I CSK 286/13

Sygn. akt I CSK 286/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydenta m. W.

przeciwko J. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 grudnia 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od strony powodowej na rzecz pozwanego kwotę

5 400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 grudnia 2012 r. oddalił apelację Skarbu

Państwa - Prezydenta Miasta W. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 24 kwietnia

2012 r., oddalającego jego powództwo o zasądzenie od pozwanego J. M. kwoty

5 354 700,29 zł oraz określonych odsetek ustawowych tytułem odpowiedzialności

ponoszonej przez członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na

podstawie art. 299 k.s.h.

Z ustaleń stanowiących podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

6 grudnia 2012 r. wynika, że pozwany od 12 maja 2003 r. do 10 czerwca 2005 r.

pełnił funkcję prezesa zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością P. z

siedzibą w W. (dalej: „Spółka”), która była użytkownikiem wieczystym

nieruchomości Skarbu Państwa o powierzchni 1 ha 52 a i 322

przy ul. K. […] w W.

w okresie od 30 czerwca 1997 r. do dnia jego zbycia w wyniku sprzedaży zawartej

29 września 2004 r. W dniu 15 listopada 2000 r. strona powodowa wypowiedziała

Spółce z dniem 1 stycznia 2001 r. wysokość opłaty rocznej za użytkowanie

wieczyste i złożyła ofertę jej podwyższenia do kwoty 1 463 185,90 zł. Spółka oferty

nie przyjęła. Powództwo Spółki kwestionujące zasadność zaoferowanej opłaty

rocznej Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z dnia 13 maja 2003 r. Także apelacja

Spółki od tego wyroku została oddalona, wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 26

maja 2004 r. Mimo to opłaty roczne za lata 2001 - 2004 r. Spółka uiściła w

dotychczasowej wysokości. W pozwie z dnia 25 maja 2007 r. strona powodowa

zażądała zasądzenia od Spółki kwoty 5 376 408,40 zł. tytułem różnicy między sumą

opłat rocznych należnych a uiszczonych za lata 2001 - 2004. Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 7 lipca 2008 r. zasądził od Spółki na rzecz strony powodowej

dochodzoną kwotę z określonymi odsetkami ustawowymi i kosztami procesu.

Apelacja Spółki od tego wyroku została oddalona przez Sąd Apelacyjny wyrokiem

z dnia 4 lutego 2009 r. Postanowieniem z dnia 2 marca 2009 r. wyrokom tym

nadano klauzule wykonalności. Wszczęte przez stronę powodową na podstawie

uzyskanych tytułów wykonawczych postępowanie egzekucyjne przeciwko Spółce

okazało się bezskuteczne. Uchwałą z dnia 13 sierpnia 2009 r., poprzedzoną

oddaleniem wniosku o ogłoszenie upadłości, Spółka została postawiona w stan

3

likwidacji. W toku postępowania likwidacyjnego strona powodowa zgłosiła

likwidatorowi prawomocnie zasądzoną wierzytelność z tytułu zapłaty różnicy

między należnymi a uiszczonymi opłatami rocznymi za lata 2001 - 2004. Dnia 1

grudnia 2009 r. otrzymała w wyniku tego zgłoszenia kwotę 21 722,64 zł. Wyrokiem

z dnia 12 lutego 2010 r., I CSK 272/00, Sąd Najwyższy na skutek skargi kasacyjnej

Spółki uchylił zarówno wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 4 lutego 2009 r., jak i wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 7 lipca 2008 r. oraz przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu. W dniu 8 marca 2010 r. Spółka została

wykreślona z Krajowego Rejestru Sądowego. W związku z tym postępowanie

przeciwko Spółce o zapłatę kwoty 5 376 408,40 zł tytułem różnicy między sumą

opłat rocznych należnych a uiszczonych za lata 2001 - 2004 zostało umorzone

postanowieniem z dnia 21 lipca 2010 r.

