III UK 100/13

Sygn. akt III UK 100/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania B. G.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o dalszą wypłatę renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 października 2012 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 października 2012 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację B. G. od wyroku Sądu Okręgowego,

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia 13 czerwca 2012 r.,

2

oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia

24 sierpnia 2011 r. w przedmiocie wstrzymania od dnia 1 września 2011 r. - z

powodu ustania uprawnień - dalszej wypłaty przyznanej od dnia 15 września 2010

r. renty rodzinnej po ojcu J.G., zmarłym w dniu 27 lutego 1991 r. Sąd drugiej

instancji zaakceptował stwierdzenie Sądu pierwszej instancji, że przyznanie renty

rodzinnej decyzją z dnia 26 października 2010 r. było wynikiem błędu polegającego

na oparciu jej na orzeczeniu lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 22 listopada 1996 r., które służyło ustaleniu prawa do renty inwalidzkiej II

grupy pobieranej przez ubezpieczonego od dnia 5 kwietnia 1992 r. Ustalenie w tym

orzeczeniu całkowitej niezdolności do pracy i daty jej powstania na czas przed

ukończeniem 16 roku życia nie dotyczyło spełnienia warunków prawa do renty

rodzinnej. Korekta tego błędu przez Naczelnego Lekarza Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych na podstawie art. 14 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej – ustawa emerytalna) nastąpiła po

ponownym ustaleniu daty powstania niezdolności do pracy wskutek

zakwestionowania tego orzeczenia, oraz orzeczeń z dnia 14 kwietnia 1992 r. i 19

kwietnia 1995 r.

Komisja lekarska w orzeczeniu z dnia 19 lipca 2011 r. stwierdziła, że

ubezpieczony jest całkowicie niezdolny do pracy od 2011 r., a częściowo od 1992 r.

Wynik badania został potwierdzony w opiniach dwu zespołów biegłych sądowych w

specjalnościach neurologii i ortopedii, z tym że biegli ustalili datę powstania

całkowitej niezdolności do pracy na dzień 12 października 1991 r., wskutek

pogorszenia stanu zdrowia pozostającego w bezpośrednim związku z przebytą w

dzieciństwie chorobą Heinego-Medina. Na podstawie ich opinii Sąd ustalił, że

ubezpieczony nie spełnił określonego w art. 68 ustawy emerytalnej warunku stania

się całkowicie niezdolnym do pracy przed ukończeniem nauki, tj. przed dniem 1

czerwca 1972 r.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji

w całości i zawierająca wniosek o uchylenie tego wyroku oraz wyroku Sądu

pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty, została oparta na obydwu podstawach

kasacyjnych. Skarżący zarzucił błędną i godzącą w konstytucyjne zasady ochrony

3

praw nabytych oraz zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie

prawa, wykładnię art. 134 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy emerytalnej polegającą na uznaniu

za dopuszczalne ponownego rozstrzygnięcia (weryfikacji) okoliczności

przewidzianej w art. 68 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, „choć jej zaistnienie zostało już

uprzednio potwierdzone przez organ rentowy decyzją w przedmiocie przyznania

prawa do renty, która stała się prawomocna (ostateczna) w rozumieniu art. 4779

§ 3

k.p.c. oraz art. 16 § 1 k.p.a. i do której nie zachodziły podstawy zmiany ani

uchylenia przewidziane w art. 145 § 1 pkt 1-8, 154 § 1 i art. 155 k.p.a.”. Przypisał

Sądowi drugiej instancji niewłaściwe zastosowanie art. 134 ust. 1 pkt 4 ustawy

emerytalnej, podnosząc, że decyzja z dnia 28 lutego 2011 r. została wydana w

okolicznościach uzasadniających stwierdzenie jej nieważności na podstawie art.

156 § 1 pkt 3 k.p.a., stosowanym w związku z art. 124 ustawy emerytalnej. Zarzucił

też bezpodstawne zastosowanie art. 134 ust. 1 pkt 1 i niezastosowanie art. 135 ust.

3 ustawy emerytalnej. Podnosząc, że Sąd pierwszej instancji błędnie wyłożył art.

