II CSK 387/13

Sygn. akt II CSK 387/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. Zakładów […]

Spółki Akcyjnej w M.

przeciwko E. W. i Z. W.

o ustanowienie rozdzielności majątkowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 11 grudnia 2012 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację,

2) zasądza od pozwanych na rzecz strony powodowej kwotę

1410 ( jeden tysiąc czterysta dziesięć) zł tytułem zwrotu kosztów

procesu w pierwszej i drugiej instancji i w postępowaniu

kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

R. Zakłady […] w pozwie z dnia 23 czerwca 2010 r. skierowanym przeciwko

małżonkom Z. W. i E. W. wniosły o ustanowienie między pozwanymi rozdzielności

majątkowej. W uzasadnieniu pozwu strona powodowa wskazała, że jest

wierzycielem pozwanego Z. W. i mimo podjętych prób nie wyegzekwowała swych

należności z jego majątku osobistego.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2012 r uwzględnił

powództwo.

Sąd ten ustalił, że prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w R. z dnia 6

lutego 2009 r. została zasądzona od pozwanego na rzecz strony powodowej kwota

31.381,21 zł z odsetkami ustawowymi i kosztami procesu, a prawomocnym

nakazem zapłaty Sądu Rejonowego w R. z dnia 15 kwietnia 2009 r. wydanym w

postępowaniu upominawczym – kwota 31.000,20 zł; również z odsetkami

ustawowymi i kosztami procesu. Zobowiązania pozwanego wynikały z umów

zawartych w związku z prowadzeniem działalności […]. Komornik prowadził

przeciwko pozwanemu cztery postępowania egzekucyjne na łączną kwotę 101

416,46 zł, w tym dwa na wniosek strony powodowej. Dokonał zajęcia samochodu

osobowego o wartości 14.000 zł, należącego do majątku osobistego pozwanego,

ale nie było chętnych do jego nabycia. Innego majątku osobistego pozwany nie ma.

Nie uzyskuje dochodów. Wobec bezskuteczności egzekucji komornik

postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2010 r. umorzył postępowanie egzekucyjne

przeciwko pozwanemu.

Pozwani są małżeństwem od 28 kwietnia 1984 r. Ich majątek wspólny

w ramach ustawowej wspólności małżeńskiej obejmuje: dom o powierzchni 160 m2

z garażem i gospodarstwo rolne o powierzchni 2,30 ha, w którym pozwani

uprawiają porzeczki i truskawki; nieruchomość o powierzchni 0,0312 ha przy ul. B.

w S. (działka 1539); zabudowaną nieruchomość o powierzchni 0,007 ha przy ul. B.

(działka nr 1537); nieruchomość położoną w D. (działka nr 1733).

3

W przeszłości pozwana zajmowała się wychowaniem – obecnie już

dorosłych - dzieci. Nie uczestniczyła w działalności […] męża. Od wielu lat ma

problemy z nerkami. Była operowana. Od trzech lat choruje również na boreliozę.

W ocenie Sądu Rejonowego ustalony stan faktyczny uzasadniał

uwzględnienie powództwa na podstawie art. 52 § 1a k.r.o. Według tego przepisu,

ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd może żądać także wierzyciel

jednego z małżonków, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności

stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku

wspólnego małżonków.

Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy zmienił na skutek

apelacji pozwanych wyrok Sądu Rejonowego z dnia 27 kwietnia 2012 r. i oddalił

powództwo. Odwołał się do zasady ochrony rodziny i służebnych wobec tej zasady

funkcji ustroju ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej oraz konieczności

oceny dochodzenia uprawnienia przewidzianego w art. 52 § 1a k.r.o. w świetle

zasad współżycia społecznego. Zgodnie z art. 5 k.c., uprawniony nie może

wykonywać swego prawa sprzecznie z zasadami współżycia społecznego.

