III CSK 93/13

Sygn. akt III CSK 93/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSA Katarzyna Polańska-Farion

w sprawie z powództwa B. A.

przeciwko A.B.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli i nakazanie wydania lokalu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 listopada 2012 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanej 1 800 (tysiąc

osiemset) złotych tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

B. A. wniósł o nakazanie A. B. złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na

jego rzecz spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr […] w

budynku położonym w K. na Osiedlu […] za cenę 90.000 zł oraz wydanie tego

lokalu.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 18 czerwca 2012 r. oddalił powództwo i

zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 3.617 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu. Ustalił, że powód prowadzi działalność gospodarczą w zakresie handlu

nieruchomościami i w związku z tym nabył spółdzielcze własnościowe prawo do

wymienionego lokalu mieszkalnego w drodze sprzedaży licytacyjnej na podstawie

prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 18 lipca 2008 r. o

przysądzeniu tego prawa. Prawo to następnie zbył pozwanej na mocy umowy

sprzedaży zawartej w formie aktu notarialnego dnia 3 marca 2009 r. za cenę

90.000 zł. Sprzedawca oświadczył w umowie, że prawo do lokalu nie ma założonej

księgi wieczystej i jest wolne od wszelkich obciążeń, praw i roszczeń osób trzecich,

w tym Spółdzielni Mieszkaniowej "B." Powód dowiedział się w dniu 26 lutego 2009

r. o roszczeniu posesoryjnym do lokalu B. P. (osoby wcześniej uprawnionej do

lokalu), gdy doręczono mu odpis pozwu w sprawie o ochronę posiadania, ale nie

zawiadomił o tym pozwanej. Pozwana dowiedziała się o roszczeniu B. P. w dniu 10

czerwca 2010 r., a pismem z dnia 6 czerwca 2011 r. uchyliła się od oświadczenia

woli zamieszczonego w umowie sprzedaży z dnia 3 marca 2009 r., powołując się

na wprowadzenie jej w błąd przez powoda. Powód pismem z dnia 7 września 2011

r. przyjął uchylenie się od skutków oświadczenia woli i wezwał pozwaną do

kancelarii notarialnej w celu przeniesienia prawa do lokalu z powrotem na jego

rzecz. Pozwana nie stawiła się do aktu notarialnego, podając tego przyczyny i

wskazując na konieczność rozliczenia nakładów, jakie poczyniła na zakupione

mieszkanie. Ostatecznie strony nie dokonały żadnych uzgodnień i do zbycia prawa

do lokalu na rzecz powoda nie doszło. W sprawie posesoryjnej, która toczyła się

przeciwko powodowi i pozwanej w niniejszej sprawie, doszło ostatecznie do

oddalenia powództwa przez Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 6 grudnia 2011 r.

3

Nabyte przez pozwaną od powoda mieszkanie było zdewastowane i pozwana

wyremontowała je, przeznaczając na to kredyt w wysokości 20.000 zł. Pozwana,

składając oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli,

obawiała się, że straci mieszkanie, a przeciągający się proces posesoryjny

sprawiał, iż w chwili zakończenia się tej sprawy mógł upłynąć termin do uchylenia

się od skutków prawnych oświadczenia woli.

Sąd Okręgowy uznał, że wytoczenie powództwa o ochronę posiadania przez

osobę trzecią ma związek z zawartą przez strony umową, gdyż wprowadza

niepewność co do korzystania z lokalu będącego przedmiotem nabytego prawa.

Zatajenie przez powoda faktu zgłoszenia roszczenia posesoryjnego do tego lokalu

przy zawieraniu umowy sprzedaży z pozwaną należy ocenić jako wprowadzenie jej

w błąd uzasadniający przypuszczenie, że wiedząc o tym fakcie i oceniając sprawę

rozsądnie pozwana nie przystąpiłaby do umowy sprzedaży. Pozwana była zatem

w świetle art. 84 i 86 k.c. uprawniona do uchylenia się od skutków oświadczenia

woli złożonego w umowie sprzedaży. Mimo to Sąd Okręgowy oddalił powództwo

uznając, że postępowanie powoda było wysoce naganne i dlatego należy je ocenić

jako nadużycie prawa podmiotowego. Dlatego też Sąd Okręgowy, przyjmując,

że podstawę prawną roszczenia powoda może stanowić art. 405 w związku z art.

410 § 2 k.c., zastosował art. 411 pkt 2 k.c.

Powód w apelacji zarzucił naruszenie art. 405 w związku z art. 410 § 2 i art.

411 pkt 2 k.c. oraz art. 5 k.c., a także art. 316 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 listopada 2012 r. oddalił apelację i

zasądził od powoda na rzecz pozwanej 2.700 zł tytułem kosztów postępowania

apelacyjnego. Podkreślił, że pierwsze żądanie pozwu jest nieadekwatne do stanu

faktycznego niniejszej sprawy, bowiem uchylenie się od oświadczenia woli ma

bowiem charakter kształtujący stosunek prawny i sprawia, iż czynność prawna staje

się nieważna ex tunc. Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli nie może więc być źródłem żądania na podstawie art. 64 k.c.,

które w takiej sytuacji jako bezprzedmiotowe powinno być a limine oddalone.