W wyroku z dnia 6 grudnia 2012 r. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu

Okręgowego, wyrażony w wyroku z dnia 24 kwietnia 2012 r., o niemożności

uwzględnienia na podstawie art. 299 k.s.h. powództwa skierowanego wobec J. M.,

ze względu na niedysponowanie przez stronę powodową wydanym na jej rzecz

przeciwko Spółce tytułem egzekucyjnym, stwierdzającym wierzytelność o zapłatę

kwoty 5 376 408,40 zł, dochodzonej jako równowartość nieuiszczonych części

należnych opłat rocznych za użytkowanie wieczyste w latach 2001-2004.

Wprawdzie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 grudnia 2006 r., II CSK 300/06,

dopuścił w drodze wyjątku możliwość żądania przez wierzyciela zapłaty na

podstawie art. 299 § 1 k.s.h. bez uprzedniego uzyskania tytułu egzekucyjnego

przeciwko spółce, ale w sprawie taki wyjątek nie występuje. W okolicznościach

sprawy podnoszona przez stronę powodową niemożność uzyskania tytułu

egzekucyjnego przeciwko Spółce ze względu na jej likwidację nie mogła

uzasadniać zastosowania art. 299 k.s.h. na zasadzie wyjątku dopuszczonego przez

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 grudnia 2006 r., II CSK 300/06, ponieważ

strona powodowa mogła starać się o uzyskanie tego tytułu wtedy, kiedy Spółka

istniała i funkcjonowała. O tym, że Spółka zalega z opłatami za wieczyste

użytkowanie, wiadomo było od sześciu lat przed jej wykreśleniem z Krajowego

Rejestru Sądowego.

4

Strona powodowa, skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia

6 grudnia 2012 r., przytoczyła jako podstawy kasacyjne naruszenie - w różnych

układach i powiązaniach – przepisów art. 217 § 1, art. 230, 232, 382, 385 i 391 § 1

k.p.c., przepisów art. 71 ust. 4 i art. 79 ust. 5 i 8 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. 2010.102.651 ze zm.) oraz art. 299 k.s.h.;

tego ostatniego - w szczególności przez uznanie za konieczną przesłankę

odpowiedzialności opartej na art. 299 k.s.h. istnienia tytułu egzekucyjnego

wydanego przeciwko spółce i wykluczenie tym samym możliwości wykazania

istnienia wierzytelności wobec spółki dopiero w procesie wierzyciela przeciwko

członkowi zarządu spółki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 299 § 1 k.s.h., członkowie zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania, jeżeli egzekucja

przeciwko spółce okaże się bezskuteczna; w myśl art. 299 § 2 k.s.h. członek

zarządu może się jednak uwolnić od tej odpowiedzialności przez wykazanie, że we

właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo że niezgłoszenie

wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy bądź że pomimo

niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wierzyciel nie poniósł szkody.

W świetle przeważającego stanowiska orzecznictwa, ugruntowanego uchwałą

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r.,

III CZP 72/08, odpowiedzialność oparta na art. 299 § 1 k.s.h. jest

odpowiedzialnością odszkodowawczą o charakterze deliktowym.

Według utrwalonego w orzecznictwie poglądu, powód w sprawie wytoczonej

na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. powinien wykazać istnienie określonego

zobowiązania spółki (a ściślej - choćby samej tylko podstawy tego zobowiązania)

w czasie, kiedy pozwany był członkiem zarządu, stwierdzonego w tym czasie lub

później tytułem egzekucyjnym wydanym przeciwko spółce na rzecz powoda, oraz

bezskuteczność egzekucji tego zobowiązania przeciwko spółce; natomiast

pozwany, jeżeli chce się uwolnić od odpowiedzialności, powinien udowodnić jedną

z okoliczności określonych w art. 299 § 2 k.s.h. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

5

z dnia 25 lutego 2010 r., V CSK 248/09, i 29 listopada 2012 r., II CSK 181/12,

oraz orzeczenia w nich cytowane).

