I CSK 278/13

Sygn. akt I CSK 278/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "K." w W.

przeciwko W. K.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej "C." o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 13 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 15 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Spółdzielnia Mieszkaniowa „K.” w pozwie z dnia 11 sierpnia 2006 r. wniosła

o zasądzenie na jej rzecz od pozwanego W. K. kwoty 63.655,92 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem wynagrodzenia za korzystanie, po

wygaśnięciu w dniu 1 stycznia 1996 r. umowy dzierżawy, z części dzierżawionej

uprzednio nieruchomości o powierzchni 87,84 m2

, położonej w W. przy ul. G. 110,

stanowiącej niewydzieloną geodezyjnie część działki ewidencyjnej nr 66/19.

Udział w sprawie w charakterze interwenienta ubocznego po stronie

pozwanego zgłosiła spółka akcyjna „C.”

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 1 lutego 2012 r. zasądził od pozwanego na

rzecz strony powodowej kwotę 26 424 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

11 sierpnia 2006 r.; w pozostałej części powództwo oddalił.

U podstaw tego wyroku leżały następujące ustalenia. Orzeczeniem Ministra

Rolnictwa z dnia 30 sierpnia 1958 r. znacjonalizowane zostały Zakłady Ogrodnicze

C. Ich nieruchomości, w tym m.in. obecna działka nr 66/19, zostały przejęte na

własność Skarbu Państwa. Od początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku

posiadaczem i zarządcą terenów w granicach „Osiedla D.”, obejmujących działkę nr

66/19, była Międzyzakładowa Spółdzielnia Mieszkaniowa „S”. Spółdzielnia ta na

podstawie umowy zawartej w dniu 1 sierpnia 1984 r. wydzierżawiła pozwanemu

część tej działki o powierzchni 50 m2

z przeznaczeniem pod budowę pawilonu

handlowo-usługowego. Pozwany wybudował na niej pawilon z własnych środków.

Umowa dzierżawy została zawarta na dziesięć lat. W dniu 10 września 1991 r.

walne zgromadzenie przedstawicieli Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej

„S.” podjęło uchwałę o podziale tej spółdzielni z dniem 1 października 1991 r. W

wyniku podziału Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.” powstała m.in.,

będąca stroną powodową w sprawie, Spółdzielnia Mieszkaniowa „K.”, która objęła

w posiadanie i zarząd tereny w granicach „O”. Po upływie okresu dzierżawy

określonego w umowie z dnia 1 sierpnia 1984 r. W. K. przez pewien czas jeszcze

uiszczał czynsz dzierżawny. Grunt wydzierżawiony mu posiada on nadal,

nieprzerwanie od chwili zawarcia umowy dzierżawy. Prawomocnym wyrokiem

z dnia 16 września 1998 r., XX GA …/97, Sąd Wojewódzki w W., uznając

następstwo prawne Spółdzielni Mieszkaniowej „K’. po Międzyzakładowej

3

Spółdzielni Mieszkaniowej „S.” w zakresie umowy dzierżawy z dnia 1 sierpnia 1984

r. utrzymał w mocy nakaz zapłaty zasądzający od W. K. na rzecz Spółdzielni

Mieszkaniowej „K.” kwotę 8.235.000 starych zł, tytułem czynszu dzierżawnego za

okres od lutego do maja 1994 r. Pozew Spółdzielni Mieszkaniowej „K.” z dnia 8

marca 2007 r. o wydanie przez W. K. na podstawie art. 705 k.c. zabudowanego

gruntu o powierzchni 87,84 m2

, wchodzącego w skład działki nr 66/19, zostało

prawomocnie oddalone wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 17 sierpnia 2009 r. W

uzasadnieniu tego wyroku wyjaśniono, że powództwo należało oddalić przede

wszystkim dlatego, że przedmiotem umowy dzierżawy z dnia 1 sierpnia 1984 r. był

grunt o powierzchni 50 m2

, zaś żądanie strony powodowej dotyczyło wydania

gruntu o powierzchni 87,84 m2

. W tych okolicznościach strona powodowa powinna

udowodnić, że cały grunt objęty żądaniem wydania na podstawie art. 705 k.c. został

oddany pozwanemu w dzierżawę, tego jednak ona nie uczyniła.

