I UK 363/13

Sygn. akt I UK 363/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania D. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 marca 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2012 r., … 42/11, Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G. Ośrodek Zamiejscowy w R. oddalił odwołanie

ubezpieczonej D. G. od odmownej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

2

Oddziału w R. z dnia 17 grudnia 2010 r. w sprawie o przedłużenie prawa do renty

socjalnej.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona urodziła się 5 grudnia

1969 r., legitymuje się wykształceniem podstawowym specjalnym i w latach 1992-

2003 pracowała w zakładzie pracy chronionej przy produkcji słodyczy. Od 2004 r.

do 31 października 2010 r. ubezpieczonej przysługiwało prawo do renty socjalnej z

powodu "znacznego nasilenia zaburzeń depresyjnych i lękowych u osoby

upośledzonej w stopniu lekkim". W dniu 6 września 2010 r. ubezpieczona złożyła w

organie rentowym wniosek o przyznanie jej renty socjalnej na dalszy okres (od dnia

1 listopada 2010 r.). W oparciu o wyniki badań lekarskich i konsultacji

psychologicznej lekarz orzecznik ZUS w dniu 8 listopada 2010 r. stwierdził, że

"występujące upośledzenie umysłowe lekkie łącznie z zaburzeniami narządu ruchu

- obustronny kościozrost promieniowo-łokciowy z pełną adaptacją do niesprawności,

może co najwyżej stanowić podstawę do orzeczenia częściowej niezdolności do

pracy, nie skutkuje natomiast niezdolnością całkowitą". Orzeczenie lekarza

orzecznika zostało utrzymane w mocy przez komisję lekarską ZUS w dniu 13

grudnia 2010 r. Na tej podstawie organ rentowy odmówił przyznania ubezpieczonej

prawa do renty socjalnej na dalszy okres - od dnia 1 listopada 2010 r.

Celem ustalenia stopnia niezdolności ubezpieczonej do pracy Sąd pierwszej

instancji przeprowadził dowód z opinii biegłych z zakresu psychiatrii, psychologii

oraz ortopedii. Zdaniem biegłych, aktualny stan zdrowia ubezpieczonej nie

kwalifikuje jej jako osoby całkowicie niezdolnej do pracy. Biegli nie stwierdzili u

badanej psychozy, natomiast rozpoznali u niej upośledzenie umysłowe w stopniu

lekkim i organiczne zaburzenia osobowości. Pomimo objawów

psychopatologicznych, ubezpieczona jest "wystarczająco samodzielna". W ocenie

biegłych, od czasu ostatniego badania ubezpieczonej (11 października 2007 r.)

nastąpiła poprawa stanu jej zdrowia, bo obecnie nie stwierdzono u niej objawów

psychotycznych ani patologicznych wahań nastroju. Z kolei zmiany w obrębie lewej

kończyny górnej stanowią wadę wrodzoną, która nie uległa zmianie i nie

spowodowała pogorszenia stanu zdrowia ubezpieczonej. W oparciu o wyniki

postępowania dowodowego Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że po dniu 31

października 2010 r. odwołująca się przestała być osobą całkowicie niezdolną do

3

pracy. Sąd pierwszej instancji uznał opinie wydane przez biegłych za przekonujące,

gdyż zawierały wyczerpującą i specjalistyczną ocenę schorzeń ubezpieczonej.

Zdaniem Sądu, opinie biegłych są rzeczowe oraz logicznie i przekonująco

uzasadnione, bo zostały poparte wynikami badań oraz analizą dokumentacji

lekarskiej z przebiegu leczenia ubezpieczonej. Jednocześnie Sąd pierwszej

instancji nie podzielił zastrzeżeń, jakie odwołująca się zgłaszała wobec tych opinii,

bo w jego ocenie opinie "jednoznacznie potwierdzają okoliczność, iż stan zdrowia

ubezpieczonej w porównaniu z wynikami poprzedniego badania przeprowadzonego

w 2007 r. uległ poprawie". Skoro aktualny stan zdrowia ubezpieczonej wyklucza

uznanie jej za osobę całkowicie niezdolną do pracy, to nie zachodzą przesłanki

uprawniające ubezpieczoną do otrzymywania renty socjalnej po dniu 31

października 2010 r.

