III UK 115/13

Sygn. akt III UK 115/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania J. M.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o ponowne ustalenie prawa do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 marca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzją z dnia 29 marca 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych na

podstawie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze

zm.; zwana dalej: ustawą o emeryturach i rentach z FUS) oraz przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.; zwane dalej:

rozporządzeniem RM z dnia 7 lutego 1983 r.) odmówił prawa do emerytury J. M.,

ponieważ nie udowodnił on 15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca domagał się jej zmiany i

przyznania dochodzonego świadczenia podnosząc, że przepracował w warunkach

szczególnych na oddziałach produkcyjnych Wydziału Stalownia Zakładu

Hutniczego Huty S. ponad piętnastoletni okres, co potwierdzą zeznania świadków,

jak również okoliczność zaliczenia współpracownikom do stażu pracy w warunkach

szczególnych okresów pracy wykonywanej na stanowiskach odpowiadających

stanowiskom wnioskodawcy. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o

jego oddalenie zarzucając, iż przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty i

oświadczenia nie podważają oceny charakteru jego pracy dokonanej przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych w decyzji z dnia 25 września 2009 r., odmawiającej

ubezpieczonemu prawa do wcześniejszej emerytury.

Wyrokiem z dnia 25 października 2012 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał J. M. prawo

do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych począwszy od dnia 5 marca

2012 r. oraz zasądził od organu rentowego na rzecz wnioskodawcy kwotę 360 zł

tytułem kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że J. M., urodzony […] 1949 r., wystąpił z

ponownym wnioskiem o prawo do emerytury z tytułu pracy w warunkach

szczególnych. Wnioskodawca udowodnił łącznie 32 lata, 2 miesiące i 13 dni

okresów składkowych i nieskładkowych, a ponadto organ rentowy uwzględnił 4 lata,

11 miesięcy i 13 dni pracy w warunkach szczególnych. W spornych okresach

wnioskodawca zatrudniony był w Hucie S. na stanowiskach: młodszego technologa

3

(od 28 października 1968 r. do 31 października 1969 r.), planisty (od 1 listopada

1969 r. do 28 lutego 1972 r.), technologa, specjalisty technologa (od 1 grudnia 1974

r. do 30 września 1979 r.), kierownika sekcji zaopatrzenia w materiały ogniotrwałe i

odlewnicze (od 1 października 1979 r. do 31 października 1986 r.), specjalisty ds.

zaopatrzenia, kierownika sekcji złomu, specjalisty ds. obrotu towarowego,

specjalisty handlowca (od 15 lutego 1990 r. do 15 kwietnia 1999 r.). Za wymienione

okresy wnioskodawca otrzymał świadectwo wykonywania pracy w warunkach

szczególnych, potwierdzające wykonywanie stale i w pełnym wymiarze czasu prac

wymienionych w wykazie A, dziale XIV, poz. 24 pkt. 1, tj. kontroli

międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji, dozoru inżynieryjno - technicznego na

oddziałach i wydziałach, na których jako podstawowe wykonywane są prace

wymienione w wykazie A, dziale III, poz. 10 i poz. 8.

Sąd Okręgowy dokonał szczegółowej charakterystyki poszczególnych

okresów pracy, uwzględniając charakter wykonywanych przez wnioskodawcę

czynności oraz warunki wykonywania pracy przez wnioskodawcę i podległych mu

pracowników, po czym ustalił, że odwołujący się na stanowisku technologa

wykonywał pracę fizyczną odpowiadającą pracy wytrawiacza trzonu oraz

wytapiacza stali, która podlega zaliczeniu do stażu pracy w warunkach

szczególnych. Także praca na stanowisku samodzielnego specjalisty technologa

jest pracą w warunkach szczególnych. Analizując okres pracy wnioskodawcy na

stanowisku kierownika sekcji zaopatrzenia w materiały ogniotrwałe i odlewnicze,

przy zestawieniu go z okresami pracy na analogicznych stanowiskach

kierowniczych potwierdzonych jako przepracowane w warunkach szczególnych i

niekwestionowanych przez organ rentowy, jakimi legitymowali się świadkowie -

współpracownicy odwołującego się, Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca

sprawował dozór inżynieryjno – techniczny, o jakim mowa w przepisie wykazu A,

działu XIV, poz. 24, zawartym w rozporządzeniu RM z dnia 7 lutego 1983 r. Będąc

zatrudniony w Hucie Stalowa Wola, wnioskodawca jedynie w okresie od 1 listopada

1969 r. do 28 lutego 1972 r. (na stanowisku planisty) oraz od 15 lutego 1990 r. do

15 kwietnia 1999 r. (na stanowisku specjalisty handlowca) nie pracował w

warunkach szczególnych. Zatem wykazał on ponad 15 lat okresów pracy w

4

warunkach szczególnych i spełnia przesłanki nabycia prawa do emerytury w

obniżonym wieku zgodnie z § 4 rozporządzenia RM z dnia 7 lutego 1983 r.