Wymóg uprzedniego uzyskania przez powoda tytułu egzekucyjnego

stwierdzającego określone niewykonane zobowiązanie spółki wyprowadza się

przede wszystkim z brzmienia art. 299 § 1 k.s.k.: zastrzeżenia, że na podstawie

tego przepisu członkowie zarządu spółki odpowiadają za „bezskuteczną egzekucję”

jej zobowiązań. Przepis ten używając takiego sformułowania zakłada prawną

możliwość przeprowadzenia przez powoda egzekucji zobowiązania spółki, nie

może zaś być mowy o bezskuteczności egzekucji wierzyciela wobec dłużnika, gdy

nie istnieje w ogóle prawna możliwość przeprowadzenia przez wierzyciela

egzekucji zobowiązania dłużnika, a podstawę egzekucji stanowi tytuł wykonawczy,

czyli tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c.).

Aby więc mogło dojść do egzekucji z majątku dłużnika, niezbędny jest przede

wszystkim tytuł egzekucyjny przeciwko dłużnikowi (art. 777 k.p.c.).

Typowym przypadkiem wchodzącej w zakres zastosowania art. 299 § 1 k.s.h.

bezskuteczności egzekucji zobowiązania spółki, objętego wydanym przeciwko niej

tytułem egzekucyjnym, jest stwierdzona postanowieniem o umorzeniu egzekucji

wszczętej wobec spółki niemożność wyegzekwowanie tego tytułu, po jego

zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności, z powodu nieposiadania przez spółkę

pozwalającego na to majątku (art. art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.). W niektórych jednak

sytuacjach niemożność zaspokojenia z majątku spółki jej zobowiązania objętego

wydanym przeciwko niej tytułem egzekucyjnym wynika już z innych dowodów,

np.: postanowienia o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości z tego powodu,

że majątek spółki nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania,

postanowienia o umorzeniu postępowania upadłościowego z tego powodu,

że majątek spółki nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania,

stwierdzenia, że egzekucja wszczęta przeciwko spółce na wniosek innego

podmiotu nie dała rezultatu, niewyjawienia przez spółkę majątku w trybie art. 913

§ 2 pkt 2 k.p.c., bilansu spółki wskazującego na to, że majątek spółki nie wystarcza

na pokrycie wierzytelności przysługującej osobie dochodzącej roszczenia

od członków zarządu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2003 r.,

V CSK 416/01). W takich przypadkach wytoczenie powództwa na podstawie art.

6

299 § 1 k.s.k. nie musi być poprzedzone wszczęciem przeciwko spółce na

podstawie uzyskanego wobec niej tytułu wykonawczego postępowania

egzekucyjnego, zakończonego niepowodzeniem ze względu na nieposiadanie

przez spółkę odpowiedniego majątku; wystarcza przedłożenie przez powoda tytułu

egzekucyjnego stwierdzającego zobowiązanie spółki i wykazanie w jakikolwiek inny

sposób, że spółka nie ma majątku, który pozwalałby na zaspokojenie tego

zobowiązania. W związku z tym, że ustalenie wymaganej przez art. 298 § 1 k.h.

bezskuteczności egzekucji może nastąpić nie tylko przez okazanie dowodu

bezowocności egzekucji wszczętej przez powoda wobec spółki, ale na podstawie

każdego dowodu wykazującego, iż spółka nie ma majątku, który pozwalałby

na zaspokojenie jej wierzyciela pozywającego członków zarządu, nie jest w świetle

tego przepisu konieczne dysponowanie przez powoda tytułem wykonawczym,

a jedynie - tytułem egzekucyjnym stwierdzającym niewykonane wobec niego przez

spółkę określone zobowiązanie (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia:

21 października 2003 r., I CK 160/02, 21 września 2005 r., V CK 129/05,

26 stycznia 2012 r., I PK 78/11).