Od wyroku Sądu pierwszej instancji ubezpieczona wniosła sporządzoną

osobiście apelację, w której podniosła, że "obecnie jest pod stałą opieką lekarza

prowadzącego w Poradni Zdrowia Psychicznego - lekarz medycyny specjalista

Psychiatra (...)" oraz że "epikryzę ciągłego stanu chorobowego dostarczy na 7 dni

przed terminem rozpatrywania niniejszej apelacji". W piśmie procesowym

sporządzonym na wezwanie przewodniczącego do usunięcia braków formalnych

apelacji, ubezpieczona podtrzymała twierdzenia zawarte w apelacji i dodała, że

wnosi o "uchylenie wyroku wydanego 23 kwietnia 2012 r." Ponadto ubezpieczona

przedłożyła do akt "dokument o stanie zdrowia, tj. kartotekę ostatnich wizyt". Na

rozprawie odwoławczej ubezpieczona podtrzymała twierdzenia i wnioski zawarte w

apelacji oraz dodała, że "skoro schorzenia, z powodu których była uprawniona do

renty socjalnej są wrodzone renta ta nadal powinna jej przysługiwać".

Wyrokiem z dnia 26 marca 2013 r., … 1360/12, Sąd Apelacyjny oddalił

apelację. Sąd odwoławczy podzielił w całości ustalenia faktyczne i rozważania

prawne Sądu pierwszej instancji, w szczególności te, z których wynika, że od czasu

ostatniego badania ubezpieczonej, w dniu 11 października 2007 r. (w toku którego

rozpoznano u odwołującej się zaburzenia lękowo-depresyjne z obniżonym

nastrojem i napędem, cechami niepokoju, lęku i urojeniową interpretacją otoczenia),

"nastąpiła istotna poprawa stanu zdrowia", wykluczająca uznanie apelującej za

osobę całkowicie niezdolną do pracy. Sąd Apelacyjny podzielił treść opinii

4

sporządzonych w sprawie przez biegłych specjalistów i stwierdził, że ubezpieczona

w toku całego procesu "nie dostarczyła żadnych obiektywnych dowodów

medycznych na poparcie swojej tezy o istnieniu jej całkowitej niezdolności do

pracy", a zamiast tego powoływała się wyłącznie "na swoje subiektywne odczucia,

nieznajdujące potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym".

Od wyroku Sądu drugiej instancji ubezpieczona - reprezentowana przez

pełnomocnika ustanowionego z urzędu - wniosła skargę kasacyjną, w której

zarzuciła naruszenie: 1) art. 5 w związku z art. 212, art. 217 i art. 232 k.p.c. wskutek

nieudzielenia ubezpieczonej pouczenia o konieczności składania wniosków

dowodowych w toku postępowania apelacyjnego oraz wskutek pominięcia przez

Sąd odwoławczy, że takiego pouczenia nie udzielił również Sąd Okręgowy w

sytuacji, gdy udzielenie pouczeń było konieczne z powodu "całkowitej

nieporadności" ubezpieczonej, o czym świadczy między innymi to, że ubezpieczona

ukończyła szkołę podstawową specjalną a biegli rozpoznali u niej upośledzenie

umysłowe, prymitywne rozumienie sytuacji społecznych, słaby poziom wiadomości

ogólnych oraz zaburzenia psychiczne; 2) art. 5 w związku z art. 212 w związku z

art. 117 § 1 k.p.c. przez brak pouczenia ubezpieczonej o celowości ustanowienia

pełnomocnika i możliwości złożenia wniosku o przyznanie pomocy prawnej z

urzędu w sytuacji, gdy takie pouczenie było niezbędne z uwagi na nieporadność

skarżącej; 3) art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP przez uznanie, że samo "formalne"