Jednakże Sąd Apelacyjny, z uwagi na dochodzone w pozwie drugie żądanie,

mianowicie wydania lokalu, odniósł się do kwestii skuteczności oświadczenia

4

pozwanej o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli zamieszczonego w

umowie sprzedaży zawartej z powodem w dniu 3 marca 2009 r. Podkreślił, że

powód nabył własnościowe prawo do lokalu w drodze postępowania egzekucyjnego

na podstawie postanowienia o przysądzeniu, a więc w stanie wolnym od obciążeń

(art. 1000 § 1 k.p.c.). Dlatego też, skoro zapewnienie zamieszczone w punkcie III

umowy notarialnej sprzedaży dotyczyło tylko prawa będącego przedmiotem tej

umowy, a nie sfery faktycznej, związanej z władztwem nad lokalem, fakt wniesienia

powództwa o ochronę posiadania tego lokalu przez osobę trzecią nie dał pozwanej

podstaw do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli. Brak

skuteczności uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli sprawia zaś, że

prawo do rzeczonego lokalu nadal przysługuje pozwanej.

Powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie

art. 84 § 1, art. 344 § 1 i art. 88 § 1 w związku z art. 84 § 1 k.c., a także przepisów

postępowania, mianowicie art. 378, art. 382 i art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 84 § 1 k.c.

sprowadza się do twierdzenia, że podstawą błędu dotyczącego treści czynności

prawnej może być dochodzenie przez osobę trzecią roszczenia posesoryjnego

o przywrócenie naruszonego posiadania. Jest z nim ściśle związany zarzut

naruszenia art. 344 § 1 k.c. przez uznanie, że roszczenie posesoryjne

o przywrócenie naruszonego posiadania, jako dotyczące posiadania będącego

stanem faktycznym, nie ma charakteru roszczenia dotyczącego sfery ochrony

prawnej interesu jednostki. Obydwa zarzuty są bezzasadne. Sąd Apelacyjny

prawidłowo przyjął, że skoro powód nabył spółdzielcze własnościowe prawo do

lokalu w stanie wolnym od obciążeń (art. 1000 § 1 k.p.c.), zapewnienie

zamieszczone w punkcie III umowy notarialnej sprzedaży dotyczyło sfery prawnej,

a nie faktycznej. Dlatego okoliczność, że osoba trzecia wniosła powództwo

posesoryjne, nie stworzyła pozwanej podstaw do uchylenia się od skutków

prawnych oświadczenia woli ze względu na błąd. Wspomniana okoliczność nie

stwarzała bowiem podstaw do przyjęcia, że prawo do lokalu było obciążone

5

roszczeniami osób trzecich, zaś brak wiedzy pozwanej o dochodzeniu roszczenia

posesoryjnego nie mógł być kwalifikowany jako błąd dotyczący treści czynności

prawnej.

Zarzut naruszenia art. 88 § 1 w związku z art. 84 § 1 k.c. polega na tym, że -

zdaniem skarżącego - oświadczenie woli o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli z powodu błędu wywołuje skutki obligacyjne powodujące

powstanie obowiązku powrotnego przeniesienia własności nieruchomości w formie

aktu notarialnego. Zarzut ten jest przede wszystkim bezprzedmiotowy wobec

nieskuteczności dwóch poprzednich zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Niezależnie jednak od tego należy podkreślić, że skarżący nie ma racji.

Sąd Najwyższy trafnie bowiem przyjął w wyroku z dnia 24 kwietnia 2013 r., IV CSK

600/12 (Biul. SN 2013, nr 12, s. 18), że skuteczne uchylenie się od skutków

oświadczenia woli z powodu błędu co do treści umowy sprzedaży nieruchomości

(art. 84 i 88 k.c.) wywołuje skutki obligacyjne i rzeczowe w zakresie przeniesienia

własności.

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 378 k.p.c., a ściślej zapewne § 1 tego

artykułu. Po pierwsze, rozważanie przez Sąd Apelacyjny podniesionego w apelacji

zarzutu naruszenia przez powoda zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.) stało

się zbędne wobec przyjęcia przez ten Sąd, że w okolicznościach sprawy pozwana

nie złożyła oświadczenia woli pod wpływem błędu. Po drugie, zarzut kwalifikacji

roszczenia posesoryjnego jako dotyczącego stanu faktycznego, a nie prawnego

jest wtórny wobec wyżej omówionego zarzutu naruszenia prawa materialnego.

Z analogicznych jak wyżej przyczyn nie jest zasadny zarzut naruszenia art.

382 k.p.c. przez nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie ustalenia, czy powód

dopuścił się naruszenia zasad współżycia społecznego.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., zgodnie z ustalonym orzecznictwem

Sądu Najwyższego, może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

zupełnie wyjątkowo, mianowicie tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego

wyroku nie zawiera wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera tak oczywiste

braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 8 października 1997 r., I CKN 312/97, z dnia 10 listopada

6

1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83, z dnia 19 lutego 2002 r.,

IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 1862/00, z dnia 20 lutego 2003 r.,

I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01, z dnia 9 marca 2006 r.,

I CSK 147/05, z dnia 19 listopada 2009 r., IV CSK 219/09, z dnia 29 września

2010 r., V CSK 55/10). Takiego zarzutu nie można postawić uzasadnieniu wyroku

Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.