Także materiały kodyfikacyjne potwierdzają wolę ustawodawcy wymagania

od wierzyciela pozywającego członków zarządu przedłożenia tytułu egzekucyjnego,

stwierdzającego określone niewykonane zobowiązanie spółki wobec niego.

Wprowadzając przed wieloma laty do polskiego ustawodawstwa przepis, którego

odpowiednikiem jest art. 299 k.s.k., wyraźnie wyjaśniono, że jego celem było

przeciwdziałanie przypadkom, w których wierzyciel uzyskawszy wyrok przeciwko

spółce nie ma możliwości wykonania go z powodu niezachowania przez

osoby zarządzające spółką przepisów mających chronić wierzycieli. O ile

przy tym w uzasadnieniu projektu tego przepisu zaznaczono, że nie wymaga on

bezwzględnie stwierdzenia bezskuteczności egzekucji w sposób formalny

(tj. zawsze przez wykazanie, że egzekucja wszczęta przeciwko spółce

nie przyniosła rezultatu), o tyle brak tam wskazówek co do możliwości objęcia tym

przepisem przypadków, w których wierzyciel nie uzyskał wobec spółki wyroku

zasądzającego od niej określoną należność i tym samym nie miał w ogóle

możliwości prowadzenia względem niej egzekucji tej należności (zob. Projekt

7

ustawy o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością przyjęty przez Kolegium

Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej z dnia 26 listopada 1931 r. Uzasadnienie

w opracowaniu referenta głównego projektu, Prof. Adama Chełmońskiego, Komisja

Kodyfikacyjna, Sekcja Prawa Handlowego, tom I, zeszyt 4, Warszawa 1932, s. 46,

61 i 62).

Ponadto jako argument przemawiający za koniecznością stwierdzenia

w sprawie wytoczonej na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. tytułem egzekucyjnym

wydanym przeciwko spółce przysługiwania powodowi wobec spółki określonego

zobowiązania przytacza się niemożność ustalenia istnienia tego zobowiązania w tej

sprawie ze względu na nieuczestniczenie w niej spółki. Takie „przesłankowe”

rozstrzygnięcie co do istnienia tego zobowiązania stanowiłoby niedopuszczalne

rozstrzygnięcie o stosunku prawnym podmiotu nieuczestniczącego w procesie,

a poza tym nie miałoby ani powagi rzeczy osądzonej na podstawie art. 366 k.p.c.,

ani mocy wiążącej na podstawie art. 365 k.p.c., (zob. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia:

21 października 2003 r., I CK 160/02, 21 września 2005 r., V CK 129/05,

i 26 stycznia 2012 r., I PK 78/11).

Prawomocne zaś orzeczenie sądu, stanowiące tytuł egzekucyjny wydany

przeciwko spółce na rzecz jej wierzyciela, wiąże na mocy art. 365 § 1 k.p.c.

w sprawie wytoczonej przez tego wierzyciela członkom zarządu spółki. W zakresie

prawomocności materialnej tego orzeczenia sąd w sprawie wytoczonej na

podstawie art. 299 § 1 k.s.h. musi więc uznać zobowiązanie spółki wobec powoda

stwierdzone tym orzeczeniem. W sprawie wytoczonej na podstawie art. 299 § 1

k.s.h. nie można zatem skutecznie zakwestionować tego zobowiązania, podnosząc

że w ogóle ono nie powstało, upadło z mocą wsteczną lub wygasło wskutek

wykonania przed wydaniem orzeczenia, ani skutecznie powołać się na to,

iż dochodzenie od spółki roszczenia, odpowiadającego temu zobowiązaniu,

stanowiło nadużycie prawa albo że roszczenie to uległo przedawnieniu

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 17 lipca 1997 r., III CKN 126/97,

20 grudnia 2001 r., III CZP 69/01, 27 października 2004 r., IV CK 148/04, 7 lutego

2007 r., III CSK 227/06, 19 listopada 2008 r., III CZP 94/08; 17 marca 2010 r.,

II CSK 506/09).

