III CSK 156/13

Sygn. akt III CSK 156/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Instytutu […] Polskiej Akademii Nauk z siedzibą w K.

przeciwko N. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powództwo Instytutu […] Polskiej Akademii Nauk w K. o zapłatę przez

pozwanego N. G. kwoty 114 090,40 zł z ustawowymi odsetkami od wymienionych

kwot i okresów płatności tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z lokali

użytkowych po rozwiązaniu umowy najmu, zostało uwzględnione wyrokiem Sądu

Okręgowego w K. z dnia 8 marca 2012 r.

Podstawą tego rozstrzygnięcia były ustalenia:

Strony łączyła umowa najmu lokali użytkowych w budynku położonym K.

przy ulicy S. 9, zawarta w dniu 28 grudnia 2007 r. Pozwany jako najemca był

zobowiązany do płacenia na rzecz wynajmującego powoda czynszu w ustalonej

wysokości w terminie do 14 dnia każdego miesiąca. W razie opóźnienia w płatności

czynszu za dwa pełne okresy rozliczeniowe, wynajmujący miał prawo

wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym. Zaleganie z zapłatą

czynszu i brak reakcji na upomnienia doprowadziły do wypowiedzenia umowy.

Mimo tego pozwany nie wydał zajmowanych pomieszczeń. Nie zareagował również

na wezwanie do zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nich w

okresie od marca do lipca 2011 r., którego wysokość powód określił na poziomie

umówionego czynszu, bez podatku od towarów i usług. Prawomocnym wyrokiem z

dnia 10 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w K. nakazał pozwanemu opuszczenie i

opróżnienie nieruchomości, a jego wykonanie wstrzymał, do czasu rozpoznania

wniosku pozwanego o przywrócenie terminu do sporządzenia uzasadnienia.

Sąd Okręgowy uznał, że pozwany zajmuje nieruchomość bez tytułu

prawnego, a zatem zgodnie z art. 224 § 2 w związku z art. 225 i art. 230 k.c. jest

zobowiązany do płacenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z niej

w wysokości umówionego czynszu. Niewystawianie faktur nie stanowiło przeszkody

do wypełnienia zobowiązania.

Pozwany w apelacji zarzucił naruszenie przez Sąd Okręgowy prawa

materialnego, polegające na błędnym zastosowaniu art. 224 w związku z art. 230

k.c., skoro powód nie jest właścicielem nieruchomości oraz przepisu postępowania

3

- art. 139 k.p.c., skutkującym nieważnością postępowania z przyczyny objętej

art. 379 pkt 5 k.p.c.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wskazany wyrok Sądu

Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo i obciążył powoda obowiązkiem

ponoszenia kosztów postępowania.

Za uzasadniony Sąd ten uznał zarzut naruszenia prawa materialnego. Skoro

bezsporne było, że właścicielem nieruchomości jest Polska Akademia Nauk w W.

będąca odrębną osobą prawną, to bezzasadne było przyznanie powodowi

uprawnienia do żądania wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z lokali na

podstawie art. 224 i art. 225 k.c. Objęte pozwem żądanie i jego uzasadnienie

wskazuje, że podstawę faktyczną powództwa stanowi bezumowne zajmowanie

pomieszczeń po wygaśnięciu najmu. Wyłącza to możliwość uznania, że

roszczenie, którego wysokości pozwany nie kwestionował, powinno być ocenione

według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Brak przesłanek

do rozpatrzenia go jako odszkodowawczego o charakterze obligacyjnym, ponieważ

prowadziłoby to do naruszenia art. 321 k.p.c., co odnosi się również do podstawy

objętej art. 415 k.c.

Powód oparł skargę kasacyjną na obu podstawach, przewidzianych w art.

3983

§ 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego połączył z niezastosowaniem art.

