III CZP 133/13

Sygn. akt III CZP 133/13

UCHWAŁA

Dnia 27 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa I. T. i S. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością spółki

komandytowej w G.

przeciwko R. K.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 27 marca 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 31 października 2013 r.,

"Czy w wypadku zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych, złożonego przez stronę reprezentowaną przez radcę

prawnego w następstwie wezwania do uiszczenia opłaty od

sprzeciwu od wyroku zaocznego i nieuiszczenia tej opłaty, sprzeciw

podlega odrzuceniu?"

podjął uchwałę:

W razie zwrotu na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia

28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(jedn. tekst Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych, zgłoszonego po wezwaniu

do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od wyroku zaocznego,

przewodniczący wzywa ponownie do opłacenia sprzeciwu na

podstawie art. 130 § 1 k.p.c.

2

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w T. zażalenia pozwanego na

postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia 14 maja 2013 r., którym odrzucony

został sprzeciw pozwanego od wyroku zaocznego. Pełnomocnik pozwanego

wezwany zarządzeniem przewodniczącego do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od

wyroku zaocznego, złożył w otwartym terminie do uiszczenia opłaty wniosek o

zwolnienie pozwanego od tej opłaty. Zarządzeniem Przewodniczącego z dnia 13

maja 2013 r. wniosek został zwrócony na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia

28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst Dz. U. z

2010 r., Nr 90, poz. 594 ze zm. – dalej jako u.k.s.c.), a w konsekwencji tego

postanowieniem z dnia 14 maja 2013 r. Sąd Rejonowy odrzucił sprzeciw na

podstawie art. 344 § 3 k.p.c.. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że

niezaskarżalny zwrot wniosku o zwolnienie od opłaty od sprzeciwu na podstawie

art. 102 ust. 4 u.k.s.c. oznacza unicestwienie skutków procesowych związanych z

jego wniesieniem (art. 130 § 2 k.p.c.), a co za tym idzie wniosek nie wywarł skutku

prawnego i nie zniweczył biegu terminu do uiszczenia tej opłaty, który w sprawie

upłynął bezskutecznie.

Uzasadniając powstałe na tle przedstawionego zagadnienia prawnego

wątpliwości Sąd Okręgowy podniósł, że odmienny od przyjętego w zaskarżonym

postanowieniu pogląd ukształtował się w orzecznictwie Sądu Najwyższego

w czasie obowiązywania art. 1302

§ 3 k.p.c., który od dnia 1 lipca 2009 r. nie

obowiązuje, istnieje więc kwestia jego aktualności po uchyleniu tego przepisu.

Stwierdził, że zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów niweczy skutek jego

wniesienia, lecz zgodnie z art. 130 § 2 zd. 2 k.p.c. nie niweczy jednocześnie

skutków uprzedniego zarządzenia przewodniczącego wzywającego do uiszczenia

opłaty. Następuje tym samym reaktywacja stanu prawnego sprzed wniesienia

wniosku, co w sprawie – przy barku podstaw do stosowania art. 112 ust. 2 i 3

u.k.s.c. - mogłoby prowadzić do wniosku, że termin do opłacenia sprzeciwu upłynął.

Stwierdził, że obowiązująca w orzecznictwie wykładnia może prowadzić do

3

nieustannego przerywania biegu terminu do uiszczenia opłaty przez ponowne

składanie wadliwych wniosków o zwolnienie od kosztów, co przemawia przeciwko

dotychczasowemu stanowisku Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 10 u.k.s.c. obowiązek uiszczenia opłaty od pisma

podlegającego opłacie powstaje przy jego wniesieniu do sądu. Sąd nie podejmie

żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata

(art. 1262

§1 k.p.c.). Jeżeli opłata nie została uiszczona przy wniesieniu pisma

przewodniczący na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. wzywa stronę do uiszczenia opłaty

w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pisma. Pismo opłacone w terminie

wywołuje skutki od chwili jego wniesienia (art. 130 § 3 k.p.c.). Po bezskutecznym

upływie terminu do uiszczenia opłaty przewodniczący zwraca pismo stronie. Pismo

zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem

do sądu (art. 130 § 2 k.p.c.).