8

Inaczej jest, gdy chodzi o wygaśnięcia zobowiązania wobec spółki

z przyczyny zaistniałej po powstaniu zasądzającego go tytułu egzekucyjnego.

Artykuł 365 § 1 k.p.c. nie stanowi przeszkody do uwzględnienia wygaśnięcia

zobowiązania z tej przyczyny, ponieważ w tym przypadku nie dochodzi do

podważenia ustaleń leżących u podstaw prawomocnego orzeczenia. Zmiana stanu

prawnego wynikającego z tego orzeczenia łączy się tu z nowym zdarzeniem.

Praktyczne znaczenie może mieć wygaśnięcie zobowiązania spółki wobec powoda

wskutek zaspokojenia przez spółkę w drodze zapłaty zobowiązania po uprzedniej

jego bezskutecznej wobec niej egzekucji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 maja 1999 r., I CKN 1174/97) lub wskutek potrącenia (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 17 lutego 2011 r., III CZP 129/10). W razie wykazania,

że do takiego zaspokojenia doszło, powództwo wobec członków zarządu oparte na

art. 299 § 1 k.s.h. powinno być oddalone, odpada wtedy bowiem w istocie

przesłanka bezskuteczności egzekucji powoda wobec spółki, a w każdym razie -

nie istnieje szkoda podlegająca naprawieniu na podstawie tego przepisu

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2012 r., II CSK 181/12).

Tytułem egzekucyjnym stwierdzającym zobowiązanie spółki wobec

wierzyciela pozywającego członków zarządu może być zarówno prawomocny

wyrok lub nakaz zapłaty (art. 777 § 1 pkt 1 i art. 3532

k.p.c.), jak i (w związku z tym

zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2013 r., IV CSK 660/12)

wyciąg z zatwierdzonej przez sędziego-komisarza listy wierzytelności, zawierający

oznaczenie wierzytelności oraz sumy otrzymanej na jej poczet przez

wierzyciela (art. 264 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe

i naprawcze, Dz.U. 2012.1112 ze zm. – dalej: „Pr. upadł. napr.”, a wcześniej art.

170 § 1 rozporządzenia z dnia 24 października 1934 r. Prezydenta Rzeczpospolitej

– Prawo upadłościowe, Dz.U.1991.118.512 ze zm. - dalej: „Pr. upadł.”).

W sprawie, tak jak przyjął Sąd Apelacyjny, niewątpliwie nie doszło do

spełnienia przez stronę powodową wymogu uprzedniego uzyskania tytułu

egzekucyjnego wobec Spółki. Wprawdzie strona powodowa przez pewien czas

dysponowała prawomocnym wyrokiem zasądzającym na jej rzecz od Spółki kwotę

5 376 408,40 zł, obliczoną jako równowartość nieuiszczonych części należnych

opłat rocznych za użytkowanie wieczyste w latach 2001-2004, ale ostatecznie

9

nastąpiło uchylenie tego wyroku na skutek skargi kasacyjnej, a postępowanie,

w którym on zapadł, zostało umorzone wskutek utraty bytu prawnego przez Spółkę.

Istotą sporu w tych okolicznościach jest więc kwestia, czy i ewentualnie

w jakim zakresie w drodze wyjątku są dopuszczalne odstępstwa

od zasady, że wierzyciel spółki, pozywający członków zarządu, z powołaniem się

na bezskuteczną egzekucję zobowiązania spółki, powinien dysponować

stwierdzającym to zobowiązanie tytułem egzekucyjnym przeciwko spółce, i czy

w sprawie są podstawy do takiego wyjątkowego odstępstwa.

