wniosku o wpis w księdze wieczystej

Sąd Najwyższy opowiedział się w orzeczeniach z dnia 25 października 2002 r.,

IV CKN 1425/00, nie publ., z dnia 5 grudnia 2002 r., III CKN 943/99, OSNC 2004,

nr 3, poz. 48, z dnia 16 lutego 2011 r., I CSK 305/10, nie publ., z dnia 4 marca 2011

r., I CSK 351/10, nie publ., a przeciwko - w orzeczeniach z dnia 11 marca 1994 r.,

III CZP 18/94, z dnia 9 września 2004 r., II CK 497/03, nie publ., z dnia 16 lutego

2011 r., I CSK 305/10, nie publ., z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10, z dnia

7 marca 2013 r., IV CSK 469/12, nie publ. Udzielenia osobie trzeciej (wierzycielowi

upadłego, którego wierzytelność nie była zabezpieczona hipoteką) ochrony prawnej

w samodzielnym postępowaniu o ustalenie nieważności hipoteki dopuszczono

m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., IV CSK 13/11,

nie publ, z dnia 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11 (OSNC 2012, nr 7-8, poz. 101),

a wierzycielowi egzekwującemu w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi

wieczystej, jeżeli przysługujące mu ograniczone prawo rzeczowe w postaci hipoteki

nie zostało wpisane do księgi wieczystej wobec nie ujawnienia w niej praw

dłużnika - w uzasadnieniu uchwały z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05 (OSNC

2006, nr 10, poz. 160).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie

prawne opowiada się za przyjęciem, że możliwość wytoczenia powództwa

o stwierdzenie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym w zakresie dotyczącym

pierwszeństwa hipotek nie wyłącza interesu prawnego wierzyciela, któremu

przysługuje hipoteka wpisana z niższym pierwszeństwem, w dochodzeniu ustalenia

nieważności czynności prawnej ustanowienia hipoteki wpisanej z wyższym

pierwszeństwem. Przesłanką ustalenia musi być jednak potwierdzenie istnienia

interesu prawnego powoda.

11

Wpis w księdze wieczystej nie konwaliduje nieważnej czynności prawnej

stanowiącej podstawę jego dokonania, ale jego obalenie wymaga wykazania

nieważności podstawy wpisu orzeczeniem sądowym. Także konstytutywny wpis

hipoteki do księgi wieczystej (art. 67 u.k.w.h.) nie sanuje braków materialno-

prawnych czynności, w następstwie których nieważne jest samo ustanowienie

hipoteki (art. 58 § 1 i 2 k.c.). Okolicznością irrelewantną jest czy przyczyna

nieważności ma charakter pierwotny czy następczy. Skoro prawo wpisane jest

błędnie, gdyż wpisu dokonano bez ważnej przyczyny prawnej, w wyniku wadliwego

postępowania, lub dotyczy on nieistniejącego obciążenia, dochodzi do

niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym,

a jej usunięcie wymagać będzie przeprowadzenia kolejnego postępowania

wieczystoksięgowego, w którym podstawę wpisów (wykreśleń) mogą stanowić

orzeczenia sądu lub inne odpowiednie dokumenty (art. 31 ust. 2 u.k.w.h.).

Wykładnia gramatyczna zwrotu „orzeczenie sądu”, jako oznaczonej tym przepisem

podstawy wpisu potrzebnego do usunięcia niezgodności, przemawia w braku

dookreślenia rodzaju orzeczenia za niedopuszczalnością jego zawężenia tylko do

rozstrzygnięć uzyskanych w postępowaniu opartym na art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Konsekwentnie spod pojęcia „orzeczenie” w rozumieniu wskazanego przepisu nie

można wyłączyć wyroku ustalającego nieważność czynności prawnej,

o charakterze deklaratywnym, wywołującego skutek ex tunc.