Od powyższego wyroku organ rentowy wywiódł apelację.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

marca 2013 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że przedmiotem postępowania

odwoławczego przed Sądem Okręgowym była decyzja Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z 29 marca 2012 r., odmawiająca J. M. prawa do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym z uwagi na pracę w warunkach szczególnych.

Składając 5 marca 2012 r. wniosek o świadczenie, ubezpieczony nie przedstawił

organowi rentowemu żadnych nowych dowodów, które nie były znane temu

organowi z postępowania dotyczącego wcześniej wydanej, prawomocnej decyzji z

25 września 2009 r. odmawiającej prawa do spornego świadczenia emerytalnego.

Decyzja ta była przedmiotem postępowania odwoławczego zakończonego

wydaniem przez Sąd Okręgowy w T. wyroku z 26 października 2010 r.,

oddalającego odwołanie wnioskodawcy, gdzie sporną kwestią było wykazanie co

najmniej 15 lat pracy w warunkach szczególnych w okresie zatrudnienia

ubezpieczonego w Hucie. Apelacja wnioskodawcy od tego wyroku została

oddalona przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z 27 stycznia 2011 r. Postanowieniem z

29 sierpnia 2011 r. Sąd Apelacyjny odrzucił skargę wnioskodawcy o wznowienie

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem tego Sądu z 27 stycznia

2011 r. Należało zatem przyjąć, że w istocie decyzja organu rentowego z 29 marca

2012 r., ponownie odmawiająca ubezpieczonemu prawa do świadczenia

emerytalnego, przy tym samym uzasadnieniu, co prawomocna decyzja z 25

września 2009 r., była decyzją wydaną w trybie art. 114 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, w której organ rentowy stwierdził, że przedstawione

wraz z wnioskiem dowody nie mają cechy nowości, lub te nowe dowody i ujawnione

okoliczności nie mają wpływu na prawo do dochodzonego świadczenia. Dlatego

więc Sąd rozpoznając odwołanie od takiej decyzji, powinien dokonać kontroli

prawidłowości zastosowania art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Skoro brak prawa wnioskodawcy do świadczenia emerytalnego w obniżonym

wieku wobec niewykazania 15 lat pracy w warunkach szczególnych został

5

prawomocnie stwierdzony wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 27 stycznia 2011 r., to

powaga rzeczy osądzonej tym wyrokiem wyłączała możliwość ponownego

wszczęcia postępowania o to samo roszczenie zarówno przed sądem jak i przed

organem rentowym, bez przedłożenia nowych dowodów lub wskazania nieznanych

okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji i mających wpływ na jej zmianę.

Pomimo tego organ rentowy wydał ponownie merytoryczną decyzję odmowną. Tak

samo uczynił Sąd pierwszej instancji, chociaż zgłaszane przez wnioskodawcę

żądania zmierzały do zmiany decyzji wydanej w sprawie zakończonej

prawomocnym wyrokiem, a w obecnym wniosku ubezpieczony nie powołał

żadnych nowych dowodów ani okoliczności istniejących przed wydaniem tej

decyzji, jak również przed wydaniem prawomocnego wyroku. Okolicznościami

takimi nie mogły być zgłaszane w odwołaniu działania organu rentowego

polegające na przyznaniu prawa do emerytury na podstawie art. 184 i art. 32

ustawy o emeryturach i rentach z FUS współpracownikom wnioskodawcy, którzy

byli zatrudnieni w Hucie na równorzędnych stanowiskach.

Reasumując, Sąd drugiej instancji stwierdził, że postępowanie Sądu

Okręgowego zmierzające do obalenia ustaleń prawomocnego wyroku i

prowadzenie w tym celu dowodu z zeznań świadków na te same sporne

okoliczności, naruszało art. 199 § 1 pkt 2 w związku z art. 379 pkt 3 k.p.c. Decyzję

organu rentowego z 29 marca 2012 r. należało potraktować jako decyzję o

odmowie ponownego ustalenia prawa do emerytury, wydaną w trybie art. 114 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Od decyzji tej przysługiwało odwołanie na

zasadach ogólnych. Odwołanie to powinno jednak zostać oddalone. Przy wniosku o

ponowne rozpoznanie sprawy nie zostały wskazane nowe dowody lub ujawnione

okoliczności, o jakich mowa w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, zatem Sąd nie mógł o prawie wnioskodawcy do emerytury rozstrzygnąć

inaczej, niż w prawomocnym wyroku z dnia 26 października 2011 r.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną powoda. Skargę

oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: 1/ art. 114

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez niewłaściwe jego zastosowanie

polegające na uznaniu, że wystarczającą podstawą do oddalenia odwołania

wnioskodawcy jest stwierdzenie organu rentowego zamieszczone w uzasadnieniu

6

merytorycznej decyzji odmawiającej prawa do emerytury wydanej w związku ze

złożeniem przez wnioskodawcę wniosku o ponowne jego ustalenie, iż przedłożone

przez wnioskodawcę dowody nie stanowią - w przekonaniu organu - nowych

dowodów w sprawie, podczas gdy wydanie merytorycznej decyzji przez organ

rentowy obliguje Sąd Okręgowy do weryfikacji podstaw odmowy ponownego

ustalenia prawa do emerytury i stwierdzenia, czy rzeczywiście dowody przedłożone

przez wnioskodawcę nie spełniają cech nowości oraz czy ujawnienie się w sprawie

okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji miało wpływ na ustalenie prawa

do świadczenia emerytalnego, a w przypadku stwierdzenia uchybień organu w tym

zakresie - do merytorycznego rozpoznania odwołania, co miało miejsce w niniejszej

sprawie; 2/ art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez błędną jego

wykładnię polegającą na przyjęciu, że niezbędnym elementem do wszczęcia

postępowania na tej podstawie jest przedłożenie przez wnioskodawcę wraz z

wnioskiem nowych dowodów bądź wskazanie przez wnioskodawcę bezpośrednio

we wniosku okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ

na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, podczas gdy z brzmienia przepisu

wynika jedynie, że niezbędnymi elementami do wszczęcia ponownego

postępowania jest złożenie wniosku, przedłożenie nowych dowodów bądź

ujawnienie się (zaistnienie) okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji,

które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Ponadto skargę

oparto na podstawie naruszenia przepisów postępowania: 1/ art. 233 § 1 k.p.c. w

związku z 391 k.p.c., polegającego na przekroczeniu przez Sąd Apelacyjny granic

swobodnej oceny dowodów i uznanie, że z ustalonego w sprawie stanu

faktycznego wynika, iż organ rentowy miał podstawy do odmowy przyznania prawa

do emerytury w trybie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS z uwagi

na brak nowych dowodów i okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji,

które miałyby wpływ na ustalenie prawa do emerytury, podczas gdy fakt taki nie

wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału ani z twierdzeń żadnej ze stron, w

szczególności samego organu rentowego. Sąd Apelacyjny wydał taki osąd z

pominięciem faktu, iż w sprawie ujawniły się okoliczności mające wpływ na prawo

do świadczeń, które również mogą stanowić podstawę wszczęcia postępowania w

trybie art. 114 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; 2/ art. 366 k.p.c. w

7

związku z art. 365 § 1 k.p.c., przez bezpodstawne przyjęcie, że dotychczasowe

ustalenia sądu zawarte w wyroku w sprawie pierwszego wniosku o ustalenie prawa

do emerytury nie pozwalają na uwzględnienie przez Sąd Okręgowy, rozstrzygający

sprawę o sygn. akt III U …/12, zgłaszanych żądań wnioskodawcy, co w

konsekwencji winno skutkować oddaleniem odwołania, podczas gdy

prawomocność wyroku wydanego w sprawie o świadczenie z ubezpieczeń

społecznych nie stanowi przeszkody w ponownym rozpoznaniu przed sądem

sprawy o to świadczenie, jeżeli na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS organ rentowy wydał decyzję, od której ubezpieczony odwołał się do

sądu, co miało miejsce w niniejszej sprawie; 3/ art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z

art. 379 pkt 3 k.p.c., polegające na błędnym przyjęciu, że przepisy te zostały

naruszone przez Sąd Okręgowy przez przeprowadzenie dowodu z zeznań nowych

świadków na te same sporne okoliczności ustalone już prawomocnym wyrokiem

sądu, podczas gdy w odniesieniu do stosunków ubezpieczenia społecznego

zasadą rządzącą tymi stosunkami jest możliwość wzruszenia ustaleń stanowiących

podstawę prawomocnych orzeczeń na podstawie art. 114 ust. 1 i 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. Zmiana okoliczności zawsze otwiera drogę do

ponownego rozpoznania sprawy i wydania nowej decyzji. Decyzja ta może być

zaskarżona i owo zaskarżenie wszczyna nową sprawę o nowe roszczenie. Tak też

stało się w okolicznościach spornego przypadku; 4/ art. 328 § 2 k.p.c., przez brak

wyjaśnienia przez Sąd Apelacyjny podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem

właściwych przepisów prawa, polegające na wydaniu wyroku w oparciu o art. 386 §

1 k.p.c., z jednoczesnym uzasadnieniem tego rozstrzygnięcia powagą rzeczy

osądzonej i zarzutem naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w

związku z art. 379 pkt 3 k.p.c., które to naruszenie obligowałoby Sąd Apelacyjny do

uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji, zniesienia postępowania w zakresie

dotkniętym nieważnością i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, z

pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

8

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od

przypomnienia, że wniosek emerytalny ubezpieczonego J. M., inicjujący

postępowanie przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych zakończone decyzją

odmowną z dnia 29 marca 2012 r., nie jest wnioskiem pierwszorazowym, lecz

kolejnym, złożonym po wydaniu przez organ rentowy wcześniejszej decyzji z dnia

25 września 2009 r., odmawiającej ubezpieczonemu prawa do emerytury z

obniżonego wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach, utrzymanej w mocy

wyrokami Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. z dnia

26 października 2010 r. oraz Sądu Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 27 stycznia 2011 r. Ubezpieczony nawiązał w obecnym

wniosku do dowodów złożonych w poprzednim postępowaniu emerytalnym, tym

samym wskazując na fakt wcześniejszego prowadzenia przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych postępowania o przyznanie wnioskodawcy przedmiotowego

świadczenia. Prawdą jest, iż organ rentowy powołując w podstawie prawnej

zaskarżonej decyzji przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS, nie wskazał art. 114 ust. 1 tego aktu. Tymczasem w przypadku

wystąpienia ubezpieczonego z ponownym wnioskiem emerytalnym po uprzednim

prawomocnym rozstrzygnięciu przez sąd ubezpieczeń społecznych o braku po

stronie wnioskodawcy prawa do dochodzonego świadczenia, możliwe jest

zaistnienie kilku sytuacji faktycznych i prawnych implikujących różne

rozstrzygnięcia, a istota problemu dotyka zastosowania w tych przypadkach

instytucji związania organu rentowego i sądu odwoławczego poprzednim

prawomocnym wyrokiem sądowym oraz instytucji powagi rzeczy osądzonej.

Należy zatem zauważyć, że w myśl art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie

prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy

oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w

ustawie przewidzianych także inne osoby. Z prawomocnością orzeczenia

sądowego (zarówno w ujęciu materialnym, jak i formalnym) związana jest powaga

rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.), przy czym jest to konstrukcja prawna odmienna -

9

choć ściśle powiązana - z regulacją art. 365 § 1 k.p.c. Wyrok prawomocny ma

powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu

stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami.

Moc wiążąca orzeczenia (art. 365 § 1 k.p.c.) może być rozważana tylko wtedy, gdy

rozpoznawana jest inna sprawa niż ta, w której wydano poprzednie orzeczenie oraz

gdy kwestia rozstrzygnięta innym wyrokiem stanowi zagadnienie wstępne. Moc

wiążąca prawomocnego orzeczenia sądu charakteryzuje się dwoma aspektami.

Pierwszy z nich odnosi się tylko do faktu istnienia prawomocnego orzeczenia. Ten

aspekt występuje, gdy w poprzednim postępowaniu, w którym zapadło

prawomocne orzeczenie, nie brała udziału choćby jedna ze stron nowego

postępowania, a nie jest ona objęta prawomocnością rozszerzoną. Nie można

bowiem takiej strony obciążać dalszymi skutkami wynikającymi z prawomocnego

orzeczenia. Drugi aspekt mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia jest określony

jako walor prawny rozstrzygnięcia (osądzenia) zawartego w treści orzeczenia. Jest

on ściśle związany z powagą rzeczy osądzonej (art. 366 § 1 k.p.c.) i występuje w

nowej sprawie pomiędzy tymi samymi stronami, choć przedmiot obu spraw jest

inny. W nowej sprawie nie może być wówczas zastosowany negatywny

(procesowy) skutek powagi rzeczy osądzonej, polegający na niedopuszczalności

ponownego rozstrzygania tej samej sprawy. Występuje natomiast skutek pozytywny

(materialny) rzeczy osądzonej, przejawiający się w tym, że rozstrzygnięcie zawarte

w prawomocnym orzeczeniu (rzecz osądzona) stwarza stan prawny taki, jaki z

niego wynika. Sądy rozpoznające między tymi samymi stronami nowy spór muszą

przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to w

prawomocnym, wcześniejszym wyroku, a więc w ostatecznym rezultacie procesu

uwzględniającym stan rzeczy na datę zamknięcia rozprawy. Taka jest treść

prawomocnego orzeczenia, o którym stanowi art. 365 § 1 k.p.c., a więc treść

wyrażonej w nim indywidualnej i konkretnej normy prawnej. A zatem w kolejnym

postępowaniu, w którym pojawia się ta sama kwestia, nie może być ona już

ponownie badana. Związanie orzeczeniem oznacza zatem zakaz dokonywania

ustaleń sprzecznych z uprzednio osądzoną kwestią, a nawet niedopuszczalność

prowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego (por. wyrok Sądu

10

Najwyższego z dnia 14 listopada 2013 r., II PK 438/13, LEX nr 140888 i powołane

tam orzecznictwo).