Wyrokiem z dnia 1 lutego 2012 r. Sąd Rejonowy uwzględnił dochodzone

roszczenie na podstawie art. 471 w związku z art. 705 k.c. w odniesieniu do gruntu

o obszarze 50 m2

, który był przedmiotem umowy dzierżawy zawartej w dniu

1 sierpnia 1984 r., i w zakresie, w jakim roszczenie to nie uległo przedawnieniu,

tj. dotyczącym okresu od sierpnia 2003 r.

Wyrok Sądu Rejonowego zaskarżyły obie strony. Apelacja strony powodowej

została oddalona, natomiast apelacja pozwanego uwzględniona; uwzględniając tę

apelację Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 listopada 2012 r. zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego z tym

zastrzeżeniem, że - inaczej niż Sąd Rejonowy - za element stanu faktycznego

stanowiącego podstawę wydanego orzeczenia uznał ostateczną decyzję

stwierdzającą nieważność decyzji komunalizacyjnej Wojewody […] o z dnia 31

grudnia 1997 r., dotyczącej działki objętej sporem. Ponadto ustalił,

że nieostateczną decyzją z dnia 13 listopada 2012 r. Minister Rolnictwa stwierdził

nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia 30 sierpnia 1958 r. w części

dotyczącej m.in. spornej działki.

4

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo należało oddalić dlatego, że strona

powodowa, dochodząca roszczenia wywodzonego z niedopełnienia przez

dzierżawcę obowiązku zwrotu przedmiotu dzierżawy wydzierżawiającemu po

zakończeniu umowy dzierżawy (art. 705 k.c.), nie udowodniła, iż wstąpiła w pozycję

wydzierżawiającego w stosunku prawnym wynikającym z umowy zawartej w dniu

1 sierpnia 1984 r. W celu udowodnienia, że wstąpiła ona w ten stosunek w miejsce

Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.”, powinna, zgodnie z art. 108 § 2 i

art. 111 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz. U. 2013.1443

– dalej: „pr. spółdz.”), przedłożyć wykazujący to następstwo zatwierdzony plan

podziału Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.”, a tego nie uczyniła. W

inny sposób strona powodowa nie mogła udowodnić swej legitymacji czynnej w

sprawie.

Zaskarżając w całości wyrok Sądu Okręgowego strona powodowa

przytoczyła jako podstawy kasacyjne naruszenie przy wydaniu tego wyroku art.

385 i 386 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 pkt 3 i art. 111 pr. spółdz. W uzasadnieniu

skargi podniosła, że podział Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.”

nastąpił na podstawie ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i

działalności spółdzielczości (Dz. U. 1990.6.36), przewidującej znaczne ułatwienia w

zakresie podziału spółdzielni. Takiego planu podziału tej spółdzielni, na jaki wskazał

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie przedstawiła, ponieważ

nim nie dysponuje, gdyż on albo w ogóle nie powstał, albo jeżeli powstał, zaginął.

W tych okolicznościach i przy zarazem jednoznacznym określeniu zakresu

następstwa prawnego strony powodowej po Międzyzakładowej Spółdzielni

Mieszkaniowej „S.” w samej uchwale o podziale, stanowisko zajęte przez Sąd

Okręgowy w zaskarżonym wyroku jest nie do obrony. Strona powodowa podkreśliła

także, że jej następstwa prawnego w zakresie przedmiotu sporu nie kwestionuje i

nigdy nie kwestionowała spółdzielnia „matka”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przytoczonych na poparcie żądania pozwu twierdzeń strony powodowej

wynika, że dochodziła ona zapłaty kwoty objętej tym żądaniem tytułem

odszkodowania za niewykonanie przez pozwanego, wynikającego, zgodnie z art.

5

705 k.c., z umowy dzierżawy zawartej w dniu 1 sierpnia 1984 r. obowiązku zwrotu

przedmiotu dzierżawy po jej zakończeniu wydzierżawiającemu. W konsekwencji

nieodzowną przesłankę uwzględnienia żądania pozwu stanowiło ustalenie

wstąpienia przez stronę powodową w stosunek wynikający z umowy w charakterze

wydzierżawiającego, w miejsce Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.”,

lub stwierdzenie wyrażenia przez pozwanego i stronę powodową zgodnej woli

kontynuowania na dotychczasowych warunkach umowy dzierżawy zawartej

uprzednio przez pozwanego z Międzyzakładową Spółdzielnią Mieszkaniową „S”.