Pismo wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika, które nie zostało

należycie opłacone przewodniczący zwraca bez wezwania do uiszczenia opłaty,

jeżeli podlega ono opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez

stronę wartości przedmiotu sporu. Jednak w terminie tygodniowym od doręczenia

zarządzenia o zwrocie pisma strona może uiścić brakującą opłatę, wówczas pismo

wywołuje od daty pierwotnego wniesienia (art. 1302

§ 1 i 2 k.p.c.).

Po uchyleniu z dniem 1 lipca 2009 r. art. 1302

§ 3 k.p.c., w razie wniesienia

przez profesjonalnego pełnomocnika nieopłaconego środka odwoławczego

(zaskarżenia) podlegającego opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od

wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia, ma zastosowanie art.

130 § 1 k.p.c., z modyfikacją rygoru, którym w tym wypadku po wyczerpaniu

przewidzianej w nim procedury naprawczej, jest odrzucenie wniesionego środka

(m. in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2010 r., IV CZ 107/09,

niepubl., uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zasada prawna

z dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10, OSNP 2011, nr 3-4, poz. 38).

Obowiązek uiszczenia opłaty nie powstaje w chwili wniesienia pisma, jeżeli

jednocześnie złożony został wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

4

W poprzednim stanie prawnym, przed uchyleniem art. 1302

§ 3 k.p.c., wniesione

przez profesjonalnego pełnomocnika środki odwoławcze i środki zaskarżenia,

podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wartości

wskazanej przez stronę, od których nie została uiszczona opłata, podlegały

odrzuceniu bez wzywania do ich opłacenia. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu

Najwyższego przepis ten nie mógł mieć zastosowania w sytuacji, gdy wraz pismem

(środkiem zaskarżenia) został złożony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Wniosek taki odsuwa bowiem w czasie termin do wniesienia opłaty od złożonego

pisma, nie jest to więc pismo podlegające opłacie w rozumieniu art. 1302

§ 3 k.p.c.

i to niezależnie od dalszych losów wniosku o zwolnienie (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP 1976, nr 7-8,

poz.162., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CZ 75/05,

niepubl oraz w odniesieniu do art. 10 obecnie obowiązującej ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

26 lipca 2006 r., IV CZ 57/06, z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, oba

niepubl., z dnia 12 października 2007 r., I PZ 20/07, OSNP 2008, nr 21-22, poz.

320, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2006 r., III CZP 75/06,

OSNC 2007, nr 6, poz. 86, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2006 r.,

III CZP 98/06, (OSNC 2007, nr 9, poz. 131). Pogląd ten dał podstawę do

sformułowania tezy, że w razie oddalenia, odrzucenia lub zwrotu wniosku strony

reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika o zwolnienie od kosztów

sądowych, w zakresie należnej opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej

przewodniczący powinien wezwać pełnomocnika do opłacenia środka

odwoławczego lub środka zaskarżenia w terminie tygodniowym pod rygorem jego

odrzucenia na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 7 listopada 2006 r., I CZ 69/06, z dnia 10 stycznia 2007 r., I CZ 126/03,

wszystkie niepubl., z dnia 9 lutego 2007 r. I PZ 33/06, OSNP 2008, nr 9-10, poz.

134, z dnia 12 października 2007 r., I PZ 20/07, z dnia 28 listopada 2007 r., V CZ

104/07, oba niepubl.). Jej aktualność także po uchyleniu art. 1302

§ 3 k.p.c.

potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 61/12 (nie

publikowane).

