I CSK 309/13

Sygn. akt I CSK 309/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. W., S. B., B. M. i P. F.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi […] o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo I.

W., S. B. i B. M. oraz rozstrzygnięcie o kosztach zastępstwa

procesowego i o kosztach procesu (pkt I a), w części oddalającej

powództwo P. F. i rozstrzygnięcie o kosztach zastępstwa

procesowego i kosztach procesu (pkt I b), rozstrzygnięcie o

kosztach zastępstwa procesowego

w postępowaniu apelacyjnym (pkt III) oraz o kosztach sądowych

(pkt IV, V, VI i VII) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 27 września 2011 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od

pozwanego na rzecz I. W., S. B. i B. M. po 1 433 577 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 3 czerwca 2011 r. do dnia zapłaty i po 7917 zł kosztów procesu (pkt I

sentencji) oraz na rzecz P. F. 8 601 462 z ustawowymi odsetkami od dnia 3

czerwca 2011 r. do dnia zapłaty i 9 052 zł kosztów procesu (pkt II sentencji), oddalił

powództwo w pozostałym zakresie (co do ustawowych odsetek za okres sprzed

dnia 3 czerwca 2011 r.) (pkt III sentencji) i obciążył Skarb Państwa nieuiszczonymi

przez powodów opłatami (pkt IV sentencji).

Sąd ustalił, że nieruchomość położona w W., oznaczona jako

„Nieruchomość […]”, stanowiła współwłasność H. z L. F., J. A. F., A. z F. K.

w częściach równych. J. A. F. sprzedała swój udział S. W. w dniu 5 sierpnia 1948 r.

Spadkobiercami współwłaścicieli nieruchomości są powód P. F. w 2/3 części a

pozostali powodowie po 1/9 części każdy z nich.

Pełnomocnik H. F. i J. F. wystąpił w dniu 16 lutego 1946 r. z wnioskiem o

przyznanie własności czasowej 2/3 nieruchomości. Prezydium Rady Narodowej m.

W. dnia 10 marca 1955 r. nie uwzględniło tego wniosku, a Minister Gospodarki

Komunalnej, który 17 maja 1955 r. rozpoznał odwołanie, nie znalazło podstaw do

zmiany tej decyzji.

W chwili wydania decyzji dekretowej nieruchomość nie była objęta planem

zagospodarowania przestrzennego. Przy rozpoznawaniu wniosku dekretowego

należało zatem uwzględnić ogólny plan zabudowy m. W., zatwierdzony przez

Ministerstwo Robót Publicznych z dnia 11 sierpnia 1931 r. Plan ten przewidywał na

nieruchomości frontową zabudowę zwartą pięciokondygnacyjną do wysokości 18

m i pozwalał zabudować 50% powierzchni gruntu. Na nieruchomości znajdował się

budynek frontowy murowany trzykondygnacyjny, podpiwniczony, o powierzchni 220

m2

, oficyna prawa murowana dwukondygnacyjna, podpiwniczona, o powierzchni

372 m2

, oficyna prawa murowana trzykondygnacyjna, podpiwniczona, mieszkalna,

3

o powierzchni 67 m2

i oficyna prawa murowana trzykondygnacyjna,

podpiwniczona, mieszkalna, o powierzchni 244 m2

. W budynkach były czynne

instalacje miejskich sieci wodociągowej, kanalizacyjnej i elektrycznej.

Od 1977 r. sprzedano umowami zawartymi w formie aktów notarialnych

lokale nr 1-10, 18, 19, 21, 22, 24, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 14 i 14a; do wydania

decyzji nadzorczej zbyto 21 lokali mieszkalnych.

Minister Budownictwa decyzją z dnia 29 maja 2007 r. stwierdził, że decyzja

Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 17 maja 1955 r. i orzeczenie Prezydium

Rady Narodowej w W. z dnia 10 marca 1955 r. w części dotyczącej lokali

mieszkalnych nr 14, 14a, 38 i 39 oraz udziałów w częściach budynku i jego

urządzeniach, które służą do użytku wspólnego, a także w gruncie oddanym

w użytkowanie wieczyste zostały wydane z naruszeniem prawa, a w pozostałej

części są nieważne.

Decyzją Prezydenta m. W. z dnia 18 marca 2008 r., na rzecz P. F.

ustanowiono prawo użytkowania wieczystego udziału wynoszącego 66 065/243

712 części oraz na rzecz B. M., I. W. i S. B. - udziałów wynoszących po 11 011/243

712 części w działce gruntu nr 52 o powierzchni 917 m2

; na działkach nr 51 i 53

ustanowiono prawo użytkowania wieczystego gruntu na rzecz I. W., S. B. i B. M.

po 1/9 części, a na rzecz P. F. 6/9 częściach. Odmówiono natomiast ustanowienia

prawa użytkowania wieczystego udziału wynoszącego 144 614/243 712 części w

działce nr 52 o powierzchni 917 m2

, związanego z własnością lokali nr 1-10, 18, 19,

21, 22, 24, 40, 41, 42, 43, z powodu zbycia tych lokali ich najemcom.