umożliwienie skarżącej uczestnictwa w rozprawach oraz doręczanie jej "do

wiadomości" korespondencji sądowej jest równoznaczne z zapewnieniem stronie

prawa do sprawiedliwego i rzetelnego rozpatrzenia sprawy przez sąd, mimo że

ubezpieczona z uwagi na swoją nieporadność nie była w stanie samodzielnie, bez

pomocy pełnomocnika wykazywać, że spełniła warunki nabycia prawa do renty

socjalnej; 4) art. 232 zdanie drugie w związku z art. 286 oraz art. 382 k.p.c. przez

niedopuszczenie przez Sąd Apelacyjny dowodu z łącznej opinii biegłych

specjalistów psychiatry, neurologa i psychologa klinicznego w sytuacji, gdy

ubezpieczona w toku postępowania odwoławczego złożyła aktualną dokumentację

medyczną leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego w Ż., z której wynika, że

ubezpieczona nadal "urojeniowo interpretuje wydarzenia", "znajduje się w skrajnym

5

lęku", "nie wychodzi z domu", "podaje silny niepokój", "jest ksobnie nastawiona do

otoczenia", "nie radzi sobie z obowiązkami", a w sprawach o rentę z tytułu

niezdolności do pracy zachodziła konieczność wydania opinii przez biegłych lekarzy

właściwych specjalności z punktu widzenia możliwości wykonywania zatrudnienia;

5) art. 328 k.p.c. przez niewyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, bo Sąd

drugiej instancji nie odniósł się do dokumentacji złożonej przez ubezpieczoną w

postępowaniu apelacyjnym. W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżąca

wywiodła w szczególności, że jej nieporadność w trakcie całego procesu

przejawiała się między innymi w tym, że w zasadzie nie wykazywała żadnej

inicjatywy dowodowej, bo całe postępowanie dowodowe Sąd pierwszej instancji

przeprowadził z urzędu. Ponadto ubezpieczona nie stosowała się do treści wezwań,

jakie były do niej kierowane (w szczególności dotyczy to terminów badań lekarskich

oraz uzupełnienia braków formalnych apelacji). Ponadto Sąd Apelacyjny nie

wyjaśnił, czy skarżąca żądała uzupełnienia materiału dowodowego i niesłusznie

pominął dokumentację, którą ubezpieczona przedłożyła do akt sprawy. Tymczasem

tej dokumentacji należało przypisać szczególne znaczenie, bo apelująca "niejako

argumentując potrzebę wniesienia apelacji w sprawie odwołała się praktycznie

wyłącznie do tej dokumentacji", z której wynika, że nadal cierpi na takie schorzenia,

których objawy uzasadniają poddanie weryfikacji opinii biegłych wydanych w

sprawie. Uzupełnienie postępowania dowodowego było konieczne, bo opinie

biegłych są wewnętrznie sprzeczne i nie wyjaśniają wszystkich kwestii istotnych dla

rozstrzygnięcia sporu. Sprzeczność opinii przejawia się między innymi w tym, że w

opinii z dnia 27 kwietnia 2011 r. rozpoznano u skarżącej upośledzenie stopnia

lekkiego, natomiast w opinii z dnia 12 stycznia 2012 r. nie stwierdzono u niej

takiego upośledzenia. Uzupełnienie postępowania dowodowego było konieczne

także i z tego względu, że z dokumentacji, jaką ubezpieczona złożyła w

postępowaniu apelacyjnym, "niezbicie" wynika, iż u skarżącej nasiliły się objawy

chorobowe. Ubezpieczona wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

6

rozpoznania, a ponadto o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odrzucenie

skargi, ewentualnie (w razie przyjęcia jej do rozpoznania) o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga jest usprawiedliwiona przede wszystkim z tej przyczyny, że trafnie