Według art. 111 pr. spółdz., wskutek podziału spółdzielni przechodzą na

powstającą spółdzielnię z chwilą jej zarejestrowania wynikające z planu podziału

składniki majątkowe oraz prawa i zobowiązania; w tym też zakresie wierzyciele

i dłużnicy dotychczasowej spółdzielni stają się wierzycielami i dłużnikami

powstającej spółdzielni.

Artykuł 108 pr. spółdz. w brzmieniu obowiązującym w chwili podjęcia

uchwały o podziale Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.” stanowił w §

1, że spółdzielnia może się podzielić na podstawie uchwały walnego zgromadzenia

podjętej większością 2/3 głosów w ten sposób, że z jej wydzielonej części zostaje

utworzona nowa spółdzielnia (§ 1). Według § 2 uchwała o podziale powinna

zawierać: oznaczenie dotychczasowej spółdzielni i spółdzielni powstającej w

wyniku podziału (pkt 1), listę członków lub określenie grup członków

przechodzących do powstającej spółdzielni (2), zatwierdzenie bilansu spółdzielni

i planu podziału składników majątkowych oraz praw i zobowiązań (pkt 3) i datę

podziału spółdzielni (pkt 4).

Warunki podziału spółdzielni wynikające z art. 108 pr. spółdz. jednak

złagodziły w pewnym stopniu przepisy ustawy o zmianach w organizacji

i działalności spółdzielczości. W art. 9 tej ustawy postanowiono, że: w okresie do

dnia 31 grudnia 1990 r. członkowie spółdzielni, których prawa i obowiązki

majątkowe są związane z wyodrębnioną organizacyjnie jednostką spółdzielni albo

z częścią majątku spółdzielni, która nadaje się do takiego wyodrębnienia, mogą

większością głosów wystąpić do zarządu spółdzielni z żądaniem zwołania walnego

zgromadzenia w celu podjęcia uchwały o podziale spółdzielni w ten sposób, że z tej

6

jednostki organizacyjnej zostanie utworzona nowa spółdzielnia (ust. 1); uchwała

walnego zgromadzenia w sprawie podziału spółdzielni jest podejmowana

większością głosów (ust. 2); walne zgromadzenie może podjąć uchwałę

odmawiającą podziału tylko ze względu na ważne interesy gospodarcze

dotychczasowej spółdzielni lub istotne interesy jej członków (ust. 3); w razie

podjęcia przez walne zgromadzenie uchwały odmawiającej podziału spółdzielni,

członkowie, którzy wystąpili z żądaniem podziału, mogą w terminie sześciu tygodni

od dnia odbycia walnego zgromadzenia wystąpić do sądu o wydanie orzeczenia

zastępującego uchwałę o podziale (ust. 4); przepis ustępu poprzedzającego stosuje

się odpowiednio w razie nierozpatrzenia przez walne zgromadzenie zgłoszonego

przez członków żądania w terminie trzech miesięcy od dnia jego doręczenia (ust. 5).

Podobne rozwiązania znalazły wyraz w ustanowionych później przepisach art. 108a

i 109b pr. spółdz.

Same jednak przewidziane w art. 108 § 2 pr. spółdz. wymagania dotyczące

zawartości uchwały o podziale pozostały zachowane. Uchwała, która nie

spełniałaby tych wymagań, byłaby dotknięta wadą uzasadniającą jej zaskarżenie

zgodnie z art. 42 pr. spółdz. lub wystąpienie do sądu z odpowiednim żądaniem

dotyczącym uzupełnienia tego braku (co do stanu prawnego obowiązującego

w czasie, którego dotyczą okoliczności sprawy zob. orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 3 lipca 1991 r., II CR 63/91, i 6 sierpnia 1991 r., III CZP 68/91, a co do

obecnego stanu prawnego - art. 108a § 6 pr. spółdz.), zaś w razie zgłoszenia na jej

podstawie wniosku o wpis do rejestru spółdzielni wyodrębnionej w wyniku podziału

- odmowę tego wpisu (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 maja

1992 r., I CRN 59/92, i 20 czerwca 1997 r., I CKN 275/97, a także art. 108a § 8 pr.

spółdz.).