134 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy emerytalnej i niewłaściwie zastosował art. 134 ust. 1 pkt

1 tej ustawy oraz nie zastosował jej art. 135 ust. 3 i nie uwzględniając odwołania

naruszył art. 47714

§ 1 i 2 k.p.c., zarzucił obrazę art. 385 i 386 § 1 k.p.c. przez

oddalenie apelacji od wyroku tego Sądu, mimo że była uzasadniona.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Konstrukcja skargi kasacyjnej oraz uzasadnienie jej zarzutu formalnego

wskazuje na niekwestionowanie podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia,

zatem wiążące jest ustalenie Sądu Apelacyjnego, że skarżący nie stał się

całkowicie niezdolny do pracy przed ukończeniem nauki w szkole średniej, a w

konsekwencji nie wypełnił warunku przewidzianego w art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy

emerytalnej. Konsekwencje tego mają znaczenie dla spornego wstrzymania

wypłaty renty rodzinnej zwalczanego w skardze kasacyjnej zarzutem niewłaściwego

zastosowania art. 134 § 1 pkt 4 ustawy emerytalnej.

W tym zakresie istotne jest, że organ rentowy w dniu 24 sierpnia 2011 r.

wydał dwie decyzje – o wstrzymaniu wypłaty renty rodzinnej z powodu ustania

uprawnień od dnia 1 września 2011 r. oraz o ponownym ustaleniu renty, z urzędu

4

podejmując wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy w miejsce wstrzymanej

renty rodzinnej. Obydwie decyzje łącznie nawiązują do wyniku postępowania

nadzorczego przeprowadzonego przez Lekarza Orzecznika Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych odnośnie do orzeczeń zaliczających skarżącego do drugiej grupy

inwalidztwa przed 16 rokiem życia. Zgłoszony przeciwko nim zarzut wadliwości (§

13 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie

orzekania o niezdolności do pracy, Dz.U. Nr 73, poz. 2711 ze zm.) potwierdził się,

co spowodowało wzruszenie poprzednich ustaleń. Zmiana w tej drodze podstawy

faktycznej decyzji stanowiła przesłankę ponownego ustalenia z urzędu prawa do

świadczeń ze względu na ujawnienie po uprawomocnieniu decyzji przyznającej

świadczenie, okoliczności istniejącej przed jej wydaniem, mającej wpływ na prawo

do świadczenia (art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej), a konsekwencją tego było

wstrzymanie wypłaty świadczenia na podstawie art. 134 ust. 1 pkt 4 ustawy

emerytalnej.

Dostrzeżone przez skarżącego niewskazanie przez organ rentowy podstawy

prawnej decyzji zostało naprawione przez Sąd (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 2 października 2008 r., I UK 88/08, OSNP 2010 nr 7-8, poz. 100 oraz uchwałę

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, zasadę prawną z dnia 31 stycznia 2008 r.,

III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55), przy czym skarżący nietrafnie uznał, że

podstawą materialną zaskarżonego wyroku jest art. 134 ust. 1 pkt 1 ustawy

emerytalnej. Wstrzymanie wypłaty świadczeń na jego podstawie następuje po

ustaniu warunku koniecznego do utrzymania prawa, tymczasem Sąd, przystępując

do rozważań, powołał wprawdzie dwa przepisy - art. 134 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy -

lecz przez to, że expressis verbis stwierdził brak prawa skarżącego do renty

rodzinnej, w sposób oczywisty oparł orzeczenie na podstawie art. 134 ust. 1 pkt 4

ustawy emerytalnej. Bez zakwestionowania nowych ustaleń dotyczących

okoliczności spełnienia warunków prawa do świadczeń, zastosowanie tego

przepisu nie budzi zastrzeżeń.

Nieuzasadniona jest skarga kasacyjna w zakresie, w którym akcentuje brak

jakiejkolwiek możliwości weryfikacji ustaleń dokonanych w prawomocnych lub

ostatecznych decyzjach organów rentowych. Ustalenie spełnienia warunku

rentowego, które stało się podstawą faktyczną prawomocnej decyzji, może być

5

poddane ponownej ocenie. Wynik tej oceny może doprowadzić do wzruszenia

decyzji. Wzruszenie ostatecznych (prawomocnych) decyzji przyznających prawo do

świadczeń przewidziane zostało w art. 114 ustawy emerytalnej i następuje przez

wydanie nowej decyzji organu rentowego. Przepis ten, stanowiący lex specialis

względem art. 145 § 1 pkt 1 k.p.a., wyłącza jego stosowanie w sprawach, których

dotyczy (por. art. 124 ustawy emerytalnej). W postępowaniu odwoławczym w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zaciera się występujące w prawie