Zdaniem Sądu Okręgowego, przepis ten sprzeciwiał się uwzględnieniu powództwa,

ponieważ pozwana nie uczestniczyła w działalności […] męża, z którą łączą się

dochodzone od niego długi, pozostawała na jego utrzymaniu, zajmowała się

dziećmi, domem, jest przewlekle chora, utrzymuje się z gospodarstwa rolnego.

Skarżąc wyrok Sądu Okręgowego strona powodowa zarzuciła naruszenie

art. 5 k.c. przez wyłączenie na jego podstawie zastosowania w sprawie art. 52 § 1a

k.r.o., a ponadto - uchybienie przepisom art. 385, 386 § 1 i art. 328 § 2 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 52 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu umożliwiał zniesienie przez sąd

istniejącej między małżonkami wspólności majątkowej na żądanie jednego z nich

uzasadnione ważnymi powodami. Przyznane w § 1 każdemu z małżonków

uprawnienie do żądania z ważnych powodów zniesienia przez sąd wspólności

majątkowej stanowi środek ochrony ich interesów oraz interesów założonej przez

nich rodziny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1997 r., III CKN 51/97).

4

Nowelizacja art. 52 k.r.o. z mocą od 20 stycznia 2005 r. (ustawa z dnia

17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw, Dz. U. 2004.162.1691) nie zmieniła funkcji tego przepisu,

ani przesłanek jego zastosowania. Zastąpienie w § 1 zwrotu „zniesienie wspólności

majątkowej” zwrotem „ustanowienie rozdzielności majątkowej” miało na celu

objęcie zakresem zastosowania art. 52 k.r.o., oprócz ustrojów wspólności

majątkowej, ustroju rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków (art. 512

-

515

k.r.o.), wprowadzonego ustawą nowelizującą. Doprecyzowanie zaś w § 2

czasowego zasięgu skutków orzeczenia sądu było zgodne z wynikami

dotychczasowej wykładni art. 52 § 2 k.r.o. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

11 grudnia 2008 r., II CSK 371/08).

Istotne zmiany przyniosła nowelizacja art. 52 k.r.o. dokonana z mocą od

20 stycznia 2008 r. przez art. 32 i art. 48 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r.

o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2007.192.1378). Dodany

wówczas § 1a przyznał uprawnienie do żądania ustanowienia przez sąd

rozdzielności majątkowej między małżonkami także wierzycielowi jednego z nich.

Uprawnienie to uzależnił od stwierdzenia wierzytelności tytułem wykonawczym i od

uprawdopodobnienia, że zaspokojenie tej wierzytelności wymaga dokonania

podziału majątku wspólnego małżonków.

Przyjęta w dziedzinie stosunków majątkowych małżeńskich przez Kodeks

rodzinny i opiekuńczy jako ustrój ustawowy wspólność majątkowa małżonków

opierała się na założeniu (art. 31 w brzmieniu obowiązującym do 19 stycznia

2005 r.), że majątek wspólny małżonków obejmuje, z zastrzeżeniem wyjątków

przewidzianych w art. 33 pkt 2-10 w brzmieniu obowiązującym do 19 stycznia

2005 r., prawa majątkowe nabyte w czasie trwania tego ustroju zarówno przez

oboje, jak i jednego z małżonków. Drugą, niejako negatywną stroną tego założenia

była statuowana w art. 41 § 1 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym do 19 stycznia

2005 r., z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w art. 41 § 2 i 3 k.r.o.

w brzmieniu obowiązującym do 19 stycznia 2005 r., odpowiedzialność majątkiem

wspólnym za długi, które powstały w czasie trwania wspólności w wyniku działania

jednego tylko z małżonków. Sprzężenie obu zasad uzasadniano potrzebą ochrony

wierzycieli jednego tylko z małżonków oraz słusznością. Skoro w wyniku nabycia

5

prawa przez jednego z małżonków prawo to nabywa również drugi małżonek,

a zatem korzyść odnoszą oboje małżonkowie, oboje powinni być także zubożeni

przez zaspokojenie się wierzyciela jednego z małżonków z majątku wspólnego (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1997 r., II CKU 47/97).