Wady uchwały o podziale wynikające z naruszenia wymagań przewidzianych

w art. 108 § 2 pr. spółdz., a więc i wadę polegającą na podjęciu uchwały o podziale,

mimo braku planu podziału spółdzielni, sanuje jednak dokonanie wpisu do rejestru

spółdzielni wyodrębnionej w wyniku podziału. W rezultacie w sprawach z udziałem

spółdzielni wpisanej do rejestru nie można w drodze zarzutu powoływać się na

wymienione wady uchwały (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 8 lipca

1992 r., III CZP 82/92, 26 marca 2002 r., III CKN 752/00, 25 kwietnia 2007 r.,

7

IV CSK 21/07, a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r.,

IV CK 18/05).

Z art. 111 w związku z art. 108 § 2 pr. spółdz. wynika, że plan podziału,

wyznaczający zakres sukcesji spółdzielni, będący koniecznym załącznikiem

uchwały o podziale, stanowi zasadniczy dowód na objęcie określonego prawa lub

zobowiązania tą sukcesją. Według właściwych przepisów, stanowiąca podstawę

wpisu do rejestru wydzielonej spółdzielni uchwała o podziale jest dołączana wraz

z załącznikami do akt rejestrowych (co do stanu prawnego obowiązującego

w czasie, którego dotyczą okoliczności sprawy zob. § 6 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 14 marca 1983 r. w sprawie rejestru spółdzielni, Dz. U.

1983.20.87, a co do obecnego stanu prawnego - w szczególności art. 9 ustawy

z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. 2013.1203).

Nie można jednak zatwierdzonego uchwałą planu podziału uznać za jedyną

podstawę do określenia zakresu sukcesji spółdzielni wydzielonej i zarazem za

wyłączny dowód objęcia określonego składnika przynależącego do spółdzielni

dzielonej sukcesją spółdzielni powstałej w wyniku podziału. Odmienne stanowisko,

zajęte w zaskarżonym wyroku nie daje się pogodzić z przedstawionym wyżej,

utrwalonym w orzecznictwie poglądem o sanującym wady uchwały w sprawie

podziału skutku wpisu do rejestru spółdzielni wydzielonej. Spółdzielnia z chwilą

wpisu do rejestru uzyskuje osobowość prawną i tym samym zdolność do bycia

podmiotem praw i obowiązków. W przypadku podziału spółdzielni nie chodzi jednak

tylko o samo przyznanie powstałej spółdzielni osobowości prawnej i będącej jej

konsekwencją zdolności prawnej, ale o to, aby ona już z chwilą uzyskania tych

przymiotów stała się podmiotem wyodrębnionej części praw i obowiązków

spółdzielni macierzystej. Wyraźnie wynika to z art. 111 pr. spółdz. Uznanie, że wpis

do rejestru spółdzielni powstałej w wyniku podziału sanuje wady uchwały o podziale

spowodowane naruszeniem art. 108 § 2 pr. spółdz., w tym wadę wynikającą

z nieistnienia zatwierdzonego planu podziału, musi się więc łączyć

z dopuszczeniem określenia granic sukcesji tej spółdzielni na innej podstawie

i z umożliwieniem wykazania przejścia na nią określonych praw i obowiązków

spółdzielni podzielonej za pomocą innych dowodów. W przeciwnym razie

8

akceptacja sanującego wady uchwały o podziale skutku wpisu spółdzielni do

rejestru byłaby pozbawiona użytecznych praktycznie konsekwencji.

W takich sytuacjach, w których, jak w niniejszej sprawie, rozstrzygnięcie

sporu z osobą trzecią spółdzielni wpisanej do rejestru, mimo braku zatwierdzonego

planu podziału, zależy od ustalenie wstąpienia tej spółdzielni w określony stosunek

prawny w miejsce podzielonej spółdzielni, za podstawę rozstrzygnięcia w tym

względzie należy uznać wszelkie okoliczności i materiały dotyczące podjęcia

uchwały o podziale. Jeżeli ustawodawca zarówno w art. 9 ustawy o zmianach

w organizacji i działalności spółdzielczości, jak i w art. 108a oraz art. 108b pr.