471 w związku z art. 477, art. 675 § 1 i art. 361 k.c., chociaż poniósł szkodę

na skutek dalszego zajmowania pomieszczeń przez pozwanego po rozwiązaniu

umowy najmu. Niewłaściwe zastosowanie art. 659 § 1 k.p.c. polegało na przyjęciu,

że wynajmującym musi być właściciel, bo jeżeli jest nim inny podmiot, to nie może

żądać zapłaty od najemcy za używanie pomieszczeń po zakończeniu stosunku

najmu, w sytuacji, gdy odmawia zwrotu przedmiotu najmu. Zarzut niezastosowania

podniósł również w odniesieniu do art. 405 k.c., chociaż spełniona została

przesłanka zubożenia, bo powód nie może korzystać z zajmowanych przez

pozwanego pomieszczeń. Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 187 § 1

k.p.c. przez niewłaściwe uznanie, że powód wskazując jako podstawę roszczenia

„bezumowne zajmowanie pomieszczeń”, podał jednocześnie podstawę prawną,

wiążącą Sąd, podczas gdy nie znajduje to uzasadnienia w okolicznościach sprawy,

4

również i z tej przyczyny, że nie powołał w pozwie żadnej podstawy prawnej

roszczenia. Nie było uzasadnione, prowadzące do naruszenia art. 232 k.p.c.

w związku z art. 6 k.c., przyjęcie, że powód nie wykazał wysokości swojego

roszczenia mimo, że wyliczył je w taki sam sposób jak czynsz najmu.

Z uchybieniem art. 321 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie zastosował właściwej

podstawy prawnej zgłoszonego roszczenia. Niezastosowanie art. 385 k.p.c.

polegało na nieoddaleniu apelacji i podzieleniu spóźnionych zarzutów pozwanego,

co stanowi zarazem naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. Skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania,

ewentualnie uchylenia go i zmiany przez oddalenie apelacji.

Pozwany wniósł o oddalenie apelacji.

Prokurator Generalny w zajętym stanowisku wyraził pogląd, że skarga

kasacyjna powinna być uwzględniona przez uchylenie wyroku Sądu drugiej

instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ponieważ trafny okazał

się zarzut naruszenia art. 471 k.c. przez niezastosowanie go.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania, wypełniające drugą podstawę

kasacyjną (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) mogą być uznane za skuteczne po wykazaniu,

że uchybienia ich dotyczące kształtowały lub współkształtowały treść orzeczenia.

Spośród tych powołanych przez skarżącego warunki te spełniają zarzuty

naruszenia art. 187 § 1 k.p.c. i art. 321 k.p.c.

Nakazane art. 187 § 1 k.p.c. wymagania pozwu jako pisma procesowego,

inicjującego postępowanie cywilne, obejmują poza ogólnymi warunkami jakie

spełniać powinny pisma procesowe, obowiązek dokładnego określenia żądania

oraz przytoczenia okoliczności faktycznych uzasadniających je. Powód, wypełniając

ten nakaz podał, że żąda zasądzenia konkretnej sumy z dokładnie oznaczonymi

odsetkami. Przytoczył również okoliczności faktyczne, z których wywodził

obowiązek pozwanego. Należały do nich fakty wskazujące na jego uprawnienie do

dysponowania przedmiotem najmu, rozwiązanie umowy, niewydanie rzeczy

przez byłego najemcę, uzyskanie tytułu nakazującego mu opróżnienie

i opuszczenie zajmowanych pomieszczeń oraz niepłacenie żadnych należności

5

z tytułu dalszego ich zajmowania. Dochodzone świadczenie określił jako

wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości.

Nie została przewidziana powinność podania podstawy prawnej

dochodzonego żądania, co podyktowane było ogólną zasadą, że jego kwalifikacja

prawna jest obowiązkiem sądu. Oznacza to, że nawet wskazanie jej przez powoda

nie jest wiążące dla sądu, który w ramach dokonywanej subsumcji jest

zobowiązany do oceny roszczenia w aspekcie wszystkich przepisów prawnych,

które powinny być zastosowane jako mające oparcie w ustalonych faktach

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1947 r., C III 137/47, OSNC

1948, nr 1, poz. 20, z dnia 2 maja 1957 r., II CR 305/57, OSNC 1958, nr 3, poz. 72;

wyrok z dnia 15 września 2004 r., III CK 352/03, niepubl.). Podanie błędnej

podstawy prawnej nie może wywołać negatywnych skutków dla powoda. Zwrócono

również uwagę w orzecznictwie na to, że wskazanie w pozwie przez

profesjonalnego pełnomocnika powoda podstawy prawnej żądania, mimo braku

takiego obowiązku, może spowodować ukierunkowanie postępowania,

przez pośrednie określenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN 252/98, OSNC

1999, nr 9, poz. 152). Ukierunkowanie to nie może jednak oznaczać formalnego

związania sądu podaną podstawą prawną zwłaszcza, gdy okoliczności faktyczne

mogą stanowić oparcie dla innej, adekwatnej podstawy prawnej (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2002 r., III CKN 182/01, niepubl.).