W powoływanym w skardze kasacyjnej wyroku z dnia 13 grudnia 2006 r.,

II CSK 300/06, Sąd Najwyższy dopuścił w drodze wyjątku od tej zasady możliwość

samodzielnego „przesłankowego” ustalenia istnienia niewyegzekwowanego

zobowiązania spółki wobec powoda w sprawie przeciwko członkom zarządu

w przypadku, gdy najpierw, ze względu na toczące się postępowanie upadłościowe

spółki, nie mógł on jej pozwać o zapłatę przysługującej mu wobec niej

wierzytelności, a jedynie zgłosić przysługującą mu wobec niej wierzytelność według

przepisów prawa upadłościowego, co uczynił, w związku z czym została ona

wciągnięta na listę wierzytelności, zaś później, po ukończeniu postępowania

upadłościowego bez zaspokojenia zgłoszonej wierzytelności, nie miał on,

praktycznie rzecz biorąc, możliwości uzyskania, stanowiącego tytuł egzekucyjny

wobec upadłego, wyciągu z ustalonej listy wierzytelności, ze względu na dokonane

wkrótce (przed upływem miesiąca) wykreślenie spółki z Krajowego Rejestru

Sądowego. Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy podkreślił wyjątkowość

rozpatrywanego przypadku, wynikającą z utraty przez spółkę bytu prawnego

i możliwości ustalenia przez sąd w sprawie przeciwko członkom zarządu

wszystkich danych wymaganych przez art. 170 § 1 Pr. upadł. (a obecnie przez art.

264 ust. 1 Pr. upadł. napr.) na podstawie akt postępowania upadłościowego.

W stanie faktycznym, na tle którego zapadł wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 grudnia 2006 r., II CSK 300/06, zasadnicze znaczenie przypada tej drugiej

okoliczności, tj. możliwości ustalenia przez sąd w sprawie przeciwko członkom

zarządu wszystkich danych wymaganych w poprzednim stanie prawnym przez

art. 170 § 1 Pr. upadł., a w obecnym - przez art. 264 ust. 1 Pr. upadł. napr.,

na podstawie akt postępowania upadłościowego. Szczególnie istotne jest to,

10

że stanowiący tytuł egzekucyjny przeciwko upadłemu wyciąg, o którym mowa

w tych przepisach, jest niczym innym jak kopią (odpisem) tego fragmentu

zatwierdzonej (ustalonej) przez sędziego-komisarza listy wierzytelności, który

obejmuje daną wierzytelność. Jego rola jest więc wyłącznie techniczna. Służy on

udostępnieniu danych z listy wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym. O treści

tych danych przesądza jednak treść samej listy. Nawet więc w razie niewydania

omawianego wyciągu w odniesieniu do określonej wierzytelności ze względu na

utratę bytu prawnego jej dłużnika, o danych dotyczących tej wierzytelności

przesądza już sama treść zatwierdzonej (ustalonej) listy wierzytelności. Nie ma

więc w istocie różnicy między przypadkiem, w którym wierzyciel pozywający

członków zarządu upadłej spółki legitymuje się wyciągiem z listy wierzytelności,

a przypadkiem, w którym dane dotyczące wierzytelności powoda ustala sąd

w procesie przeciwko członkom zarządu nieistniejącej spółki na podstawie akt

postępowania upadłościowego. Dlatego stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 13 grudnia 2006 r., II CSK 300/06, zasługuje w pełni na akceptację.

Stanowisko to bowiem - choć ściśle nie odpowiada zasadzie, że wierzyciel spółki,

pozywający członków zarządu, z powołaniem się na bezskuteczną egzekucję

zobowiązania spółki, powinien dysponować tytułem egzekucyjnym przeciwko

spółce, stwierdzającym to zobowiązanie - jest zgodne z samą istotą tej zasady.