administracyjnym rozgraniczenie odrębnych podstaw wzruszenia i unieważnienia

decyzji. Celem ponownego ustalenia prawa do świadczenia nie jest usuwanie wad

postępowania organu rentowego, lecz rozstrzygnięcie o uprawnieniach, zgodnie z

ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonego (por. uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2011 r., III UZP 1/11, OSNP

2012 nr 5-6, poz. 68).

Stosownie do art. 83a ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze

zm.), wśród przewidzianych w art. 47714

k.p.c. sposobów rozpoznania odwołania w

sprawach o ustalenie uprawnień do emerytur i rent i ich wysokości, nie

przewidziano stwierdzania nieważności decyzji organu rentowego, nawet przy

odpowiednim stosowaniu art. 180 § 1 k.p.a. Podzielając pogląd wyrażony w

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2002 r., II UKN 356/01 (OSNP

2004 nr 3, poz. 52), będący wyrazem ugruntowanego stanowiska w doktrynie i

orzecznictwie, należy powtórzyć, że stwierdzenie nieważności decyzji

administracyjnej w takich sprawach nie mieści się w pojęciu „odwołania” i

naruszenie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego nie stanowi

przesłanki wzruszenia decyzji rentowej. W takich sprawach sąd ubezpieczeń

społecznych może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji

administracyjnej, które decyzję - jako przedmiot odwołania - dyskwalifikują w

stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego (por. uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 21 listopada 1980 r., III CZP 43/80, OSNCP 1981 nr 8, poz.

142, z dnia 27 listopada 1984 r., III CZP 70/84, OSNCP 1985 nr 8, poz. 108 oraz z

dnia 21 września 1984 r., III CZP 53/84, OSNCP 1985 nr 5-6, poz. 65).

Stwierdzenie takiej wady następuje jednak tylko dla celów postępowania cywilnego

6

i ze skutkami tylko dla tego postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych orzeka na

podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, rozpoznając

odwołanie w przedmiocie uchylenia, zmiany lub unieważnienia ostatecznej decyzji

w sprawach innych niż wymienione art. 83a ust. 4 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 1442 ze zm.) (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

23 marca 2011 r., I UZP 3/10, OSNP 2011 nr 17-18, poz. 233, uchwałę składu

siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2013 r., I

OPS 1/13 oraz wyrok z dnia 21 stycznia 2013 r., II UK 164/12, OSNP 2013 nr 21-

22, poz. 261).

W konsekwencji zarzut, że zaskarżona decyzja zapadła w sprawie

rozstrzygniętej już prawomocną decyzją, pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie.

Błędne przyznanie prawa do renty, mimo niespełniania warunków do jej

nabycia, nie pozwala na ochronę tego prawa z powołaniem się na art. 2 Konstytucji

RP. Zasada trwałości prawomocnych decyzji ustalających (deklaratoryjnych) prawa

do emerytury nie obejmuje przypadków, w których okazało się, że prawo to nie

istniało (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2004 r., I UK 6/04,

niepubl., z dnia 2 grudnia 2009 r., I UK 180/09, niepubl., z dnia 4 listopada 2009 r.,

I UK 141/09, niepubl., z dnia 4 października 2006 r., II UK 30/06, OSNP 2007 nr 19-

20, poz. 289). Potwierdził to także Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z

dnia 28 lutego 2012 r. w sprawie K 5/11 (OTK-A 2012 nr 2, poz. 16), dostrzegłszy w

utrzymywaniu wadliwej decyzji przyznającej prawo do świadczenia aspekt

naruszenia zasady równości i sprawiedliwości.

W tym stanie rzeczy Sąd drugiej instancji, akceptując zarówno ustalenia, jak

i przyjętą przez Sąd pierwszej instancji podstawę prawną orzeczenia, doszedł do

trafnego wniosku, że apelacja była bezzasadna (art. 385 k.p.c.).

Uwzględniając to, Sąd Najwyższy oddalił skargę (art. 39814

k.p.c.).