Roszczenie powoda zostało w dostateczny sposób zindywidualizowane, a podanie,

że żądana kwota stanowi wynagrodzenie tytułem bezumownego korzystania

z nieruchomości przez byłego najemcę, nie mogło prowadzić do wyłączenia

zastosowania innej podstawy prawnej niż art. 224 i 225 w związku z art. 230 k.c.

Związanie sądu przy wyrokowaniu żądaniem, zgodnie z art. 321 k.p.c.,

stanowi wyraz obowiązywania zasady dyspozycyjności i oznacza

niedopuszczalność orzekania co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani

ponad żądanie. Ze względu na to, że powód nie ma obowiązku przytaczania

w pozwie podstawy prawnej dochodzonego roszczenia, dopuszczalne jest

zasądzenie roszczenia wynikającego z przytoczonej przez niego podstawy

faktycznej. Jednolite jest stanowisko Sądu Najwyższego, akceptowane w doktrynie,

6

że przyjęcie przez sąd innej podstawy prawnej niż wskazana przez powoda nie

stanowi wyjścia poza granice żądania, określone art. 321 k.p.c. (wyroki: z dnia

15 kwietnia 2003 r., V CKN 115/01, z dnia 15 września 2004 r., III CK 352/03;

z dnia 6 grudnia 2006 r., IV CSK 269/06; z dnia 24 maja 2007 r., V CSK 25/07,

OSNC - ZD 2008, nr 2, poz. 32; z dnia 27 marca 2008 r., II CSK 524/07; z dnia

20 lutego 2008 r., II CSK 449/07). Ocena, czy doszło do naruszenia art. 321 k.p.c.

wymaga wskazania stosunku w jakim pozostaje rozstrzygnięcie sądu do

zgłoszonego przez powoda żądania. Niedopuszczalne byłoby zasądzenie przez

sąd czegokolwiek na podstawie innego stanu faktycznego niż ten, który jest

podstawą powództwa. Przemawia za nim również wiążące podejście Sądu

Najwyższego do zakresu kognicji sądu drugiej instancji, rozpoznającego sprawę

na skutek apelacji, w myśl którego sąd ten musi samodzielnie dokonać jurydycznej

oceny dochodzonego żądania i ustalić podstawę prawną orzeczenia niezależnie od

zarzutów podniesionych w apelacji (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego, stanowiącego zasadę prawną, z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP

49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Nietrafnie zatem stwierdził Sąd Apelacyjny,

że rozpoznanie sprawy w aspekcie roszczenia odszkodowawczego stanowiłoby

naruszenie art. 321 k.p.c. Błędne określenie przez powoda roszczenia

jako wynagrodzenia związanego z bezumownym korzystaniem z nieruchomości nie

stanowiło przeszkody do jego oceny jako odszkodowania, na co wskazywały

przytoczone okoliczności faktyczne. Nie zasługuje na podzielenie stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że skoro podstawę faktyczną powództwa stanowi bezumowne

zajmowanie pomieszczeń po zakończeniu umowy najmu, a żądanie określone

zostało jako wynagrodzenie, to nie można rozpoznać go jako roszczenia

odszkodowawczego bez naruszenia art. 321 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. był

bezprzedmiotowy, ponieważ w zaskarżonym wyroku nie doszło do

zakwestionowania rozmiaru dochodzonego żądania. Nie mogły odnieść skutku

zarzuty naruszenia art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c., z uwagi na brak ich związku

z treścią orzeczenia.

Zasadnym okazał się, w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), zarzut naruszenia art. 471 w związku z art. 675 § 1 i art.

7

361 § 2 k.c. Stosunek najmu powstaje na podstawie umowy wynajmującego

z najemcą, a jej obligacyjny charakter, stosownie do art. 659 § 1 k.c., nie wymaga

od wynajmującego legitymowania się tytułem własności. Musi mu jednak

przysługiwać prawo i faktyczna możliwość oddania najemcy rzeczy do używania.