Wartość rynkowa zbytych lokali w stanie wolnym od obciążeń i według cen

z 2011 r. wynosi 12 902 194 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że pozwany podnosi odpowiedzialność za dochodzoną

szkodę na podstawie art. 160 k.p.a. Powodowie wykazali bowiem przesłanki tej

odpowiedzialności odszkodowawczej, tj. bezprawność działania (decyzja

nadzorcza), szkodę (utrata własności lokali) i związek przyczynowy między

wydaniem bezprawnej decyzji o odmowie przyznania własności czasowej a szkodą.

Pozwany twierdził, że ustalenie doznanej przez powodów szkody powinno

obejmować wartość utraconych lokali z obciążeniem ustawowym prawem

4

najmu oraz okoliczność, że urządzone w latach 2004-2007 na strychu lokale nr 39,

40, 41, 43 nie istniały w chwili wydania bezprawnej decyzji będącej źródłem szkody.

Zdaniem Sądu utrata lokali powstałych na strychu - wbrew stanowisku pozwanego -

stanowi poniesioną przez powodów szkodę. Rozpoznając złożony przez

poprzedników prawnych powodów wniosek o przyznanie własności czasowej

w dniu 18 marca 2008 r., prezydent m. W. nie mógł przyznanym powodom prawem

objąć także lokali powstałych na strychu, ponieważ wydanie bezprawnej decyzji o

odmowie przyznania prawa czasowego umożliwiło ich wcześniejszą sprzedaż. Nie

można zatem podzielić zapatrywania pozwanego, że szkoda obejmuje stan

nieruchomości z chwili wydania bezprawnej decyzji odmawiającej przyznania

własności czasowej i ograniczyć ją tylko do wartości strychu. Na skutek

wspomnianej bezprawnej decyzji i sprzedaży lokali do majątku powodów nie weszło

prawo do całego budynku, szkodę stanowi różnica między tym co zostało im

zwrócone, a tym czego nie uzyskali z powodu wydania bezprawnej decyzji o

odmowie przyznania prawa własności czasowej.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji w pkt I ten sposób, że zasądzone kwoty na rzecz I. W., S. B. i B. M. po

1 433 577 zł obniżył do kwot po 591 095 zł, oddalił powództwo wymienionych

powodów o zasądzenie po 842 482 zł z ustawowymi odsetkami od 3 czerwca

2011 r. do dnia zapłaty, zniósł wzajemnie między I. W., S. B. i B. M. a pozwanym

koszty zastępstwa procesowego i zasądził od pozwanego na rzecz wymienionych

powodów w miejsce kwot po 7 917 zł kwoty po 717 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu oraz w pkt II w ten sposób, że zasądzoną na rzecz P. F. kwotę 8 601 462

zł obniżył do kwoty 3 546 570 zł, oddalił powództwo o zasądzenie na rzecz tego

powoda 5 054 892 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 3 czerwca 2011 r. do dnia

zapłaty, zniósł wzajemnie między P. F. a pozwanym koszty zastępstwa

procesowego i zasądził od pozwanego na rzecz tego powoda w miejsce kwoty

9 052,20 zł kwotę 1 853,20 zł tytułem kosztów procesu, oddalił apelację

w pozostałej części, zniósł wzajemnie koszty zastępstwa procesowego stron

w postępowaniu apelacyjnym i orzekł o kosztach sądowych.

Sąd odwoławczy podzielił zarzut apelującego, że Sąd Okręgowy wadliwie

ustalił wysokość szkody, ponieważ nie uwzględnił obciążenia lokali prawem najmu

5

oraz nieistnienia w chwili wydania decyzji stanowiącej źródło szkody lokali

urządzonych na strychu nieruchomości. Zdaniem Sądu odszkodowanie powinno

być ustalone zgodnie z art. 363 § 2 k.c. w związku z art. 160 § 2 k.p.a. według

stanu nieruchomości z chwili wydania decyzji będącej źródłem szkody i według cen

z chwili ustalania odszkodowania. Odszkodowanie powinno odpowiadać różnicy

między obecnym stanem majątkowym poszkodowanego a tym stanem, jaki

istniałby, gdyby nie nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę, tj. hipotetycznym

stanem majątkowym.