Zagadnienie, czy prawomocny wyrok ustalający nieważność czynności

prawnej, stanowiącej uprzednio podstawę wpisu prawa w księdze wieczystej, może

być podstawą wniosku o wykreślenie tego prawa w judykaturze jest sporne, przy

czym odnoszące się do niego orzeczenia zapadły w znacząco różnych stanach

faktycznych i prawnych. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela linię

orzecznictwa opowiadającą się z przyjęciem, że wyrok ustalający jako taki może

być podstawą wpisu w księdze wieczystej (por. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 lipca 2006 r., I CSK 151/06, nie publ., postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 344/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 12,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10,

OSNC-ZD 2012, nr 3, poz. 50, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października

2011r., IV CSK 13/11, nie publ., wyrok z dnia 18 października 2012 r., II CSK 80/12,

12

nie publ.). Prezentowane jest w tym przedmiocie także odmienne stanowisko

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2005 r., III CK 106/05, nie

publ., uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 84, uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09, postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 lutego 2011 r., I CSK 305/10, nie publ., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2013 r.., I CSK 514/12, OSNC-ZD 2014, nr B,

wyrok z dnia 15 maja 2013 r., II CSK 254/12, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 294/12, nie publ.). Dyskusyjny, z uwagi na brak

samodzielnej podstawy normatywnej, jest pogląd o wyłączności wykazania

wyrokiem uzgadniającym treść księgi wieczystej podstawy wykreślenia wpisu

o charakterze konstytutywnym. W kilku orzeczeniach przyjęto bowiem że, skoro

następstwem wzruszenia konstytutywnych wpisów omawianych praw rzeczowych

jest ich wygaśnięcie, to obalenie domniemania zgodności wpisu prawa odrębności

własności lokalu z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 u.k.w.h.) może nastąpić

jedynie w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej opartym na art. 10

u.k.w.h. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 459/09,

nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 104/11,

nie publ.). Podobnie przyjęto, że tylko w tym postępowaniu można obalić

domniemanie zgodności prawa użytkowania wieczystego z rzeczywistym stanem

prawnym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2011 r., III CZP

123/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 96).

Zauważyć jednak należy, że kodeks postępowania cywilnego w odniesieniu

do postępowania wieczystoksięgowego samodzielnie reguluje kwestie podmiotowe,

odstępując od zasady umożliwiającej wszystkim zainteresowanym wzięcie udziału,

w sprawach podlegających trybowi nieprocesowemu, już przez samo zgłoszenie

lub dokonanie czynności procesowej (art. 510 § 1 i 2 k.p.c.). Niezbędne jest zatem

rozważenie, czy wierzyciel hipoteczny w ogóle może żądać usunięcia niezgodności

wpisu hipoteki, dokonanego w księdze wieczystej na rzecz innego podmiotu,

w związku z nieważnością jego podstawy. Problem ten pozostaje w bezpośrednim

związku z treścią art. 6262

§ 5 k.p.c., który ogranicza uprawnienie do złożenia

wniosku (obok właścicieli i użytkowników wieczystych) do osoby, na rzecz której

13

wpis ma nastąpić, albo wierzyciela, jeżeli przysługuje mu prawo, które może być

wpisane księdze wieczystej, a w sprawach dotyczących obciążeń powstałych

z mocy ustawy także do uprawnionego organu. Przepis ten był przedmiotem

wykładni w innym aspekcie, związanym z legitymacją czynną w postępowaniu

o usunięcie niezgodności. Rozbieżność dotycząca tej kwestii usunięta została,

powszechnie zaakceptowaną w judykaturze uchwałą siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05, (OSNC 2006, nr 10, poz.

160), w której przyjęto, że sens art. 10 u.k.w.h. należy odczytywać w związku z art.

6262

§ 5 k.p.c., gdyż odmienne stanowisko prowadziłoby do tego, że osoba

dysponująca wyrokiem uwzględniającym jej powództwo nie mogłaby skutecznie

wystąpić o dokonanie na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej. Uchwała

potwierdza, że każda osoba, która może wytoczyć powództwo o uzgodnienie, ma

legitymację do złożenia wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej. Tę samą

zasadę należy przyjąć w odniesieniu do wierzyciela, który wykazał interes prawny

i uzyskał wyrok ustalający nieważność czynności prawnej, w oparciu o którą

hipoteka innego wierzyciela wpisana została do księgi wieczystej z wyższym od

niego pierwszeństwem. Wobec tego, że celem wnioskowanego wpisu jest nie tylko

wykreślenie hipoteki przysługującej innemu wierzycielowi, ale i wywołanie skutków

wynikających z ustawy należy przyjąć, że wierzyciel, uprzednio wpisany na niższym

miejscu, który w wyniku wykreślenia poprzez posunięcie uzyska wpis własnej

hipoteki z wyższym pierwszeństwem, jest w rozumieniu art. 6262

§ 5 k.p.c. osobą

„na rzecz której wpis ma nastąpić”. Wykładnia gramatyczna powołanego przepisu

w tym wypadku powinna być uzupełniona odwołaniem do wykładni celowościowej.