Postępowanie cywilne w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

charakteryzuje się jednak pewną specyfiką, co ma swoje implikacje również w

zakresie funkcjonowania instytucji powagi rzeczy osądzonej, nadając tej instytucji

szczególny walor, ograniczający jej praktyczne znaczenie. Sprawy z zakresu

ubezpieczeń społecznych są bowiem sprawami cywilnymi jedynie w ujęciu

formalnym (art. 1 k.p.c.). Trzeba wszak pamiętać, że w sprawach tych

postępowanie sądowe nie jest inicjowane przez wniesienie pozwu, lecz odwołanie

od decyzji organu rentowego. Powszechnie przyjmuje się jednak, iż odwołanie jest

surogatem pozwu i jego wniesienie podlega tym samym regułom, co pozew

wnoszony w zwykłym postępowaniu procesowym. Co do zasady, wydanie decyzji

przez organ rentowy powoduje możliwość wszczęcia postępowania cywilnego,

chociażby dotyczyła ona ponownie tego samego świadczenia, które było już

przedmiotem sporu w poprzednio toczącym się procesie. Wynika to stąd, że

przedmiotem postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jest

kontrola określonej decyzji. Wydanie przez organ rentowy kolejnej decyzji otwiera

drogę do wniesienia odwołania, a więc do wszczęcia nowego postępowania

cywilnego. W judykaturze zauważa się, że nieważność postępowania, związana z

nieodrzuceniem przez sąd ubezpieczeń społecznych odwołania od decyzji organu

rentowego z powodu powagi rzeczy osądzonej, mogłaby być rozważana wówczas,

gdyby odwołanie zostało wniesione od decyzji już wcześniej zaskarżonej

odwołaniem, które zostało oddalone prawomocnym wyrokiem sądowym. Natomiast

odwołanie od nowej decyzji organu rentowego podlega merytorycznemu

rozpoznaniu, zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 1442 ze zm. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2012 r., I UK

299/11, OSNP 2013 nr 9 – 10, poz. 118).

W konsekwencji tego, należy podzielić stanowisko judykatury, zgodnie z

którym wydanie przez organ rentowy nowej decyzji, także co do świadczenia

będącego przedmiotem wcześniejszej decyzji i postępowania wcześniej

zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu, wszczętego w wyniku wniesienia od

11

niej odwołania, uprawnia ubiegającego się o świadczenie do wniesienia kolejnego

odwołania do sądu, a wszczęta w ten sposób sprawa cywilna nie jest sprawą o to

samo świadczenie w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Prawomocny wyrok

rozstrzygający o braku prawa do świadczenia emerytalnego lub rentowego nie jest

zatem przeszkodą do wystąpienia z ponownym wnioskiem o to samo świadczenie.

Taki wniosek jest dopuszczalny przede wszystkim wówczas, gdy po

uprawomocnieniu się wyroku wystąpiły nowe okoliczności mające wpływ na prawo

do świadczeń. W takiej sytuacji sprawa tocząca się w wyniku rozpoznania nowego

wniosku - wydania nowej decyzji - nie jest sprawą o to samo roszczenie, które było

przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie poprzednio zakończonej wydaniem wyroku.

Nowe zdarzenia zachodzące po uprawomocnieniu się orzeczenia sądowego mogą

bowiem spowodować przekształcenie treści praw i obowiązków stron stosunku

ubezpieczenia społecznego, gdyż nie jest wykluczone spełnienie się lub upadek

przesłanek materialnoprawnych warunkujących nabycie prawa do konkretnych

świadczeń. Podstawową regułą rządzącą tymi stosunkami prawnymi jest właśnie

możliwość wzruszenia ustaleń stanowiących podstawę faktyczną prawomocnych

orzeczeń sądu, także przez wydanie nowej decyzji organu rentowego. Tak więc

zmiana okoliczności, jaka nastąpi po wydaniu prawomocnego orzeczenia sądu

ubezpieczeń społecznych, otwiera stronie drogę do ponownego rozpoznania

sprawy w postępowaniu cywilnym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 3 dnia

października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 117, a także wyroki

z dnia 8 października 1986 r., II URN 182/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 212, z dnia

5 sierpnia 1999 r., II UKN 231/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 734; z dnia 8 lipca

2005 r., I UK 11/05, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 98; z dnia 19 lutego 2007 r., I UK

266/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 79; z dnia 4 grudnia 2007 r., I UK 159/07, LEX nr

863930; 21 maja 2008 r., I UK 370/07, LEX nr 491467; z dnia 13 listopada 2009 r.,

III UK 48/09, LEX nr 560876; z dnia 19 października 2010 r., II BU 4/10, LEX nr

707411; postanowienie z dnia 7 maja 2009 r., III UK 100/08, OSNP 2011 nr 1-2,

poz. 24; OSP 2011 nr 5, poz. 53, z glosą R. Babińskiej-Góreckiej).