W niniejszej sprawie brak podobnych racji do leżących u podstaw wyroku

z dnia 13 grudnia 2006 r., II CSK 300/06. Legitymowanie się przez powoda

niewykonanym tytułem egzekucyjnym w stosunku do spółki jest zasadniczym

elementem przyjętej w art. 299 k.s.h. konstrukcji odpowiedzialności członków

zarządu. Stanowi ono podstawę, możliwego do obalenia przez członków zarządu,

domniemania prawnego doznania przez wierzyciela szkody w wysokości

niewyegzekwowanego od spółki zobowiązania. Z niewyegzekwowaniem

wierzytelności przeciwko spółce łączy się bowiem na ogół doznanie przez

wierzyciela uszczerbku we wspomnianej wysokości. Jeżeli zaś wyjątkowo jest

inaczej, to okoliczności, z których powodu uszczerbek wierzyciela spowodowany

bezskutecznością egzekucji jest mniejszy od niewyegzekwowanej wierzytelności,

znane są jedynie członkom zarządu (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r., III CZP 72/08). W sprawie

11

wymaganego przez art. 299 k.s.h. przedłożenia przez powoda niewykonanego

tytułu egzekucyjnego wydanego przeciwko spółce nie może zastąpić powołanie się

na trwającą przez pewien czas prawomocność wyroku Sądu Okręgowego z dnia

7 lipca 2008 r., zasądzającego od Spółki na rzecz strony powodowej kwotę 5 376

408,40 zł. tytułem różnicy między sumą opłat rocznych należnych a uiszczonych za

lata 2001 – 2004. Z chwilą uchylenia wyrok ten utracił wszelką doniosłość prawną.

W sprawie bez znaczenia jest także prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia

13 maja 2003 r., oddalający powództwo Spółki, kwestionujące zasadność

zaoferowanej jej opłaty rocznej w nowej wysokości. Przesądził on jedynie

o wysokości należnej od Spółki opłaty rocznej, a nie – wobec sporu także co do

innych kwestii dotyczących wynagrodzenia za użytkowanie wieczyste - o rozmiarze

wierzytelności, na której bezskuteczną egzekucję powołuje się strona powodowa.

Sama utrata bytu prawnego przez spółkę nie daje natomiast – jak trafnie

przyjął Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku - podstaw do odejścia od wymogu

przedłożenia przez wierzyciela spółki tytułu egzekucyjnego stwierdzającego

niewyegzekwowane przez niego zobowiązanie spółki (tak też Sąd Najwyższy już

w wyroku z dnia 26 stycznia 2012 r., I PK 78/11). Sprzeciwia się temu zarówno

litera jak i sens regulacji zawartej w art. 299 k.s.h. Nie ma także potrzeby

rozszerzenia dotychczasowego zakresu odpowiedzialności członków zarządu na

podstawie art. 299 k.s.h. Brak w określonej sytuacji przesłanek do

odpowiedzialności członków zarządu na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. nie wyłącza

ich odpowiedzialności odszkodowawczej według innych przepisów - także art. 415

k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2012 r., II CSK 410/11).

Ze względu na bezzasadność podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. 299 k.s.h. przez uznanie w zaskarżonym wyroku istnienia tytułu

egzekucyjnego wydanego przeciwko spółce za konieczną przesłankę

odpowiedzialności opartej na art. 299 k.s.h. i w konsekwencji wykluczenie

możliwości wykazania przysługiwania stronie powodowej wierzytelności wobec

Spółki dopiero w procesie przeciwko pozwanemu nie było potrzeby rozpatrywania

pozostałych zarzutów kasacyjnych strony powodowej. Stały się one

bezprzedmiotowe, skoro już samo nielegitymowanie się przez stronę powodową

tytułem egzekucyjnym przeciwko Spółce uzasadniało oddalenie powództwa.

12

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął

zgodnie z art. 98 w związku z art. 108 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz § 6 pkt 7 i § 13

ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163,

poz. 1348 ze zm.).