Po rozwiązaniu umowy najemca ma obowiązek, zgodnie z art. 675 § 1 k.c.,

zwrócenia rzeczy wynajmującemu. Charakter uprawnienia wynajmującego

w stosunku do rzeczy, także po zakończeniu najmu, decydować będzie o jego

ewentualnych roszczeniach do najemcy, wynikających z niewykonania lub

niewłaściwego wykonania obowiązku zwrotu rzeczy. Oznacza to, że jeżeli

wynajmujący jest właścicielem rzeczy, do rozliczeń pomiędzy nim a najemcą

z tytułu dalszego posiadania rzeczy, znajdą zastosowanie przepisy art. 224 i art.

225 w związku z art. 230 k.c. W przypadku uprawnienia wynajmującego do

dysponowania rzeczą, innego niż własność, ograniczone prawo rzeczowe lub

użytkowanie wieczyste, o jego prawie do zgłaszania roszczeń decydować będą

uregulowania wynikające z odpowiedzialności kontraktowej. Do powstania

odpowiedzialności odszkodowawczej najemcy, który nie wydał rzeczy

po zakończeniu najmu, konieczne jest zaistnienie przesłanek przewidzianych w art.

471 w związku z art. 361 § 2 k.c. Należą do nich wykazanie niewykonania lub

niewłaściwego wykonania zobowiązania zwrotu rzeczy (art. 675 § 1 k.c.) z przyczyn

leżących po stronie najemcy oraz powstanie szkody w postaci uszczerbku

w majątku wynajmującego, polegającego na utracie korzyści lub poniesieniu

wydatków oraz jej wysokości.

W rozpoznawanej sprawie nie było sporne, że powód nie był właścicielem

nieruchomości, na której wzniesiony został budynek obejmujący wynajęte lokale,

przysługiwało mu, objęte umową z właścicielem, prawo używania jej

w nieoznaczonym czasie, doszło do rozwiązania umowy najmu, a pozwany nie

płacił również odszkodowania wynikającego z niemożności dysponowania lokalami

przez powoda. Prawidłowo przyjął Sąd Apelacyjny, że powód nie był uprawniony

do dochodzenia roszczenia przewidzianego w art. 224 i art. 225 w związku

z art. 230 k.c. Nie było również podstaw do uznania, że żądanie powinno być

ocenione jako zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, stosownie do art. 405 k.c.,

skoro związane było z konsekwencjami niewykonania zobowiązania

8

kontraktowego. Ugruntowany został w literaturze i orzecznictwie pogląd, który

podziela Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną,

że dochodzenie roszczeń, wynikających z niewykonania lub nienależytego

wykonania umowy możliwe jest jedynie na podstawie przepisów regulujących

skutki uchybienia obowiązkom kontraktowym. Wyłączona została w tej sytuacji

możliwość konstruowania roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95,

OSNC 1995, nr 7-8, poz. 114 oraz wyroki: z dnia 18 lipca 1997 r., II CKN 289/97,

niepubl; z dnia 12 marca 1998 r., OSNC 1998, nr 11 poz. 176; z dnia 19 lutego

2002 r., IV CKN 786/00, niepubl.; z dnia 31 stycznia 2003 r., IV CKN 1716/00,

niepubl.; z dnia 24 lutego 2005 r., III CK 454/04, niepubl.; z dnia 6 lipca 2006 r.,

III CSK 66/05, niepubl.; z dnia 31 stycznia 2007 r., IV CSK 221/06, niepubl.; z dnia

14 marca 2008 r., IV CSK 460/07, niepubl). Przepisy o bezpodstawnym

wzbogaceniu należy stosować, gdy nie ma innego środka prawnego, przy

wykorzystaniu którego, możliwe byłoby przywrócenie równowagi majątkowej,

naruszonej bez prawnego uzasadnienia.

Analiza relacji przepisów regulujących odpowiedzialność kontraktową

i bezpodstawne wzbogacenie przesądza jednocześnie o bezzasadności zarzutu

naruszenia art. 405 k.c.

Nie zostało wysłowione w zaskarżonym wyroku zapatrywanie,

że wynajmujący musi posiadać status właściciela, ponieważ inny podmiot nie

może żądać od najemcy zapłaty za używanie rzeczy po zakończeniu najmu,

a zatem zarzut naruszenia art. 659 k.c. nie mógł się ostać.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z zasady przewidzianej

w art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.