Reformując gruntownie prawo majątkowe małżeńskie nowelą, która weszła

w życie 20 stycznia 2005 r., zachowano co do istoty pierwszą zasadę (art. 31 i 33

pkt 2-10 k.r.o.), natomiast istotnie zmodyfikowano drugą; Możliwość zaspokojenia

się z majątku wspólnego wierzyciela jednego tylko z małżonków ograniczono do

zobowiązań zaciągniętych za zgodą drugiego małżonka (art. 41 § 1 k.r.o.); gdy

chodzi o inne zobowiązania powstałe w czasie trwania wspólności – wierzyciel

jednego z małżonków ma możliwość zaspokojenia się jedynie z niektórych,

wymienionych w art. 41 § 2 i 3 k.r.o. składników majątku wspólnego.

W konsekwencji wprowadzonego ograniczenia możliwości zaspokojenia się

z majątku wspólnego przez wierzycieli jednego tylko z małżonków pojawiły się

w praktyce trudności w uzyskaniu przez tych wierzycieli zaspokojenia swych

należności od dłużników pozostających w związku małżeńskim i podlegających

ustrojowi wspólności majątkowej. Szczególnie silnie trudności te ujawniły się

w odniesieniu do wierzytelności alimentacyjnych.

Dodanie § 1a w art. 52 k.r.o. było reakcją na te trudności, próbą wyważenia na

nowo interesów małżonków i ich wierzycieli. Dodany przepis został przejęty w toku

prac nad obywatelskim projektem ustawy – Fundusz Alimentacyjny (Sejm RP V

kadencji, druk nr 176) i poselskim projektem ustawy o funduszu alimentacyjnym

(Sejm RP V kadencji, druk nr 1393) z rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy

– Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Sejm RP V kadencji,

druk nr 1166).

Pozostawiając na uboczu kwestię, czy art. 52 § 1a k.r.o. zawiera trafne

rozwiązanie wskazanego wyżej problemu, należy zauważyć, że w sprawie

przesłanki zastosowania tego przepisu (uzyskanie tytułu wykonawczego oraz

uprawdopodobnienie, o którym w tym przepisie mowa) zostały wykazane nawet

z naddatkiem, ponieważ strona powodowa wykazała bezskuteczność egzekucji

wobec majątku osobistego pozwanego.

6

W piśmiennictwie na tle art. 52 § 1 k.r.o. wyrażone zostało zapatrywanie,

że w przypadkach dochodzenia przez małżonka z ważnych powodów w procesie

przeciwko współmałżonkowi żądania ustanowienia przez sąd rozdzielności

majątkowej (dawniej: zniesienia wspólności majątkowej), art. 5 k.c. nie ma

zastosowania, ponieważ ocena tego żądania z punktu widzenia zasad współżycia

społecznego, w szczególności w aspekcie winy powoda oraz ochrony rodziny

i pozwanego małżonka, powinna być dokonywana już w ramach ustalania ważnej

przyczyny uzasadniającej to żądanie. Zapatrywanie to jednak nie przekonuje.

Opowiedzenie się za nim oznaczałoby powrót do poddanych trafnej krytyce

podejmowanych dawniej prób włączenia do pojęcia „ważnych powodów” czynników

niewspółmiernych, z jednej strony, mających w ramach tego pojęcia kluczowe

znaczenie elementów majątkowych, a z drugiej strony, całkowicie od nich różnych

elementów ze sfery stosunków osobistych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 maja 1997 r., III CKN 51/97, i 11 grudnia 2012 r., II CSK 371/08 – w oryginalnej

wersji). Trafnie zatem w orzecznictwie dopuszcza się wyjątkowo uwzględnienie,

z jednej strony, winy małżonka - powoda, a z drugiej, takich wartości jako dobro

rodziny oraz dobro pozwanego małżonka, w ramach oceny dochodzonego żądania

z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, do których odsyła art. 5 k.c.

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2003 r., II CKN 78/01).