zarzucono w niej naruszenie art. 232 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem strony są

obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki

prawne (zdanie pierwsze), przy czym sąd może dopuścić dowód niewskazany

przez stronę (zdanie drugie). W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwracano

wielokrotnie uwagę, że w myśl aktualnych reguł procesu cywilnego sąd drugiej

instancji - także w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych - co do zasady nie

ma obowiązku przeprowadzenia dowodów z urzędu, tym niemniej sąd cywilny

powinien podjąć z urzędu inicjatywę dowodową w szczególnych przypadkach, do

których zalicza się między innymi sytuacje, gdy stronie działającej bez adwokata

lub radcy prawnego grozi naruszenie interesu podlegającego szczególnej ochronie,

wobec niepodjęcia przez nią właściwych czynności, mimo stosownych pouczeń

sądu (wyrok z dnia 8 grudnia 2009 r., I UK 195/09, OSNP 2011 nr 13-14, poz. 190).

Niekiedy z uwagi na interes publiczny (zawsze występujący w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych) uprawnienie dotyczące dopuszczenia przez sąd dowodu

z urzędu przeradza się w jego obowiązek (wyrok z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK

377/06, OSP 2008 nr 1, poz. 8, z glosą E. Marszałkowskiej - Krześ). Z tych

przyczyn nie jest wyłączone dopuszczenie przez sąd z urzędu dowodu, który ma na

celu ustalenie niezdolności do pracy jako przesłanki prawa do renty (wyrok z dnia 4

października 2006 r., II UK 43/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 293). Wymieniony

obowiązek aktualizuje się zwłaszcza wtedy, gdy strona występująca bez

profesjonalnego pełnomocnika przejawia nieporadność, wywołaną w szczególności

różnego rodzaju dolegliwościami zdrowotnymi. W takim wypadku rola sądu

(również na etapie postępowania odwoławczego) nie powinna ograniczać się do

udzielania "nieporadnej" stronie stosownych pouczeń (wskazówek) co do istoty

7

prowadzonego postępowania i potrzeby podjęcia przez nią określonych czynności

procesowych (por. przykładowo wyrok z dnia 14 lutego 2007 r., II CSK 436/06, LEX

nr 358777), ale powinna przybrać formę dopuszczenia przez sąd z urzędu dowodu

niewnioskowanego przez stronę na okoliczność ustalenia faktów, na które strona

powoływała się w procesie. Nie należy przy tym pomijać, że obowiązkiem sądu

meritii (również sądu drugiej instancji) jest dokonanie wszechstronnej oceny

materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie według zasad normujących

istotę i przebieg postępowania dowodowego (art. 227 i następne k.p.c.).

Jeśli zatem z okoliczności sprawy wynika, że strona wnosząca odwołanie od

decyzji organu rentowego przejawia w określonym stopniu nieporadność, to sąd

orzekający (również w postępowaniu odwoławczym) - w zależności od sytuacji -

powinien udzielić stronie odwołującej się stosownego pouczenia co do czynności

procesowych, przy czym pouczenie musi być adekwatne do jej zdolności

percepcyjnych, a w wypadku stwierdzenia, że nieporadność strony jest tak duża, iż

nie pozwala na samodzielne wykorzystanie udzielanych jej wskazówek, powinien

zwrócić stronie uwagę na potrzebę skorzystania z fachowej pomocy prawnej i

wyjaśnić zasady uzyskania takiej pomocy z urzędu (por. wyrok z dnia 18 sierpnia

2009 r., I UK 74/09, LEX nr 530693 oraz postanowienie z dnia 2 lipca 2009 r.,

V CSK 481/08, LEX nr 627260). Gdy okaże się, że udział profesjonalnego

pełnomocnika w sprawie - z uwagi na nieporadność strony - nie będzie konieczny,

to nie można wykluczyć obowiązku przeprowadzenia przez sąd z urzędu dowodu

niewnioskowanego przez stronę, zwłaszcza gdy taka potrzeba będzie wypływać z

opartego na zobiektywizowanej ocenie przekonania o konieczności jego

przeprowadzenia (wyrok z dnia 26 stycznia 2012 r., I UK 218/11, LEX nr 1162650).