Eksponowana przez Sąd Apelacyjny w przedstawionym zagadnieniu okoliczność,

że wykreślenie hipoteki wpisanej z wyższym pierwszeństwem wywołuje skutek

materialno-prawny posunięcia hipotek, jest pozbawiona znaczenia prawnego

gdyż skoro wynika on z mocy prawa, to ocena tej kwestii, podobnie jak następstw

wykreślania hipotek z innych przyczyn, wykracza poza zakres kognicji sądu

wieczystoksięgowego. Kolejność hipotek będzie miała znaczenie dopiero przy

zaspokajaniu wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości (art.

1025 § 1 pkt 5 k.p.c.). Sąd Najwyższy podziela ponadto pogląd przedstawicieli nauk

14

prawnych, że zmiana pierwszeństwa hipotek mimo że jest elementem stosunku

prawnego, nie stanowi rozporządzenia tymi ograniczonymi prawami rzeczowymi.

Odmowa udzielenia ochrony prawnej wierzycielowi poprzez wyłączenie jego

legitymacji w postępowaniu o dokonanie wpisu nie znajduje uzasadnienia,

podobnie jak skierowanie go kolejny raz na drogę postępowania procesowego, tym

razem w celu uzyskania rozstrzygnięcia o uzgodnieniu treści księgi wieczystej na

podstawie wyroku ustalającego nieważność czynności prawnej. Zasada

racjonalnego i efektywnego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. sprzeciwia się

przyjęciu, że po uzyskaniu orzeczenia o ustaleniu nieważności stosunku prawnego

niezbędne jest wytoczenie, tylko na użytek postępowania wieczystoksięgowego,

kolejnego postępowania opartego na art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Zważyć ponadto należy, że treść wyroku ustalającego nieważność czynności

prawnej, stanowiącej podstawę wykreślanego wpisu, musi być przyjęta przez sąd

wieczystoksięgowy w postaci gotowej i respektowana w następstwie formalnej

prawomocności prawomocnych orzeczeń sądowych, którymi związane są także

inne sądy (art. 365 § 2 w zw. z art.13 § 2 k.p.c.). Skutkiem związania jest zakaz

merytorycznej kontroli przez ten sąd treści orzeczeń sądowych, stanowiących

podstawę wpisu w księdze wieczystej, ale możliwa jest ocena czy orzeczenie

zawiera wszystkie dane konieczne dla dokonania wpisu (por. m. in. zachowujące

aktualność uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1966 r., III CZP 45/66,

OSNCP 1966, nr 11, poz. 188, z dnia 4 maja 1972 r., III CZP 25/72, OSNCP 1972,

nr 11, poz. 194, z dnia 4 lipca 1986 r., III CZP 35/86, OSNCP 1987, nr 7, poz. 90,

z dnia 28 sierpnia 1991 r., III CZP 71/91, OSNCP 1992, nr 3, poz. 47).

Kognicja sądu wieczystoksięgowego obejmuje przesłanki wpisu, stąd może

on odmówić jego dokonania, jeżeli brak jest podstaw albo zachodzą ku temu

przeszkody (art. 6269

k.p.c.) - por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10, OSNC-ZD 2012, nr 3, poz. 50. W orzecznictwie

przyjęto, że wyrok wydany w uwzględnieniu skargi pauliańskiej z uwagi na swój

charakter nie może stanowić podstawy wpisu (wykreślenia) hipoteki przymusowej

na nieruchomości osoby trzeciej, nabytej przez nią w wyniku ubezskutecznionej

wobec wierzyciela czynności dłużnika (por. postanowienie Sądu Najwyższego

15

z dnia 18 maja 2012 r., IV CSK 560/11, OSNC 2013, nr 2, poz. 21, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 czerwca 2013 r., V CSK 347/12, nie publ.)

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).