5

Zagadnienie braków pism procesowych wnoszonych (jak w niniejszej

sprawie) na urzędowych formularzach ma odrębną regulację, w art. 1301

k.p.c.

zgodnie z którą, jeżeli pismo procesowe nie zostało wniesione na urzędowym

formularzu lub nie może otrzymać prawidłowego biegu na skutek niezachowania

innych warunków formalnych, istnieje obowiązek wezwania strony do jego

poprawienia lub uzupełnienia w terminie tygodniowym (§ 1). W razie

bezskutecznego upływu terminu lub ponownego złożenia pisma dotkniętego

brakami przewodniczący zarządza zwrot pisma; sprzeciw od wyroku zaocznego,

zarzutów od nakazu zapłaty i sprzeciwu od nakazu zapłaty sąd odrzuca (§ 2).

Aktualny pozostaje pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 maja

1963 r., III CO 17/63 (OSNC 1964, nr 11, poz. 217) na gruncie przepisów

poprzednio obowiązującego Kodeksu postępowania cywilnego (ogłoszonego jako

tekst jednolity w obwieszczeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 1950 r.

Dz. U. Nr 50, poz. 394) tj. jego art. 137 § 1 (odpowiadającego obecnemu art. 130

§ 1 k.p.c.) oraz art. 349 § 3 (odpowiadającego obecnemu art. 344 § 3 k.p.c.),

stwierdzającej, że sprzeciw od wyroku zaocznego, w którym nie przytoczono

zarzutów przeciwko żądaniu pozwu oraz faktów i dowodów na ich uzasadnienie,

podlega odrzuceniu dopiero po bezskutecznym wezwaniu do uzupełnienia tych

braków na podstawie art. 137 § 1.

Na przytoczenie zasługuje istotna także z punktu widzenia rozstrzyganego

zagadnienia argumentacja uzasadniająca tezę uchwały Sądu Najwyższego z dnia

18 maja 1963 r., III CO 17/63. pozwalająca na gruncie przepisów obecnie

obowiązującego Kodeksu postepowania cywilnego stwierdzić, że treść art 344 § 3

k.p.c. nie wyłącza uprzedniego stosowania art. 130 § 1 k.p.c., albowiem art. 344 § 3

k.p.c. w ogóle nie normuje kwestii stosowania bądź niestosowania art. 130 § 1

k.p.c. Znaczenie prawne unormowania zawartego w art. 344 § 3 k.p.c., wiąże się

z dopuszczeniem, jako wyjątku od obowiązującej w postępowaniu procesowym

zasady przeprowadzenia rozprawy, wydania postanowienia w objętym nim

przedmiocie na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw jest pismem procesowym

w rozumieniu art. 126 k.p.c. Kodeks postępowania cywilnego, określając w tym

przepisie, jakim ogólnym warunkom powinno odpowiadać każde pismo procesowe

przewiduje poza tym dalsze wymagania dla poszczególnych pism procesowych,

6

w tym w art. 343 § 2 k.p.c. warunki przewidziane dla sprzeciwu. Warunki, jakie

powinien spełniać sprzeciw od wyroku zaocznego są warunkami szczególnymi, nie

tracą one jednak swego formalnego charakteru. Przepis 130 § 1 k.p.c. stanowiący,

że jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek

niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należytej

opłaty, przewodniczący wzywa stronę do poprawienia uzupełnienia lub opłacenia

pisma w terminie tygodniowym, nie uzależnia wydania przez przewodniczącego

zarządzenia od stwierdzenia, czy chodzi o ogólne warunki pisma procesowego, czy

też o warunki szczególne, ustanowione dla poszczególnych rodzajów pism

procesowych. Przepis art. 130 § 1 k.p.c. stanowi zatem podstawę do żądania

usunięcia każdego braku formalnego polegającego na niedopełnieniu warunków

przewidzianych przez Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli wskutek tego pismo

nie może otrzymać prawidłowego biegu.