W szczególności odnosi się to do sytuacji, gdy w sprawie wymagającej

specjalistycznej wiedzy opinia biegłych budzi istotne wątpliwości, a zainteresowana

strona wykazuje nieporadność w zgłaszaniu odpowiednich wniosków dowodowych

(wyrok z dnia 20 maja 2011 r., II UK 346/10, LEX nr 898705).

Z analizy materiału procesowego zgromadzonego w rozpoznawanej sprawie

wynika, że skarżąca do pewnego stopnia przejawiała nieporadność, o czym

świadczy choćby treść apelacji (k. 107) i pisma uzupełniającego apelację złożonego

w odpowiedzi na wezwanie przewodniczącego (k. 111) oraz to, że postępowanie

8

dowodowe przed Sądem pierwszej instancji było prowadzone z urzędu, a nie z

inicjatywy odwołującej się. Skarżąca do czasu prawomocnego zakończenia

postępowania występowała w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika i w

postępowaniu apelacyjnym w dniu 15 czerwca 2012 r. (na długo przed

wyznaczeniem terminu rozprawy odwoławczej) osobiście przedłożyła do akt sprawy

"dokument o (...) stanie zdrowia, tj. kartoteka ostatnich wizyt" (k. 114-115).

Wprawdzie ubezpieczona nigdy nie zwróciła się do Sądu z formalnym wnioskiem o

zaliczenie tego dokumentu w poczet materiału dowodowego sprawy, tym niemniej

trzeba przyjąć (z uwagi na konsekwentnie prezentowane przez ubezpieczoną

stanowisko, że rozpoznane u niej wady wrodzone organizmu uzasadniają jej

całkowitą niezdolność do pracy), że obowiązkiem Sądu drugiej instancji było

zastosowanie art. 232 zdanie drugie k.p.c. i przeprowadzenie z urzędu dowodu z

tego dokumentu. Nie jest bowiem wykluczone, że ocena tego dokumentu mogła

doprowadzić do wniosków podważających opinie biegłych specjalistów powołanych

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji a w konsekwencji do

konieczności ich weryfikacji. Sąd odwoławczy uchylił się od takiej analizy, bo ani w

uzasadnieniu pisemnych motywów rozstrzygnięcia, ani w treści protokołu rozprawy

apelacyjnej nie ma wzmianki, że Sąd Apelacyjny zapoznał się z treścią tego

dokumentu oraz że na jego podstawie doszedł (jak Sąd Okręgowy) do przekonania,

zgodnie z którym aktualne schorzenia ubezpieczonej nie uprawniają jej do

pobierania renty socjalnej po dniu 31 października 2010 r. W szczególności Sąd

odwoławczy nie wyjaśnił, czy to właśnie ten dokument stanowił "epikryzę bieżącego

stanu chorobowego", której dostarczenie do Sądu drugiej instancji ubezpieczona

zapowiadała w apelacji (k. 107) oraz w piśmie będącym uzupełnieniem apelacji

(k. 111). Sąd odwoławczy ograniczył się w końcowej części uzasadnienia swego

wyroku do stwierdzenia, że skarżąca "nie dostarczyła żadnych obiektywnych

dowodów medycznych na poparcie swojej tezy o istnieniu jej całkowitej

niezdolności do pracy, powołując się w tym zakresie na swoje subiektywne

odczucia, nieznajdujące potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym". W

konsekwencji doszło do naruszenia art. 232 zdanie drugie k.p.c. (także art. 328 § 2

k.p.c.) w związku z art. 391 k.p.c., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a

więc stanowi usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej.

9

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., pozostawiając Sądowi drugiej instancji

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).