Zauważa się jednak, że sytuacja jest bardziej złożona, gdy ubezpieczony

składa po raz kolejny wniosek o przyznanie prawa do emerytury, czyniąc to w trybie

art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie można wszakże

12

zapominać, że wprawdzie przedmiotem sprawy z zakresu ubezpieczeń

społecznych jest kontrola decyzji organu rentowego, ale w istocie nie tyle chodzi o

samą decyzję, co o ocenę prawidłowości zamieszczonego w niej rozstrzygnięcia

organu rentowego (m. in. w kwestii ustalenia prawa do świadczenia z ubezpieczeń

społecznych). Jak trafnie skonstatował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego

2010 r., I UK 247/09 (LEX nr 585725), w ubezpieczeniach społecznych regułą jest

kształtowanie sfery prawnej ubezpieczonych i instytucji ubezpieczeniowej z mocy

prawa. Z zastosowaniem mechanizmu nabycia in abstracto powstaje przede

wszystkim prawo do emerytur i rent. Zgodnie z przepisem art. 100 ustawy

emerytalnej, prawo do świadczeń w niej określonych powstaje z dniem spełnienia

warunków wymaganych do nabycia prawa. Decyzje organów rentowych mają

jedynie charakter deklaratoryjny, potwierdzający powstanie warunków koniecznych

do nabycia prawa do świadczenia. W uzasadnieniu uchwały całej Izby

Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 grudnia 2000 r.,

III ZP 29/00 (OSNP 2001 nr 12, poz. 418) Sąd Najwyższy stwierdził, że prawo do

świadczeń powstaje i istnieje niezależnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego

realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją. Wniosek

zainteresowanego nie jest zatem elementem prawa do świadczeń emerytalno -

rentowych. Celem zgłoszenia wniosku jest realizacja powstałego ex lege prawa.

Ustawa o emeryturach i rentach z FUS zawiera zaś przepisy stanowiące podstawę

prawną weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto

ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege

stanem uprawnień emerytalno - rentowych ubezpieczonych. Podstawę tę stanowi

przepis art. 114, określający tryb ponownego ustalenia prawa do świadczeń

emerytalno - rentowych lub ich wysokości. Uzasadnieniem dla ponowienia

postępowania zakończonego prawomocną decyzją organu rentowego,

wyznaczającym jego cel, jest niezgodność zawartego w decyzji rozstrzygnięcia z

ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonego. W ponowionym

postępowaniu organ rentowy dąży więc do ustalenia, czy popełnione przez niego

uchybienia albo przedłożone przez ubezpieczonego dowody lub ujawnione fakty

mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń. Bezpośrednim celem

ponownego ustalenia jest rozstrzygnięcie o uprawnieniach emerytalno-rentowych

13

ubezpieczonych, według stanu faktycznego z chwili wydania weryfikowanych

decyzji rentowych. W doktrynie oraz judykaturze przyjmuje się, że postępowanie w

sprawie ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości stanowi

nadzwyczajną kontynuację postępowania przed organem rentowym w tej samej

sprawie wskutek przedłożenia nowych dowodów lub ujawnienia nowych

okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji, które miały wpływ na prawo

do określonego świadczenia (R. Babińska: Wzruszalność prawomocnych decyzji

rentowych, Warszawa 2007; K. Antonów: Ponownie ustalanie prawa do świadczeń

z ubezpieczeń społecznych, Przegląd Sądowy 2009 nr 1, s. 59 oraz K. Antonów, M.

Bartnicki, B. Suchacki: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Komentarz, Warszawa 2009, a nadto uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 117 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2000 r., II UKN 41/00, Prokuratura i

Prawo 2001 nr 6 - dodatek, poz. 39; z dnia 21 września 2010 r., III UK 94/09, LEX

nr 621346 i z dnia 24 marca 2011 r., I UK 317/10, LEX nr 811823). Ponowne

ustalenie w trybie przepisu art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zmierza

zatem do podważenia decyzji organu rentowego, niezależnie od tego, czy

uprawomocniła się ona na skutek upływu terminu odwołania, czy też

rozstrzygnięcia sądu. To swoiste "wznowienie postępowania" w takich sprawach w

sposób oczywisty ogranicza bowiem prawomocność, czy też niewzruszalność

decyzji organu rentowego. Przepisy art. 114 ustawy różnicują jedynie kompetencje

organu rentowego w zależności od okoliczności, w jakich nastąpiło

uprawomocnienie się weryfikowanych decyzji. Wyrazem tego są odrębne regulacje

zawarte w przepisach art. 114 ust. 1 i ust. 2 ustawy emerytalnej. Kryterium

odróżniające regulację ust. 1 i ust. 2 tego artykułu ma charakter podmiotowy w tym