spółdz., przyznał we wskazanych w tych przepisach sytuacjach sądowi daleko

idące kompetencje do wydawania rozstrzygnięć zastępujących uchwałę o podziale,

to tym bardziej w sporach spółdzielni wpisanej do rejestru z naruszeniem art. 108

§ 2 pkt 3 pr. spółdz. należy dopuścić możliwość rozstrzygnięcia przez sąd

o wstąpieniu takiej spółdzielni w określony stosunek prawny, w miejsce spółdzielni

podzielonej, na podstawie całokształtu okoliczności i materiałów dotyczących

podjęcia uchwały o podziale. Na skutek błędnej praktyki stosowania art. 9 ustawy

o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości niejednokrotnie

podejmowane były uchwały o podziale spółdzielni bez towarzyszących im planów

podziału; ograniczające się do określenia jednostek organizacyjnych spółdzielni

dzielonej mających tworzyć nowe spółdzielnie. Takie postanowienia, określające

jednostki organizacyjne wyodrębniane w celu utworzenia nowych spółdzielni,

zawiera też uchwała z dnia 10 września 1991 r. w sprawie podziału

Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S”. Postanowiono w niej m.in., że „z

jednostki organizacyjnej O. powstaje, obejmująca swoim zasięgiem terytorialnym to

osiedle, spółdzielnia mieszkaniowa o nazwie tymczasowej: Spółdzielnia

Mieszkaniowa K.” (§ 1 pkt 8); granice tego osiedla określała decyzja Prezydium

Rady Narodowej m. W. z dnia 22 stycznia 1972 r. Ponadto w uchwale tej

zamieszczono postanowienia uszczegółowiające podział. W szczególności

wyłączające z zasobów majątkowych znajdujących się w granicach terytorialnych

wyodrębnionych jednostek organizacyjnych określone składniki (§ 6).

Postanowienia o takiej treści i inne dokumenty, do których one nawiązują, mogą

9

dawać podstawę do określenia wstąpienia wydzielonej spółdzielni w określone

stosunki prawne w miejsce spółdzielni ulegającej podziałowi.

Tym bardziej nie ma podstaw do negowania dopuszczalności ustalenie przez

sąd we wskazany wyżej sposób wstąpienia wydzielonej spółdzielni w określony

stosunek prawny w miejsce spółdzielni podzielonej w sporze z osobą trzecią

w razie zaginięcia planu podziału zatwierdzonego uchwałą o podziale.

Sąd Okręgowy uznając, że w okolicznościach sprawy wstąpienie strony

powodowej w stosunek prawny wynikający z umowy dzierżawy z dnia 1 sierpnia

1984 r. mogło być wykazane jedynie za pomocą planu podziału, o którym mowa

w art. 108 § pkt 3 pr. spółdz., naruszył więc zarówno ten przepis, jak i art. 111 pr.

spółdz. przez ich niewłaściwą wykładnię.

Poza tym żądanie pozwu było tak sformułowane, że mogłoby być

uwzględnione także w braku podstaw do stwierdzenia wstąpienia strony powodowej

na podstawie art. 111 pr. spółdz. w związku z art. 108 § 2 pr. spółdz. i art. 9 ust. 1

i 2 ustawy o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości w stosunek

prawny wynikający z umowy dzierżawy z dnia 1 sierpnia 1984 r., w miejsce

Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „S”. Jak już wspomniano, możliwość

taka istniałaby – przy ziszczeniu się pozostałych koniecznych przesłanek - w razie

stwierdzenia wyrażonej w sposób dorozumiany (art. 60 k.c.) zgodnej woli

pozwanego i strony powodowej kontynuowania na dotychczasowych warunkach

umowy dzierżawy zawartej uprzednio przez pozwanego z Międzyzakładową

Spółdzielnią Mieszkaniową „S”. Przy ocenie, czy miedzy stronami doszło w latach

dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku do takiego porozumienia i jego skuteczności

bez znaczenia byłaby kwestia własności spornego gruntu – komu ona

przysługiwała – ponieważ nie ulega wątpliwości, że wydzierżawiający nie musi być

właścicielem przedmiotu dzierżawy. Sąd Okręgowy nie rozważył jednak sprawy pod

kątem tej ewentualności.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

§

1 k.p.c. jak w sentencji.

10