Zdaniem Sądu, nawet w wypadku wydania prawidłowej decyzji dekretowej

korzystanie przez właścicieli z lokali podlegałoby ograniczeniom spowodowanym

wprowadzeniem publicznej gospodarki lokalami. W tej sytuacji poprzednicy prawni

powodów (powodowie) dysponowaliby, także w razie zachowania własności

nieruchomości, prawem o obiektywnie niższej wartości. Odszkodowanie powinno

zatem uwzględniać ograniczenia związane z lokalami. Wartość lokali - poza

lokalami urządzonymi na strychu i lokalami nr 9 i 22 - z uwzględnieniem obciążenia

ustawowym prawem najmu ustalona według stanu z chwili wydania decyzji będącej

źródłem szkody i według cen z dnia wydania w sprawie opinii przez biegłego

(2 czerwca 2011 r.) wynosi 4 229 767 zł. Stan, który zaistniałby, gdyby nie doszło

do zdarzenia powodującego szkodę, oznacza przyjęcie hipotetycznej sytuacji,

w której zapadłaby decyzja zgodna z prawem, tzn. poprzednikom prawnym

powodów przyznano by własność czasową w 1955 r. W rezultacie otrzymaliby oni

lokale objęte publiczną gospodarką lokalami (ich wartość rynkowa byłaby mniejsza

niż lokali bez takich ograniczeń) oraz powierzchnię strychową, a nie urządzone

tam lokale.

Wartość strychu Sąd odwoławczy ustalił na kwotę 359 412 zł, a wartość

lokali nr 9 i 22, o powierzchni przekraczającej 80 m2

, na kwotę 730 676 zł.

Łączna wartość szkody wynosi więc 5 319 855 zł (4 229 767 + 730 676 + 359 412

zł. Odszkodowanie należne P. F. wynosi 3 546 570 (wartość 2/3 udziału) a

pozostałym powodom po 591 095 zł (wartość 1/9 udziału).

Wyrok zaskarżyli powodowie w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej

instancji przez oddalenie powództwa oraz rozstrzygnięcie o kosztach zastępstwa

6

procesowego w instancji odwoławczej i o zasądzonych od powodów kosztach

sądowych. W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik

powodów zarzucił naruszenie art. 363 k.c. w związku z art. 361 § 1 k.c., art 160 § 1

i § 2 k.p.a., art. 156 § 1 i § 2 k.p.c. i art. 158 § 2 k.p.a. w związku z art. 5 ustawy

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692; dalej: „ustawa nowelizująca”), art. 7 ust. 1 i 2 oraz

art. 5 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na

obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279; dalej: „dekret”), art. 361 § 2 k.c.

w związku art. 363 k.c., art. 156 § 1 i § 2 k.p.a., art. 158 § 2 k.p.a., art. 5 ustawy

nowelizującej i art. 7 ust. 1 dekretu, art. 363 k.c. w związku z art. 361 § 2, art. 156

§ 1 i § 2 k.p.a., art. 158 § 2 k.p.a., art. 160 § 2 k.p.a., art. 5 ustawy nowelizującej,

art. 7 ust. 1 i 2 dekretu. Powołując się na tę podstawę wniósł o uchylenie wyroku

w zaskarżonej części i oddalenie apelacji albo o uchylenie wyroku w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przytoczonych w skardze kasacyjnej przepisów prawa

zmierza w istocie do zakwestionowania zasadności obniżenia przez Sąd

odwoławczy zasądzonego powodom odszkodowania. Zdaniem skarżących szkoda

zostało ustalone z naruszeniem zasad dyferencyjnej metody ustalenia szkody,

ponieważ nie uwzględnia wszystkich kształtujących hipotetyczny stan majątkowy

powodów zdarzeń, zwłaszcza dotyczących zmian w zakresie publicznej

gospodarki lokalami.

Sąd ustala wysokość szkody w chwili orzekania (art. 316 § 1 k.p.c.).

Według przyjmowanej na gruncie polskiego prawa cywilnego metody dyferencyjnej

(„teorii różnicy”) rozmiar podlegającej naprawieniu zgodnie z art. 361 § 2 k.c.

szkody majątkowej ustala się przez porównanie dwóch stanów majątkowych:

tego, w jakim rzeczywiście poszkodowany znajduje się w chwili ustalania szkody

i stanu hipotetycznego, to znaczy tego, w jakim znajdowałby się w chwili ustalania

szkody, gdyby nie nastąpiło zdarzenie będące przyczyną szkody (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 lipca 1957 r., II CR 304/55, OSNCK z 1958 r., nr 3, poz. 76,

z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 193/04, OSP z 2006 r., nr 7-8, poz. 89

7

i z dnia 15 kwietnia 2010 r., II CSK 544/09, OSNC-ZD z 2010 r., nr 4, poz. 113).