sensie, że ust. 2 odnosi się wyłącznie do organu rentowego i to w szczególnej

sytuacji, gdy wcześniej prawo do świadczenia lub jego wysokość zostały ustalone

orzeczeniem organu odwoławczego. Oznacza to, że zakresem zastosowania tego

przepisu objęte są przede wszystkim wyroki ustalające prawo do świadczeń, i to w

szczególnych sytuacjach, gdy organ rentowy ma zamiar zmienić na korzyść

ubezpieczonego treść ustalonego uprawnienia (pkt 1) albo też na jego niekorzyść

(pkt 2). Natomiast unormowaniem ust. 1 objęto zarówno sytuacje, w których

14

decyzja organu rentowego uprawomocniła się z upływem terminu do wniesienia

odwołania, jak również wskutek wyroków ustalających prawo do świadczenia oraz

oddalających odwołanie od decyzji odmownej, przy czym w przypadku obu

rodzajów wyroków uprawnionymi do złożenia wniosku o ponowne ustalenie prawa

do świadczenia jest zainteresowany, który musi wykazać istnienie stosownych

przesłanek wynikających z tego przepisu. Z kolei organ rentowy wszczyna na

postawie ust. 1 postępowanie w przedmiocie ponownego ustalenia prawa do

świadczenia, gdy wydana wcześniej decyzja uprawomocniła się wskutek

niewniesienia odwołania od niej albo gdy wcześniej zapadł wyrok oddalający

odwołanie od decyzji odmownej (por. K. Ślebzak (w:) Emerytury i renty z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych pod redakcją B. Gudowskiej i K. Ślezaka, Warszawa

2013, s. 705 – 706 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2012 r., I UK

299/11, OSNP 2013 nr 9 - 10, poz. 118).

W przypadku wystąpienia zainteresowanego z wnioskiem w trybie art. 114

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, należy w pierwszej kolejności zbadać

przesłanki dopuszczalności złożenia takiego wniosku i w razie stwierdzenia ich

braku organ rentowy powinien odmówić ponownego ustalenia prawa do

świadczenia. Organ rentowy może jednak wydać decyzję o wznowieniu

postępowania, gdy istnieją ku temu ustawowe przesłanki i ponownej odmowie

przyznania dochodzonego przez wnioskodawcę świadczenia, jeśli nowe

okoliczności lub dowody nie pozwalają na stwierdzenie powstania po stronie

zainteresowanego prawa do tego świadczenia. W obydwu przepadkach mamy do

czynienia z nowymi decyzjami organu rentowego, od których odwołania inicjują

nowe sprawy cywilne i które nie podlegają odrzuceniu z mocy art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c. z uwagi na powagę rzeczy osądzonej w jej znaczeniu negatywnym

(formalnym). Pozostaje natomiast kwestia pozytywnego (materialnego) skutku

rzeczy osądzonej wyrokiem zapadłym między tymi samymi stronami w sprawie o to

samo świadczenie emerytalne lub rentowe, nakazujący przyjęcie, że dana kwestia

prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono to w tymże prawomocnym

wcześniejszym wyroku. Jeśli zatem w oparciu o zgromadzony materiał dowody,

oceniony zgodnie z regułami art. 233 k.p.c., sąd rozpoznający poprzednią sprawę

ustalił konkretny stan faktyczny, w odniesieniu do którego dokonał subsumcji

15

przepisów prawa materialnego stanowiących prawną podstawę rozstrzygnięcia o

prawie do świadczenia emerytalnego lub rentowego, to w razie wystąpienia

ubezpieczonego z kolejnym wnioskiem o przyznanie tego świadczenia, opartego na

tej samej podstawie faktycznej i prawnej, zachodzi powaga rzeczy osądzonej w jej

pozytywnym aspekcie, wykluczając ponownie badanie tej samej kwestii.