Z porównania treści art. 1301

i art. 130 § 1 k.p.c. wynika, że pierwszy z tych

przepisów nie normuje kwestii braków fiskalnych pism wnoszonych na

formularzach, podlega ona więc ogólnej regulacji art. 130 k.p.c., z tym jednak,

że w odniesieniu do sprzeciwu od wyroku zaocznego, art. 344 § 3 k.p.c. określa

wprost sankcję odrzucenia nieopłaconego sprzeciwu. Przepis ten nie wprowadza

istniejącego na gruncie uchylonego art. 1302

§ 3 k.p.c. rozróżnienia sytuacji,

w której sprzeciw wnosi osobiście strona albo reprezentujący ją profesjonalny

pełnomocnik.

Stosownie do art. 102 u.k.s.c., zwolnienia od kosztów sądowych może

domagać się osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie

jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie

i rodziny. Oświadczenie powinno być dołączone do wniosku o zwolnienie od

kosztów, a jeżeli nie zostało złożone stosuje się art. 130 k.p.c. Jednak wniosek

o zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę

prawnego bez dołączenia oświadczenia przewodniczący zwraca bez wzywania do

uzupełnienia tego braku formalnego wniosku (art. 102 ust. 4 u.k.s.c.). Rygor zwrotu

wniosku bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych może mieć zastosowanie

tylko wówczas, gdy wniosek o zwolnienie od kosztów złożył reprezentujący stronę

adwokat a nie strona, którą adwokat reprezentuje w sprawie (postanowienia Sądu

7

Najwyższego z dnia 7 marca 2007 r., II CZ 4/07 i z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CZ

27/08, nie publikowane). Na zarządzenie o zwrocie wniosku nie przysługuje

zażalenie, może ono być natomiast przedmiotem kontroli na podstawie wniosku

opartego na art. 380 k.p.c., zawartego w zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu

nieopłaconego środka odwoławczego lub środka zaskarżenia.

Przepis art. 107 u.k.s.c. wyłącza ponowne ubieganie się o zwolnienie od

kosztów sądowych z powołaniem się na te same okoliczności, które uzasadniały

oddalenie wcześniejszego wniosku. Wniosek taki podlega odrzuceniu, a na

postanowienie o jego odrzuceniu nie przysługuje zażalenie. Nie dotyczy to wniosku

zwróconego na podstawie art. 102 ust. 4 u.k.s.c.

Kwestię wpływu postępowania o zwolnienie od kosztów na postępowanie

główne normuje art. 112 u.k.s.c., ustanawiający w ust. 1 zasadę, że zgłoszenie

takiego wniosku oraz wniesienie środka odwoławczego od postanowienia

o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie wstrzymuje biegu postępowania.

Ustawą z 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 7 poz. 45), która

weszła w życie 19 kwietnia 2010 r. dokonano nowelizacji art. 112 u.k.s.c. przez

dodanie ustępów 2 - 4. W art. 112 ust. 2 u.k.s.c. usankcjonowano przyjmowaną już

wcześniej w orzecznictwie zasadę, że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów

w otwartym terminie do opłacenia pisma odsuwa w czasie obowiązek uiszczenia

opłaty, ustanawiając, w razie prawomocnego oddalenia wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych, obowiązek ponownego wezwania strony do opłacenia pisma.

Przepis art. 112 ust. 3 u.k.s.c. wyłączył obowiązek takiego wezwania, jeżeli pismo

podlegające opłacie stałej lub stosunkowej, obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia zostało wniesione

przez profesjonalnego pełnomocnika. W takim wypadku, jeżeli wniosek

o zwolnienie od kosztów, złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma

został oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od doręczenia

stronie postanowienia o oddaleniu wniosku o lub jego ogłoszenia. Jeżeli natomiast

o zwolnieniu od kosztów orzekał sąd pierwszej instancji, a strona wniosła zażalenie,