Tym bardziej należy dopuścić, w drodze wyjątku, w szczególnie

uzasadnionych wypadkach, możliwość zastosowania przewidzianej w art. 5 k.c.

konstrukcji nadużycia prawa w sprawach, w których wierzyciel jednego

z małżonków dochodzi na podstawie art. 52 § 1a k.r.o. w procesie przeciwko

obojgu małżonkom ustanowienia między nimi rozdzielności majątkowej. Argument,

który powołują autorzy sprzeciwiający się stosowaniu art. 5 k.c. do oceny żądania

ustanowienia rozdzielności majątkowej przez małżonka w procesie przeciwko

współmałżonkowi, jest tu w ogóle nieaktualny. Uwzględnienie żądania przez

wierzyciela ustanowienia rozdzielności majątkowej nie zostało uzależnione od

„ważnych powodów”, o których mowa w art. 52 § 1 k.r.o.

Jednakże w okolicznościach sprawy nie było podstaw do zakwalifikowania

żądania strony powodowej ustanowienia rozdzielności majątkowej między

pozwanymi jako zachowania stanowiącego nadużycie prawa w rozumieniu art. 5

7

k.c. ze względu na jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Takie

okoliczności, jak rodzaj działalności, w związku z którą powstały zobowiązania

pozwanego i nieuczestniczenie w tej działalności pozwanej, prowadzenie przez nią

domu, zajmowanie się dziećmi, udział w prowadzeniu gospodarstwa rolnego –

które legły u podstaw zastosowania przez Sąd Okręgowy art. 5 k.c. – mogłyby mieć

ewentualnie wpływ na zastosowanie tego przepisu w sprawie o ustanowienie

rozdzielności majątkowej na żądanie małżonka w procesie przeciwko

współmałżonkowi, natomiast w sprawie o ustanowienie rozdzielności majątkowej na

żądanie wierzyciela małżonka w procesie przeciwko obojgu małżonkom są

pozbawione doniosłości. Wierzyciel będący osobą fizyczną może też mieć rodzinę,

podobnie jak mogą mieć rodziny pracownicy wierzyciela będącego osobą prawną

zagrożoną upadłością wskutek nieotrzymywania zapłaty od dłużników – a stosunki

w tych rodzinach mogą układać się podobnie jak u pozwanych. Dlaczego akurat

sama tylko sytuacja rodzinna pozwanych miałaby mieć wpływ na zastosowanie art.

5 k.c. Choroba pozwanej mogłaby zaś rzutować na możliwość zastosowania art. 5

k.c. jedynie wtedy, gdyby uwzględnienie powództwa mogło mieć radykalnie

niekorzystny wpływ na warunki jej egzystencji. W sprawie jednak tak niewątpliwie

nie jest. Nie można zapominać, że skutkiem uwzględnienia powództwa wierzyciela

o ustanowienie rozdzielności majątkowej jest wyłącznie otwarcie się możliwości

zaspokojenia należności wierzyciela z udziałów małżonka – dłużnika

w przedmiotach należących do majątku wspólnego.

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut bezpodstawnego zastosowania

przez Sąd Okręgowy art. 5 k.c. okazał się więc zasadny.

Nie naruszył natomiast Sąd Okręgowy art. 328 § 2 k.p.c., ponieważ treść

uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie uniemożliwiała przeprowadzenia kontroli

kasacyjnej tego wyroku.

Podniesione w skardze kasacyjnej także zarzuty naruszenia art. 385 i 386

§ 1 k.p.c. nie miały samoistnego znaczenia. Ocena, czy Sąd Okręgowy powinien

apelację oddalić, zgodnie z art. 385 k.p.c., czy też uwzględnić i zmienić zaskarżony

apelacją wyrok, zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c., zależała od wyniku rozpoznania

zarzutu bezpodstawnego zastosowania przez Sąd Okręgowy art. 5 k.c.

8

Ze względu na zasadność przytoczonego w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. 5 k.c., Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.