Prawomocny wyrok oddalający odwołanie od decyzji organu rentowego

odmawiającej przyznania prawa do emerytury ma zatem powagę rzeczy osądzonej

w sprawie z odwołania od decyzji wydanej wskutek złożenia wniosku na podstawie

art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jeżeli jej podstawą są te

same okoliczności faktyczne i prawne, co przyjęte w uprzednim prawomocnym

wyroku sądu. Natomiast wyrok w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych nie

ma powagi rzeczy osądzonej, jeśli dotyczy odmowy przyznania świadczenia z

ubezpieczenia społecznego, a po jego uprawomocnieniu się organ rentowy wydał w

trybie art. 114 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z FUS nową decyzję, opartą na

nowych dowodach mających wpływ na ujawnienie rzeczywistego stanu faktycznego

i jego prawidłową ocenę, gdyż wydanie nowej decyzji uprawnia ubezpieczonego do

złożenia od niej odwołania i zobowiązuje sąd do sprawdzenia jej prawidłowości

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 1984 r., III URN 131/83,

OSNCP 1984 nr 10, poz. 177). Generalnie przyjmuje się, że powaga rzeczy

osadzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. dotyczy tylko tych orzeczeń sądów

ubezpieczeń społecznych, których podstawa faktyczna nie może ulec zmianie lub

gdy odwołanie od decyzji organu rentowego zostało oddalone po stwierdzeniu

niespełnienia prawnych warunków do świadczenia wymaganych przed wydanie

decyzji (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 r., II UK 61/05,

OSNP 2006 nr 23 – 24, poz. 371). Właśnie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS pozwala na zmianę podstawy faktycznej poprzednio zapadłego

rozstrzygnięcia sądowego. Jeśli bowiem zostaną spełnione przesłanki określone w

tym przepisie, tj. wnioskodawca powoła nowe okoliczności lub przedstawi nowe

dowody mające znacznie dla oceny jego prawa do świadczenia bądź jego

wysokości, organ rentowy, a w przypadku wniesienia odwołania od negatywnej

decyzji tego organu - sąd ubezpieczeń społecznych, może dokonać odmiennych

niż w poprzednim postępowaniu sądowym ustaleń w zakresie stanu faktycznego

16

sprawy i tę nową podstawę faktyczną roszczeń ubezpieczonego poddać ocenie w

świetle przepisów prawa materialnego normujących warunki nabywania uprawnień

emerytalnych lub rentowych. Na tym polega specyfika spraw z zakresu

ubezpieczeń społecznych. Wypada przy tym dodać, że w razie złożenia odwołania

od decyzji organu rentowego wydanej w trybie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach

i rentach z FUS, nie obowiązuje prekluzja dowodowa, ograniczająca możliwość

zgłaszania wniosków dowodowych do etapu postępowania administracyjnego

poprzedzającego wydanie tejże decyzji. Ubezpieczony może zatem także w

postępowaniu sądowym powoływać się na nowe okoliczności oraz dowody

uzasadniające wznowienie postępowania w trybie tego przepisu i rzutujące na jego

prawo do wnioskowanego świadczenia.

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy

stwierdzić, że w sytuacji gdy występując z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa

do emerytury z obniżonego wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach

ubezpieczony J. M. nie wskazywał na zmianę okoliczności zaistniałą po wydaniu

poprzedniej decyzji odmownej organu rentowego, od której odwołanie zostało

oddalone prawomocnym wyrokiem sądowy, lecz domagał się ponownej oceny jego

prawa do dochodzonego świadczenia z uwzględnieniem okresu zatrudnienia

uprzednio nieuznanego za pracę w szczególnych warunkach, jego wniosek

należało traktować jako złożony w trybie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS. Jeśli zatem organ rentowy nie stwierdził zaistnienia określonych w

tym przepisie przesłanek do wznowienia postępowania, powinien wydać decyzję

odmawiającą ponownego ustalenia prawa wnioskodawcy do wcześniejszej

emerytury. Skoro wydał decyzję odmawiającą prawa do świadczenia, należy

przyjąć, iż doszło do wznowienia postępowania w sprawie i ponownego rozważenia

przez organ rentowy zasadności roszczeń emerytalnych wnioskodawcy.

Rozpoznając odwołanie od zaskarżonej decyzji Sądy pierwszej i drugiej instancji

powinny zatem skontrolować w pierwszej kolejności dopuszczalność

przedmiotowego wniosku w świetle art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, a w razie uznania spełnienia przez ubezpieczonego warunków wynikających

z tego przepisu – dokonać ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy, z

uwzględnieniem przedłożonych przez wnioskodawcę nowych dowodów (także tych

17

zgłoszonych w postępowaniu odwoławczym) i na tej podstawie ponownie ocenić

roszczenia emerytalne ubezpieczonego w świetle właściwych przepisów prawa

materialnego. Tymi nowymi dowodami były zaś zeznania świadków

nieprzesłuchiwanych w poprzednim postępowaniu sądowym oraz dokumenty w

postaci akt emerytalnych tych osób. Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, w

sprawie nie zachodziła powaga rzeczy osądzonej uniemożliwiająca ponowne

rozpoznanie przez organ rentowy, a następnie sąd odwoławczy, kwestii uprawnień

emerytalnych ubezpieczonego.

Mając powyższe na uwadze, z mocy 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w

sentencji.