termin do opłacenia pisma biegnie od doręczenia stronie postanowienia

8

o oddaleniu zażalenia lub jego ogłoszenia. W opisanych sytuacjach pełnomocnik

ma więc obowiązek w zakreślonym przez ustawę terminie, bez wezwania sądu

obliczyć i przekazać do sądu opłatę należną od pisma. Konsekwencją jej

niewniesienia jest zwrot pisma a w przypadku środka odwoławczego albo środka

zaskarżenia jego odrzucenie na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. W art. 112 ust. 4

u.k.s.c. wprowadzono regulację, zgodnie z którą ponowny wniosek o zwolnienie od

kosztów sadowych, oparty na tych samych okolicznościach (podlegający

odrzuceniu na podstawie art. 107 ust. 2 u.k.s.c.) nie ma wpływu na bieg terminu do

opłacenia pisma.

Przepisy art. 112 ust. 2 i 3 u.k.s.c. ustanawiają własny tryb naprawczy, który

w sytuacjach przez nie objętych wyłącza tryb przewidziany w art. 130 § 1 k.p.c.

Przepis art. 112 u.k.s.c. nie określa trybu postępowania w przedmiocie

uzupełnienia braków fiskalnych pisma w przypadku zwrotu wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych. Przepis art. 8 u.k.s.c. odsyła, w kwestiach nieuregulowanych tą

ustawą do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, na gruncie, którego

zagadnienie to reguluje art. 130 § 1 k.p.c. Ogólną zasadą wynikającą z tego

przepisu jest uiszczenie należnych opłat na wezwanie w terminie tygodniowym.

Obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu pisma do sądu nie pozbawia

strony prawa ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych także po jego

w wniesieniu. Złożenie wniosku o zwolnienie w otwartym terminie do uiszczenia

opłaty należnej od wniesionego do sądu pisma wyłącza obowiązek jej uiszczenia.

Nieuzasadnione byłoby różnicowanie na tej płaszczyźnie sytuacji, w której

wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zostaje złożony przez profesjonalnego

pełnomocnika wraz z pismem podlegającym opłacie stałej lub opłacie stosunkowej

obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia oraz takiej,

w której wniosek taki składany jest przez pełnomocnika w trakcie biegu terminu

do uiszczenia opłaty od złożonego pisma, w następstwie wezwania

przewodniczącego. Zróżnicowanie takie, w sposób nieuzasadniony prowadziłoby

do nierówności stron z punktu widzenia gwarantowanego w art. 45 Konstytucji

prawa do sądu.

Podzielić należy pogląd wyrażony przez Sad Najwyższy w postanowieniu

9

z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 61/12, że w każdym przypadku, po oddaleniu lub

zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, otwiera się stronie na nowo

termin do uiszczenia opłaty. Jednocześnie nie jest generalnie wyłączona możliwość

ponownego ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych, którą art. 107 ust. 2

u.k.s.c. wyklucza jedynie w przypadku oddalenia wniosku o zwolnienie, jeżeli

ponowny wniosek oparty jest na tych samych okolicznościach.

Przeciwne stanowisko, za którym opowiada się Sąd Okręgowy, prowadziłoby

do powrotu do sytuacji istniejącej pod rządem art. 1302

§ 3 k.p.c., uchylonego

z powodu nadmiernego rygoryzmu, w której prawomocny zwrot wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych zawsze prowadzić musiał do odrzucenia środka

odwoławczego lub środka zaskarżenia.

W związku z podnoszoną przez Sąd Okręgowy obawą, że przyjęcie

dotychczas obowiązującej w orzecznictwie wykładni może prowadzić do

przedłużania postępowania w następstwie ponawiania wadliwych wniosków

o zwolnienie od kosztów sądowych wskazać trzeba, że korzystanie

z przysługujących stronie uprawnień procesowych można, na podstawie ich oceny

pod kątem zgodności z celem, dla którego zostały przyznane, zakwalifikować jako

nadużycie praw, z określonymi tego konsekwencjami procesowymi (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 11 grudnia 2013 r., III CZP 78/13, dotychczas niepubl.).

Z powyższych względów podjęto uchwałę o treści sformułowanej

w sentencji.