W orzecznictwie przyjmuje się też, że mimo, iż w Kodeksie cywilnym nie ma

odpowiednika art. 158 § 1 kodeksu zobowiązań, nakazującego ustalenie

odszkodowania z uwzględnieniem wszelkich zachodzących okoliczności, również

obecnie nie ulega wątpliwości obowiązywanie takiej normy; w odniesieniu do

szkody majątkowej można ją wywieść z art. 361 § 2 k.c. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia z dnia 13 października 2005 r., I CSK 185/05, OSNC z 2006 r.,

nr 7-8, poz. 133 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia z dnia 12 marca 2010 r.,

III CZP 7/10, nie publ.).

Stanowiący niezbędną przesłankę dyferencyjnej metody ustalenia szkody

stan hipotetyczny majątku poszkodowanego pozwala - zgodnie z dynamicznym

charakterem szkody, stanowiącym jej zasadniczą cechę - uwzględniać zmiany,

jakie nastąpiły w majątku poszkodowanego po wystąpieniu zdarzenia będącego

przyczyną szkody, pozostające w granicach adekwatnego związku przyczynowego

(art. 361 § 2 k.c.). Wprawdzie roszczenie odszkodowawcze powstaje z chwilą

wystąpienia w majątku poszkodowanego pierwszych negatywnych konsekwencji

zdarzenia będącego przyczyną szkody, jednakże - co podkreśla się także

w literaturze - jego treść może ulegać przemianom, zależnie od ukształtowania

hipotetycznego stanu majątku. Roszczenie każdorazowo obejmuje szkodę nie

zaistniałą niegdyś, tuż po zajściu zdarzenia, które ją spowodowało, lecz istniejącą

w chwili orzekania.

Rozpoznając skargę kasacyjną od wyroku wydanego w sprawie, w której

powodowie domagali się - tak, jak w niniejszej sprawie - odszkodowania za szkodę

w postaci utraty prawa do sprzedanych lokali oraz związanych z nimi udziałów

w częściach wspólnych budynku i w prawie użytkowania wieczystego gruntu,

powstałą na skutek wydania z naruszeniem art. 7 dekretu decyzji odmawiającej

przyznania prawa własności czasowej, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

27 listopada 2002 r., I CSK 1215/00 (OSP z 2004 r., nr 7-8, poz. 99) stwierdził,

że ustalenie wysokości doznanej przez pierwotnych właścicieli nieruchomości

szkody - ze względu właśnie na dyferencyjną metodę jej ustalania - powinno

uwzględniać ograniczenia, jakim podlegałaby nieruchomość, gdyby nie doszło do

jej bezprawnego przejęcia, począwszy od wprowadzenia publicznej gospodarki

8

lokalami w 1945 r. do chwili orzekania. Kwestia, czy ustalenie wysokości szkody

spowodowanej sprzedażą lokali powinno uwzględniać obciążenie związane

z obowiązywaniem publicznej gospodarki lokalami czy też nie powinna uwzględniać

tego obciążenia zależy zatem od wyjaśnienia, czy w chwili orzekania zbyte lokale

mieszkalne podlegały już wolnemu obrotowi czy też zajmowały je jeszcze osoby

objęte zasadami publicznej gospodarki lokalami.

Mając na względzie powyższe, należało podzielić zarzut skarżących,

że oddalenie roszczenia o odszkodowanie w zakresie przekraczającym zasądzone

odszkodowanie nastąpiło na skutek ustalenia szkody z naruszeniem przytoczonych

w skardze kasacyjnej przepisów prawa, polegającym na tym, że stanowiący

przesłankę dyferencyjnej metody ustalenia szkody hipotetyczny stan majątku

poszkodowanych nie uwzględnia wszystkich kształtujących go zdarzeń, zwłaszcza

dotyczących zmian w zakresie publicznej gospodarki lokalami. Nie można podzielić

z przedstawionych wyżej powodów stanowiska Sądu odwoławczego, że ustalenie

wysokości szkody z tytułu utraty sprzedanych lokali nie wymaga uwzględnienia

pozostających w granicach adekwatnego związku przyczynowego zdarzeń,

zaistniałych po wystąpieniu zdarzenia będącego przyczyną szkody, dotyczących

zmian w zakresie publicznej gospodarki lokalami powodujących, że zbyte

lokale w chwili ustalania szkody nie podlegały już obciążeniom związanym

z publiczną gospodarką lokalami. Nie powinno też ulegać wątpliwości, że na

stronach procesu - zgodnie z zasadą kontradyktoryjności - spoczywa obowiązek

przedstawienia Sądowi materiału niezbędnego do ustalenia hipotetycznego stanu

majątkowego poszkodowanych z uwzględnieniem wspomnianych okoliczności.

Również ustalenie szkody z tytułu sprzedaży lokali urządzonych na strychy

wymaga ustalenia hipotetycznego stanu majątkowego poszkodowanych w chwili

orzekania z uwzględnieniem wszystkich zdarzeń powstałych po wystąpieniu

zdarzenia będącego przyczyną szkody, pozostających w granicach adekwatnego

związku przyczynowego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).

9